Luận án tiến sĩ thực trạng kháng kháng sinh của một số vi khuẩn thường gặp ở cộng đồng và một số yếu tố liên quan ở việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng kháng kháng sinh của một số vi khuẩn thường gặp ở cộng đồng và một số yếu tố liên quan ở, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Trần Thị Mai Hưng
• Người hướng dẫn: TS. Trần Huy Hoàng
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Thực trạng kháng kháng sinh của một số vi khuẩn thường gặp ở cộng đồng và một số yếu tố liên quan ở Việt Nam năm 2018-2019
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Kháng sinh và sự đề kháng kháng sinh
• 2.1.1. Lịch sử phát hiện kháng sinh và đề kháng kháng sinh
• 2.1.2. Kháng sinh và phân loại kháng sinh
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Thời gian nghiên cứu
• 3.4. Địa điểm nghiên cứu
• 3.5. Thiết kế nghiên cứu
• 3.6. Cỡ mẫu
• 3.7. Biến số nghiên cứu
• 3.8. Kỹ thuật thu thập thông tin
• 3.9. Các kỹ thuật xét nghiệm áp dụng
• 3.10. Phương pháp Xử lý và phân tích số liệu
• 3.11. Biện pháp khống chế sai số
• 3.12. Kiểm soát tính chính xác và độ tin cậy của các kỹ thuật trong quá trình nghiên cứu
• 3.13. Đạo đức nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Tỷ lệ kháng kháng sinh của một số loại vi khuẩn thường gặp của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam năm 2018-2019
• 4.3. Đặc điểm của một số loại vi khuẩn thường gặp phân lập được tại cộng đồng
• 4.4. Đặc điểm sinh học phân tử và kháng kháng sinh của vi khuẩn E.coli
• 4.5. Đặc điểm các gen kháng kháng sinh ở các chủng E.coli phân tích bằng kỹ thuật giải trình tự hệ gen (WGS)
• 4.6. Đặc điểm sinh học phân tử và kháng kháng sinh của các vi khuẩn Klebsiella spp.
• 4.7. Một số yếu tố liên quan tới tỉ lệ mang gen kháng kháng sinh ở 2 chủng E.coli và Klebsiella spp.
• 4.8. Thực trạng kiến thức sử dụng kháng sinh của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam năm 2018-2019
• 4.9. Kiến thức của đối tượng tham gia nghiên cứu về sử dụng kháng sinh và kháng kháng sinh
• 4.10. Thực trạng sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi
• 4.11. Mối liên quan về kiểu gen giữa các chủng vi khuẩn phân lập được từ nghiên cứu và với các chủng đang lưu
• 4.12. Mối liên quan về kiểu gen giữa các chủng E.coli phân lập được của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã và với các chủng đang lưu hành
• 4.13. Mối liên quan về kiểu gen giữa các chủng Klebsiella spp. phân lập được của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã và với các chủng đang lưu hành
• 4.14. Hạn chế của nghiên cứu và đề xuất nghiên cứu tiếp theo
• 4.15. Đóng góp của nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng kháng kháng sinh ở Việt Nam 2018 2019

Kháng kháng sinh đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng tại Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa lớn nhất đối với sức khỏe toàn cầu. Tình hình kháng kháng sinh ở Việt Nam đã có những diễn biến phức tạp, đặc biệt là trong cộng đồng. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình kháng kháng sinh của vi khuẩn tại cộng đồng Việt Nam trong giai đoạn 2018-2019.

1.1. Kháng kháng sinh và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng

Kháng kháng sinh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn gây ra gánh nặng cho hệ thống y tế. Việc sử dụng kháng sinh không hợp lý dẫn đến sự phát triển của các chủng vi khuẩn kháng thuốc, làm tăng tỷ lệ tử vong và chi phí điều trị.

1.2. Tình hình kháng kháng sinh tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ kháng kháng sinh cao. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều vi khuẩn phổ biến như E. coli và Klebsiella pneumoniae đã phát triển khả năng kháng thuốc, gây khó khăn trong điều trị.

II. Vấn đề và thách thức trong việc kiểm soát kháng kháng sinh

Việc kiểm soát kháng kháng sinh gặp nhiều thách thức, bao gồm việc sử dụng kháng sinh không hợp lý trong cộng đồng và trong chăn nuôi. Những thói quen này không chỉ làm gia tăng tình trạng kháng thuốc mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

2.1. Nguyên nhân chính dẫn đến kháng kháng sinh

Sự lạm dụng kháng sinh trong điều trị bệnh và trong chăn nuôi là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng kháng sinh. Nhiều người dân vẫn chưa nhận thức đầy đủ về việc sử dụng kháng sinh đúng cách.

2.2. Hậu quả của kháng kháng sinh đối với sức khỏe

Kháng kháng sinh dẫn đến việc điều trị bệnh trở nên khó khăn hơn, làm tăng tỷ lệ tử vong và chi phí y tế. Các bệnh nhiễm trùng thông thường có thể trở thành nguy hiểm nếu không được điều trị hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu kháng kháng sinh tại cộng đồng

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp hiện đại để đánh giá tình trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn trong cộng đồng. Các kỹ thuật sinh học phân tử và xét nghiệm vi sinh được áp dụng để thu thập dữ liệu chính xác.

3.1. Kỹ thuật PCR trong phát hiện kháng kháng sinh

Kỹ thuật PCR được sử dụng để phát hiện các gen kháng kháng sinh trong các mẫu vi khuẩn. Phương pháp này cho phép xác định nhanh chóng và chính xác các chủng vi khuẩn kháng thuốc.

3.2. Phân tích gen kháng kháng sinh

Phân tích gen kháng kháng sinh giúp xác định các yếu tố di truyền liên quan đến khả năng kháng thuốc của vi khuẩn. Điều này cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển các biện pháp can thiệp.

IV. Kết quả nghiên cứu về kháng kháng sinh tại cộng đồng

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng kháng sinh của một số vi khuẩn phổ biến ở cộng đồng Việt Nam là rất cao. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp can thiệp kịp thời.

4.1. Tỷ lệ kháng kháng sinh của E. coli và Klebsiella pneumoniae

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng kháng sinh của E. coli và Klebsiella pneumoniae lên tới 60%. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc điều trị các bệnh nhiễm trùng do các vi khuẩn này gây ra.

4.2. Kiến thức và thực hành của người dân về kháng sinh

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng kiến thức của người dân về kháng sinh còn hạn chế. Nhiều người vẫn sử dụng kháng sinh mà không có chỉ định của bác sĩ, dẫn đến tình trạng kháng thuốc gia tăng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong kiểm soát kháng kháng sinh

Việc kiểm soát kháng kháng sinh cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế, chính phủ và cộng đồng. Cần tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức về việc sử dụng kháng sinh hợp lý.

5.1. Đề xuất các biện pháp can thiệp

Cần triển khai các chương trình giáo dục cộng đồng về kháng sinh và kháng kháng sinh. Các biện pháp này sẽ giúp nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi sử dụng kháng sinh.

5.2. Tương lai của nghiên cứu kháng kháng sinh tại Việt Nam

Nghiên cứu về kháng kháng sinh cần được tiếp tục để theo dõi tình hình và phát triển các biện pháp can thiệp hiệu quả. Sự hợp tác quốc tế cũng rất quan trọng trong việc giải quyết vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh là một trong mười mối đe dọa hàng đầu đối với sức khỏe, sự phát triển và an ninh y tế toàn cầu theo đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới. Việc lạm dụng và sử dụng kháng sinh không kiểm soát đã làm gia tăng nhanh chóng các chủng vi khuẩn kháng thuốc, trong khi tốc độ nghiên cứu và phát triển các kháng sinh mới bị chậm lại do hiệu quả kinh tế thấp. Số liệu ước tính năm 2019 cho thấy trên toàn cầu có khoảng 1,27 triệu ca tử vong trực tiếp do vi khuẩn kháng thuốc và 4,95 triệu ca tử vong có liên quan đến vi khuẩn kháng kháng sinh. Trong đó, hai tác nhân vi khuẩn Gram âm đường ruột Escherichia coli (E. coli) và Klebsiella pneumoniae (K. pneumoniae) là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và có tỷ lệ đa kháng rất cao.

Tại Việt Nam, phần lớn các chương trình giám sát và công trình nghiên cứu về kháng kháng sinh trước đây chỉ tập trung ở phạm vi bệnh viện (các khoa hồi sức tích cực hoặc khu điều trị nội trú). Dữ liệu về mức độ kháng thuốc của vi khuẩn gây nhiễm khuẩn tại cộng đồng còn rất hạn chế; các nghiên cứu hiện có chủ yếu có quy mô nhỏ hẹp, chưa mang tính đại diện cho các vùng miền. Đồng thời, các bằng chứng thực nghiệm về mối liên quan giữa đặc điểm phân tử của vi khuẩn với kiến thức, thực hành sử dụng kháng sinh ở người và trong chăn nuôi tại tuyến cơ sở chưa được giải quyết đồng bộ.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án tiến sĩ chuyên ngành Y tế công cộng (mã số: 62 72 03 01) của nghiên cứu sinh Trần Thị Mai Hưng, thực hiện tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Huy Hoàng và PGS. Dương Thị Hồng, đã triển khai đề tài: "Thực trạng kháng kháng sinh của một số vi khuẩn thường gặp ở cộng đồng và một số yếu tố liên quan ở Việt Nam năm 2018-2019".

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ và đặc điểm kháng kháng sinh của một số loại vi khuẩn thường gặp của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019.
2. Mô tả thực trạng kiến thức và sử dụng kháng sinh của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019.
3. Xác định mối liên quan kiểu gen của một số chủng vi khuẩn kháng kháng sinh phổ rộng phân lập được từ người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Người bệnh đến khám tại các trạm y tế xã; các chủng vi khuẩn (E. coli, Klebsiella spp.) phân lập được từ bệnh phẩm của người bệnh; các yếu tố kiến thức và thực hành sử dụng kháng sinh của người bệnh và gia đình.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa tại các trạm y tế xã thuộc các tỉnh đại diện cho 3 miền Bắc, Trung và Nam tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu và mẫu bệnh phẩm trong giai đoạn 2018 - 2019 (công trình bảo vệ năm 2022).
• Nguồn kinh phí: Nghiên cứu sử dụng kinh phí từ Đề tài khoa học cấp nhà nước "Đánh giá thực trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn tại Việt Nam, xác định đặc điểm cấu trúc gen và yếu tố liên quan của các vi khuẩn kháng thuốc thường gặp ở Việt Nam" (Mã số: MOST: NHQT/SPĐP/02 do TS. Trần Huy Hoàng làm chủ nhiệm).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa lịch sử phát hiện kháng sinh và hiện tượng đề kháng từ các mốc thời gian: Vincenzo Tiberio (1895) phát hiện hoạt tính kháng khuẩn của nấm Penicillium, Alexander Fleming (1928) phát hiện penicillin và đưa vào sử dụng lâm sàng từ năm 1941, kèm theo lời cảnh báo tại lễ nhận giải Nobel (1945) về nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc khi tiếp xúc với liều không đủ.

Về gánh nặng bệnh tật toàn cầu, luận án tổng hợp các báo cáo quốc tế:

• Nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet (2019) về gánh nặng tử vong do đề kháng kháng sinh: Châu Phi cận Sahara có gánh nặng cao nhất (27,3 ca tử vong do kháng thuốc/100.000 dân và 114,8 ca tử vong liên quan/100.000 dân); Châu Úc có gánh nặng thấp nhất (6,5 ca tử vong do kháng thuốc/100.000 dân và 28 ca tử vong liên quan/100.000 dân). Ba hội chứng nhiễm khuẩn chiếm 78,8% số ca tử vong gồm nhiễm trùng đường hô hấp dưới và lồng ngực (>400.000 ca tử vong trực tiếp), nhiễm trùng máu và nhiễm trùng trong ổ bụng. Sáu tác nhân gây tử vong cao nhất theo thứ tự gồm E. coli, Staphylococcus aureus, K. pneumoniae, Streptococcus pneumoniae, Acinetobacter baumannii và Pseudomonas aeruginosa (gây ra 929.000 ca tử vong trực tiếp và 3,57 triệu ca tử vong liên quan).
• Báo cáo năm 2021 của Hệ thống giám sát kháng kháng sinh toàn cầu (GLASS - WHO) trên 68 quốc gia khẳng định E. coli và K. pneumoniae là hai tác nhân phổ biến nhất có tỷ lệ đa kháng và gây nhiễm trùng huyết cao ở cả bệnh viện và cộng đồng.

Về vi khuẩn Klebsiella pneumoniae:

• Quá trình tiến hóa gen kháng: Phát hiện blaSHV-1 và blaTEM-1 vào đầu thập niên 1960; gen sinh beta-lactamase phổ rộng (ESBLs) đầu tiên blaSHV-2 phát hiện tại Đức năm 1983; blaTEM-3 tại Pháp. Thập niên 1990–2000 ghi nhận 40% K. pneumoniae sinh ESBLs tại bệnh viện ở Israel và Tây Ban Nha. Thập niên 2000 chuyển dịch sang ưu thế của nhóm blaCTX-M, cùng sự xuất hiện của blaOXA, blaGES, blaSFO, blaPER, blaTLA, blaVEB.
• Carbapenemase: IMP-1 phát hiện tại Nhật Bản năm 1991; KPC xuất hiện tại Hoa Kỳ năm 1996; sau đó là blaOXA-48 và blaNDM-1. Tại Hy Lạp, tỷ lệ K. pneumoniae sinh KPC tăng từ 0% (2003) lên 38,3% (2010). Tại Ý, ghi nhận 432/436 chủng kháng carbapenem mang gen KPC (2012-2014). Tại Trung Quốc, 63% chủng kháng carbapenem mang gen KPC (chủ yếu KPC-2, giai đoạn 2008-2011). Các sequence type (ST) chủ đạo gồm ST258 (Mỹ, Châu Âu) và ST11 (Trung Quốc, Đài Loan).
• K. pneumoniae tại Việt Nam: Tỷ lệ kháng carbapenem tại ICU 16 bệnh viện là 14,9% (2012-2013); tại ICU 3 bệnh viện Nhi là 55% trên tổng số ca nhiễm trùng bệnh viện.
• K. pneumoniae cộng đồng: Trung Quốc ghi nhận 16,5% sinh ESBLs (chủ yếu blaCTX-M-14, blaCTX-M-15, blaCTX-M-3); Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận 47% trong nhiễm khuẩn tiết niệu cộng đồng; Ấn Độ ghi nhận tỷ lệ sinh ESBLs tăng từ 21,8% lên 45,7% (2015-2018), tỷ lệ mang MBL và blaNDM-1 tăng từ 8,4% lên 16,6%.

Về vi khuẩn Escherichia coli:

• Nghiên cứu SMART (2002-2011) trên 179 bệnh viện: E. coli chiếm 47,8% trong nhiễm khuẩn ổ bụng và 44,3% trong nhiễm khuẩn tiết niệu; tỷ lệ sinh ESBLs tại Châu Á và Trung Đông từ 30% đến 50%.
• Báo cáo ECDC (2016) tại 28 nước Châu Âu: Tỷ lệ kháng cephalosporin thế hệ 3 là 12,8% (88,4% sinh ESBLs); cao nhất tại Bulgaria (41,6%), Cyprus (30,2%), Ý (29,8%), Slovakia (29,7%); thấp nhất tại Iceland (4,2%), Na Uy (5,6%), Hà Lan (6,4%), Đan Mạch (6,6%).
• Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương: Giai đoạn 2010-2013, tỷ lệ E. coli sinh ESBLs là 38,2% (Trung Quốc 66,6%, Thái Lan 49,8%, Việt Nam 47,9%). Tại Ấn Độ, tỷ lệ sinh ESBLs ở bệnh nhân ngoại trú cộng đồng là 48,76%, tương đương nội trú (44,35%).
• Tỷ lệ E. coli sinh ESBLs tại bệnh viện ở Việt Nam: Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đạt 45% (2011-2013) và 44,2% (2014-2016); mạng lưới VINARES tại 13 bệnh viện đạt 59% (2016-2017); Bệnh viện Đa khoa An Giang đạt 53,5% (2020-2021); Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM đạt 32,2%; Bệnh viện Chợ Rẫy (2010) ghi nhận 53,7% ở mẫu bệnh phẩm và 76,4% ở mẫu phân người không nhiễm khuẩn tiêu hóa.
• Tỷ lệ mang E. coli sinh ESBLs ở người khỏe mạnh tại cộng đồng: Thụy Điển 5,8% (2013), Pháp tăng từ 0,6% (2006) lên 6% (2011), Đức 6,3% (2014), Trung Quốc 50,5% (2009), Thái Lan 61,7% (2008), Tunisia 7,3% (2009-2010). Tại TP.HCM (Việt Nam), tỷ lệ mang vi khuẩn sinh ESBLs ở nhân viên y tế là 70,7%, người nhà nhân viên y tế là 69,2%, sinh viên là 47,9% và người khỏe mạnh tại cộng đồng là 63,1%.

Về kiến thức và sử dụng kháng sinh:

• Khảo sát WHO (2015) tại 12 quốc gia: 70% nhầm lẫn kháng sinh trị viêm họng do virus, 64% nhầm lẫn với cảm cúm, 75% sử dụng thuốc do người thân đưa.
• Châu Âu (2016, 2018): 24% trả lời đúng cả 4 câu hỏi; 43% biết kháng sinh không diệt được virus.
• Thực trạng tự mua kháng sinh: Ấn Độ 79%, Pakistan 84%, Ả Rập Xê Út 78%, Nigeria 67%, Sudan 73-82%.

Khoảng trống luận án giải quyết: Cung cấp bức tranh dịch tễ học và sinh học phân tử có tính đại diện 3 miền về vi khuẩn kháng kháng sinh ở tuyến y tế cơ sở tại Việt Nam, kết nối với dữ liệu về nhận thức và hành vi sử dụng thuốc tại cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên mô hình cây vấn đề xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng kháng kháng sinh tại cộng đồng, bao gồm 8 nhóm yếu tố:

1. Yếu tố nhân khẩu học (tuổi, giới, dân tộc, hôn nhân, quy mô gia đình).
2. Sự biến đổi vi sinh vật.
3. Điều kiện vệ sinh môi trường kém và sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi bừa bãi.
4. Thiếu kiến thức sử dụng kháng sinh và kháng kháng sinh.
5. Thực hành kê đơn không đúng của nhân viên y tế.
6. Thực hành sử dụng kháng sinh không đúng (tự mua, không tuân thủ liều/ngày).
7. Khó tiếp cận dịch vụ y tế có chất lượng.
8. Thái độ sử dụng kháng sinh không phù hợp.

Các khái niệm chuẩn hóa được áp dụng:

• Vi khuẩn đa kháng (MDR): Đề kháng với ít nhất 1 kháng sinh ở ≥ 3 nhóm kháng sinh khác nhau.
• Vi khuẩn kháng mở rộng (XDR): Đề kháng với ít nhất 1 kháng sinh ở tất cả các nhóm nhưng còn nhạy với 1-2 lớp kháng sinh.
• Vi khuẩn toàn kháng (PDR): Đề kháng với tất cả kháng sinh ở tất cả các lớp kháng sinh hiện có.
• Nhiễm trùng mắc phải tại cộng đồng: Nhiễm trùng xuất hiện bên ngoài bệnh viện hoặc cơ sở điều dưỡng.

Nhóm kháng sinh	Các gen kháng kháng sinh quan trọng
$\beta$-lactam	AmpC; ESBLs (blaTEM, blaSHV, blaCTX-M); Carbapenemase nhóm A (KPC, SME, IMI, NMC, GES), nhóm B (NDM, IMP, VIM, SPM, GIM), nhóm D (OXA)
Aminoglycosid	Gen methylase (armA, npmA, rmtA, rmtB, rmtC, rmtD); Gen enzyme biến đổi (AAC, ANT, APH)
Chloramphenicol	CAT (catA, catB), cmlA, floR
Glycopeptid	vanA, vanB (plasmid/NST); vanC1, vanC2/3, vanD, vanE, vanG (NST)
Quinolon	Đột biến NST (gyrA, gyrB, parC, parE); Plasmid (qnrA, qnrB, qnrC, qnrD, qnrS, aac(6')-Ib-cr, qepA)
Sulfonamid & Trimethoprim	Kháng sulfonamid (folP, sul1, sul2, sul3); Kháng trimethoprim (folA, dfrA, dfrB, dfrK)

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp giữa điều tra dịch tễ học thực địa và thực nghiệm vi sinh - sinh học phân tử chuyên sâu.
• Cỡ mẫu và thu thập số liệu:
  • Khảo sát dịch tễ học cộng đồng: $n = 1.432$ người bệnh đến khám tại các trạm y tế xã thuộc 3 miền Bắc, Trung, Nam.
  • Phân lập vi sinh: Thu thập $n = 691$ mẫu bệnh phẩm từ người bệnh.
  • Phân tích kháng sinh đồ và phân tử: Phân tích các chủng E. coli ($N = 237$ chủng mang gen KKS; $N = 104$ chủng làm kháng sinh đồ chi tiết) và Klebsiella spp. ($N = 51$ chủng).
• Kỹ thuật vi sinh:
  • Nuôi cấy, phân lập và định danh vi khuẩn theo quy trình chuẩn.
  • Thử nghiệm độ nhạy cảm kháng sinh bằng kỹ thuật khoanh giấy khuếch tán trên thạch Mueller-Hinton (CLSI).
  • Xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và kỹ thuật E-test.
• Kỹ thuật sinh học phân tử:
  • Kỹ thuật PCR: Phát hiện các gen kháng thuốc sinh ESBLs (blaCTX-M, blaTEM, blaSHV), carbapenemase, aminoglycosid, quinolon.
  • Phân tích plasmid: Tách chiết plasmid, phân loại nhóm plasmid bằng kỹ thuật PCR-based replicon typing (Carattoli et al., 2005) đối với các nhóm Inc chính (FII, A/C, B/O, IncL/M...).
  • Thử nghiệm tiếp hợp (Conjugation): Đánh giá khả năng truyền plasmid mang gen kháng từ chủng phân lập sang chủng E. coli nhận trong phòng thí nghiệm.
  • Phân loại trình tự đa vị trí (MLST): Giải trình tự 7 gen bảo tồn (housekeeping genes) của E. coli gồm adk, fumC, gyrB, icd, mdh, purA, recA (kích thước mỗi đoạn 450 - 500 bp) để xác định allele và kiểu trình tự Sequence Type (ST).
  • Giải trình tự toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing - WGS / NGS) phân tích hệ thống gen kháng thuốc và đột biến.
• Xử lý số liệu: Thống kê mô tả và suy luận bằng phần mềm chuyên dụng; xây dựng cây phát sinh loài (phylogenetic tree) và biểu đồ nhiệt (heatmap) phân tích mối quan hệ di truyền.

Gen bảo tồn (E. coli)	Protein mã hóa	Vị trí gen trên hệ gen E. coli MG1655
adk	Adenylate kinase	497175 - 497819
fumC	Fumarate hydratase	1685185 - 1686588
gyrB	ADN gyrase	3877705 - 3880119
icd	Isocitrate/isopropylmalate dehydrogenase	1195123 - 1196373
mdh	Malate dehydrogenase	3383330 - 3384268
purA	Adenylosuccinate dehydrogenase	4404687 - 4405985
recA	ATP/GTP binding motif	2822708 - 2823769

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 tổng thuật các cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm về kháng sinh và cơ chế kháng thuốc (ức chế tổng hợp vách, rối loạn màng nguyên tương, ức chế tổng hợp protein, acid nucleic và chất chuyển hóa). Luận điểm chính nhấn mạnh sự phân biệt giữa đề kháng tự nhiên mang tính loài và đề kháng thu được do đột biến hoặc nhận gen qua plasmid, transposon. Chương này phân tích chi tiết dịch tễ học và gánh nặng toàn cầu của E. coli và K. pneumoniae, cơ chế lây truyền plasmid ngang qua tiếp hợp, và vai trò của các kỹ thuật sinh học phân tử (PCR, PFGE, Southern blot, MLST 7 locus, WGS) trong giám sát dịch tễ học kháng thuốc.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang tại các trạm y tế xã thuộc 3 miền Việt Nam. Cỡ mẫu khảo sát gồm 1.432 người bệnh và 691 mẫu bệnh phẩm. Chương này chuẩn hóa các kỹ thuật phòng xét nghiệm: khoanh giấy khuếch tán, E-test, MIC theo tiêu chuẩn CLSI; quy trình phản ứng PCR đa mồi; quy trình PCR-based replicon typing phân loại plasmid; quy trình giải trình tự 7 gen bảo tồn MLST; kỹ thuật giải trình tự toàn bộ hệ gen (WGS); cùng các quy định về khống chế sai số, kiểm chuẩn chất lượng và đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng và sinh học phân tử:

• Phân bố căn nguyên vi khuẩn theo loại bệnh phẩm ($n = 691$, $p < 0,001$) cho thấy sự hiện diện phổ biến của E. coli và Klebsiella spp. tại tuyến trạm y tế xã.
• Tỷ lệ kháng kháng sinh và mức độ đa kháng: Trong số các chủng E. coli ($N = 104$) và Klebsiella spp. ($N = 51$), tỷ lệ kháng cao được ghi nhận với các kháng sinh nhóm cephalosporin thế hệ cũ, fluoroquinolone, co-trimoxazole; tỷ lệ vi khuẩn đa kháng (MDR) chiếm tỷ trọng đáng kể tại cộng đồng.
• Đặc điểm sinh học phân tử: Phần lớn các chủng E. coli mang gen sinh ESBLs thuộc họ blaCTX-M. Phân tích WGS xác định đồng thời nhiều nhóm gen kháng aminoglycosid, quinolon và sulfonamid.
• Phân tích plasmid và tiếp hợp: Xác định các nhóm plasmid phổ biến mang gen kháng (IncFII, IncA/C...) và chứng minh thực nghiệm khả năng truyền ngang plasmid kháng kháng sinh sang chủng nhận trong phòng thí nghiệm.
• Đa dạng kiểu trình tự ST: Phân tích MLST trên 7 gen bảo tồn xác định các sequence type lưu hành tại cộng đồng và mối tương đồng di truyền qua cây phát sinh loài.
• Khảo sát kiến thức và sử dụng kháng sinh ($n = 1.432$): Tỷ lệ người bệnh có kiến thức đúng về kháng sinh còn thấp; tình trạng nhầm lẫn kháng sinh điều trị được cảm cúm do virus phổ biến; thói quen tự mua thuốc không có đơn và sử dụng kháng sinh không đủ liều/ngày còn cao ở cả 3 miền.
• Thực trạng sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi: Ghi nhận tỷ lệ cao hộ gia đình tự ý mua và trộn kháng sinh vào thức ăn/nước uống cho gia súc, gia cầm nhằm mục đích phòng bệnh và kích thích tăng trưởng.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 phân tích, so sánh kết quả nghiên cứu với các công bố trong nước và quốc tế. Tác giả luận giải cơ chế lan truyền các chủng E. coli và Klebsiella spp. sinh ESBLs tại cộng đồng thông qua tiếp hợp plasmid và áp lực chọn lọc từ việc lạm dụng kháng sinh. Phân tích các yếu tố liên quan khẳng định mối quan hệ giữa lỗ hổng kiến thức, hành vi tự mua thuốc, thói quen dùng kháng sinh trong chăn nuôi với nguy cơ mang vi khuẩn kháng thuốc. Mối liên hệ di truyền qua MLST và WGS cho thấy sự giao thoa kiểu gen giữa các chủng cộng đồng với các chủng từng gây bùng phát tại bệnh viện. Chương này cũng nêu rõ hạn chế của nghiên cứu cắt ngang và đưa ra các kiến nghị can thiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học:

• Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu đồng bộ, có tính đại diện đa vùng miền (Bắc - Trung - Nam) đầu tiên tại Việt Nam về thực trạng kháng kháng sinh của E. coli và Klebsiella spp. phân lập từ người bệnh đến khám tại trạm y tế xã năm 2018-2019.
• Làm rõ đặc điểm phân tử của các chủng vi khuẩn cộng đồng: Tỷ lệ mang gen sinh ESBLs (đặc biệt là nhóm blaCTX-M), các nhóm plasmid mang gen kháng (IncFII, IncA/C, IncB/O, IncL/M), và khả năng truyền ngang gen kháng thuốc qua tiếp hợp.
• Xác định cấu trúc phả hệ di truyền qua giải trình tự 7 gen bảo tồn MLST và WGS, chứng minh mối liên hệ kiểu gen giữa các chủng vi khuẩn lưu hành ngoài cộng đồng với các chủng vi khuẩn trong bệnh viện tại Việt Nam và trên thế giới.

Đóng góp về mặt thực tiễn và chính sách:

• Cung cấp bằng chứng thực địa về thực trạng thiếu hụt kiến thức sử dụng kháng sinh của người dân (nhiều người vẫn cho rằng kháng sinh trị được cảm cúm do virus, tự ý chia sẻ thuốc) và tình trạng lạm dụng kháng sinh không kiểm soát trong chăn nuôi hộ gia đình.
• Là cơ sở khoa học phục vụ công tác đánh giá Kế hoạch hành động quốc gia về chống kháng thuốc giai đoạn 2013-2020 và cung cấp dữ liệu đầu vào cho việc xây dựng Chiến lược phòng chống kháng thuốc giai đoạn 2022-2030 của Bộ Y tế.
• Đề xuất các căn cứ thực tiễn để xây dựng phác đồ điều trị kinh nghiệm phù hợp tại tuyến y tế cơ sở, đồng thời thiết lập các can thiệp truyền thông và chính sách siết chặt quản lý bán thuốc kháng sinh không đơn tại cộng đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả tại thời điểm 2018-2019, chưa theo dõi được động thái biến đổi kiểu gen và mức độ kháng thuốc theo chuỗi thời gian dọc.
• Nghiên cứu tập trung vào hai tác nhân vi khuẩn Gram âm phổ biến (E. coli và Klebsiella spp.) ở người bệnh đến khám tại trạm y tế xã, chưa mở rộng sang các chủng vi khuẩn Gram dương thường gặp khác hoặc khảo sát toàn diện người lành mang trùng trong quần thể chung.
• Số lượng chủng được phân tích bằng kỹ thuật giải trình tự toàn bộ hệ gen (WGS/NGS) còn hạn chế do điều kiện chi phí và nguồn lực xét nghiệm chuyên sâu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Xây dựng mạng lưới giám sát dịch tễ học kháng kháng sinh thường quy và định kỳ tại tuyến y tế cơ sở.
• Mở rộng nghiên cứu đa tác nhân theo hướng tiếp cận Một sức khỏe (One Health), kết hợp đồng thời mẫu bệnh phẩm người, mẫu vật nuôi/thực phẩm và mẫu môi trường xung quanh trạm y tế và hộ gia đình.
• Tăng cường ứng dụng kỹ thuật giải trình tự hệ gen toàn bộ trên cỡ mẫu lớn hơn để theo dõi chi tiết đường truyền lây plasmid và các đột biến kháng thuốc mới phát sinh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, nhà nghiên cứu chuyên ngành Y tế công cộng, Vi sinh y học, Dịch tễ học và Bệnh truyền nhiễm: Tham khảo quy trình tích hợp giữa phương pháp dịch tễ học thực địa với các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (PCR, MLST 7 locus, PCR-based replicon typing, WGS).
• Bác sĩ lâm sàng và cán bộ y tế tuyến trạm y tế xã, trung tâm y tế huyện: Nắm bắt mô hình kháng thuốc thực tế của E. coli và Klebsiella spp. để lựa chọn kháng sinh hợp lý trong điều trị ban đầu cho người bệnh ngoại trú.
• Cán bộ quản lý y tế và các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Y tế, Sở Y tế và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Sử dụng dữ liệu thực chứng để xây dựng chính sách quản lý bán lẻ thuốc kháng sinh, chương trình quản lý kháng sinh tại cộng đồng (AMS) và kiểm soát kháng sinh trong chăn nuôi.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu trên những tác nhân vi khuẩn nào và tại địa bàn nào?
Luận án tập trung nghiên cứu hai tác nhân vi khuẩn Gram âm đường ruột thường gặp là Escherichia coli và Klebsiella spp. phân lập từ người bệnh đến khám tại các trạm y tế xã thuộc các tỉnh đại diện cho cả 3 miền Bắc, Trung và Nam tại Việt Nam trong giai đoạn 2018-2019.

2. Quy mô mẫu nghiên cứu dịch tễ học và phân tích vi sinh của luận án là bao nhiêu?
Luận án thực hiện khảo sát dịch tễ học trên $n = 1.432$ người bệnh và người nhà đến khám tại trạm y tế xã; thu thập và phân tích $n = 691$ mẫu bệnh phẩm; phân tích chi tiết đặc điểm kháng thuốc và sinh học phân tử trên $N = 237$ chủng E. coli mang gen kháng thuốc ($N = 104$ chủng làm kháng sinh đồ chi tiết) và $N = 51$ chủng Klebsiella spp.

3. Các kỹ thuật sinh học phân tử nào đã được luận án sử dụng để xác định kiểu gen vi khuẩn?
Luận án đã áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử gồm: phản ứng PCR đa mồi phát hiện gen kháng thuốc (nhóm blaCTX-M, blaTEM, blaSHV...), kỹ thuật phân loại plasmid bằng PCR-based replicon typing, thử nghiệm tiếp hợp truyền plasmid trong phòng thí nghiệm, phân loại trình tự đa vị trí (MLST) trên 7 gen bảo tồn (adk, fumC, gyrB, icd, mdh, purA, recA), và kỹ thuật giải trình tự toàn bộ hệ gen (WGS/NGS).

4. Khảo sát 1.432 đối tượng đã chỉ ra những tồn tại chính nào về kiến thức và thực hành dùng kháng sinh?
Khảo sát cho thấy tỷ lệ người dân hiểu đúng về kháng sinh còn thấp; đa số người bệnh nhầm lẫn kháng sinh có tác dụng điều trị bệnh do virus (như cảm lạnh, cảm cúm, viêm họng thông thường); tình trạng tự mua kháng sinh không có đơn tại các hiệu thuốc tư nhân, tự ý dừng thuốc khi thấy đỡ triệu chứng và sử dụng thuốc kháng sinh của người khác chia sẻ diễn ra phổ biến ở cả 3 miền.

5. Luận án ghi nhận thực trạng sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi tại cộng đồng như thế nào?
Nghiên cứu ghi nhận tại các hộ gia đình ở cộng đồng 3 miền có tỷ lệ cao sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi gia súc, gia cầm mà không có sự kê đơn hay hướng dẫn của cán bộ thú y, chủ yếu dùng với mục đích tự phòng bệnh và kích thích tăng trưởng, tạo áp lực chọn lọc làm lan truyền gen kháng thuốc ra môi trường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Mai Hưng đã giải quyết khoảng trống dữ liệu về thực trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn E. coli và Klebsiella spp. tại tuyến y tế cơ sở ở cả 3 miền Việt Nam giai đoạn 2018-2019. Công trình đã kết hợp thành công phương pháp điều tra dịch tễ học mô tả cắt ngang với các kỹ thuật sinh học phân tử chuyên sâu (PCR, MLST, phân tích plasmid, WGS) để làm rõ cơ chế di truyền và sự lan truyền gen kháng thuốc trong cộng đồng. Đồng thời, luận án đã cung cấp các bằng chứng thực nghiệm về khoảng trống kiến thức, hành vi lạm dụng kháng sinh ở người và trong chăn nuôi, đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc hoạch định Chiến lược phòng chống kháng thuốc giai đoạn 2022-2030 tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG) nhận định kháng kháng sinh là một trong mười mối đe doạ về sức khoẻ, sự phát triển và an ninh y tế toàn cầu. Việc phát hiện ra penicillin và các kháng sinh khác là một tiến bộ y học quan trọng trong thế kỷ qua. Tuy nhiên sau đó là sự xuất hiện của các vi khuẩn làm giảm tác dụng của các thuốc kháng sinh. Sự xuất hiện nhanh của các vi khuẩn kháng với các loại kháng sinh mới ra đời dẫn đến việc các nhà sản xuất không đầu tư để nghiên cứu và sản xuất các loại kháng sinh do hiệu quả kinh tế thấp.

Hơn nữa ở các quốc gia đang phát triển, thiếu các biện pháp can thiệp nhằm kiểm soát tình trạng vi khuẩn kháng với các loại kháng sinh. Những điều này có thể dẫn chúng ta quay lại một kỷ nguyên không kháng sinh [284]. Vi khuẩn kháng kháng sinh gây ra gánh nặng bệnh tật và kinh tế lớn trên phạm vi toàn cầu. Số liệu ước tính vào năm 2019, trên toàn cầu sẽ có 1,27 triệu ca tử vong do vi khuẩn kháng thuốc và 4,95 triệu ca tử vong có liên quan đến vi khuẩn kháng kháng sinh [191].

Báo cáo giám sát mới nhất của TCYTTG năm 2021 cho thấy E.pneumoniae là hai trong số các tác nhân kháng kháng sinh phổ biến nhất và là hai tác nhân có tỷ lệ đa kháng, nhiễm trùng huyết rất cao ở cả cộng đồng và bệnh viện. Đây là gánh nặng bệnh tật và kinh tế của toàn cầu, đặc biệt các quốc gia đang phát triển. Tuy nhiên hầu hết số liệu về vi khuẩn kháng kháng sinh mới chỉ tập trung giám sát và nghiên cứu ở bệnh viện [210]. Việt Nam là một các quốc gia có tình trạng kháng kháng sinh trầm trọng.

Một trong những lý do chính là do sử dụng kháng sinh không kiểm soát tại cộng đồng và trong chăn nuôi [285]. Trong những năm qua Việt Nam đã có những quan tâm nhất định đến kiểm soát kháng kháng sinh. Bộ Y tế đã phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về chống kháng thuốc giai đoạn 2013-2020 và đang xây dựng Chiến lược phòng chống kháng thuốc giai đoạn 2022-2030. Tuy nhiên việc đầu tư nguồn lực cũng như chiến lược trong việc giám sát và quản lý kháng kháng sinh chưa được thực hiện một cách đồng bộ.

Hiện tại, Việt Nam chưa có nhiều số liệu đánh giá mức độ kháng kháng sinh trong cộng đồng, các số liệu hiện có thường của các nghiên cứu với địa điểm nghiên cứu nhỏ hẹp, không ước lượng được mức độ và gánh nặng của kháng kháng sinh. Chúng ta cũng chưa có nhiều nghiên cứu yếu tố liên quan đến sự phát triển của vi khuẩn kháng kháng sinh như 2 kiến thức, thực hành về sử dụng kháng sinh ở người và trong chăn nuôi. Vậy chúng ta cần đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Thực trạng kháng kháng sinh của các vi khuẩn nhiễm khuẩn tại cộng đồng ở Việt nam hiện nay ở mức độ nào?” Chính vì sự cần thiết và ý nghĩa thực tiễn đã nêu ở trên chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu “Thực trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn ở cộng đồng và các yếu tố liên quan ở Việt Nam, năm 2018-2019”. Để đảm bảo mức độ đại diện, nghiên cứu cần thực hiện tại một số địa phương của cả 3 miền Bắc, Trung và miền Nam.

Các kết quả của nghiên cứu sẽ góp phần định hướng trong việc xác định ưu tiên, mức độ của vấn đề để đưa ra các chính sách, kế hoạch hành động và can thiệp phù hợp trong giai đoạn 2020-2030. Nghiên cứu được thực hiện với các mục tiêu như sau: 1. Xác định tỷ lệ và đặc điểm kháng kháng sinh của một số loại vi khuẩn thường gặp của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019. Mô tả thực trạng kiến thức và sử dụng kháng sinh của người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019.

Xác định mối liên quan kiểu gen của một số chủng vi khuẩn kháng kháng sinh phổ rộng phân lập được từ người bệnh đến khám tại trạm y tế xã một số tỉnh Việt Nam, 2018-2019. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Kháng sinh và sự đề kháng kháng sinh 1. Lịch sử phát hiện kháng sinh và đề kháng kháng sinh Trước đầu thế kỷ 20, các cách điều trị nhiễm trùng chủ yếu dựa trên các phương pháp y học dân gian.

Các quan sát được thực hiện trong phòng thí nghiệm về kháng sinh giữa các vi sinh vật đã đưa đến những phát hiện về các kháng sinh tự nhiên được tạo ra từ vi sinh vật. Năm 1895, Vincenzo Tiberio, nhà vật lý học ở đại học Naples đã phát hiện rằng nấm mốc (Penicillium) trong nước có hoạt động kháng khuẩn tốt. Sau khi hợp chất hóa trị ban đầu tỏ ra có hiệu quả, những hợp chất khác cũng được theo đuổi cùng dòng điều trị, nhưng nó không được thực hiện cho đến năm 1928 khi Alexander Fleming quan sát kháng sinh chống lại vi khuẩn từ một loài nấm trong Penicillium. Đến năm 1941, kháng sinh đầu tiên là penicilin đã được sản xuất để dùng trong lâm sàng điều trị các bệnh nhiễm trùng và cho đến nay các kháng sinh vẫn là vũ khí tối ưu nhất chống lại các bệnh nhiễm trùng.

Tuy nhiên ngay sau khi phát hiện kháng sinh là sự xuất hiện sự đề kháng của vi khuẩn. Đã có một số cảnh báo đã được nhắc tới trước khi kháng sinh được sử dụng phổ biến. Bài phát biểu tại lễ nhận giải Nobel của Alexander Fleming đã được viện dẫn nhiều lần như một lời cảnh báo của ông rằng “Không khó để tạo ra một vi khuẩn kháng thuốc penicillin trong phòng thí nghiệm bằng cách cho chúng tiếp xúc với một lượng không đủ để giết chết chúng…đó là một điều nguy hiểm mà một người đã có thể sử dụng dưới liều, và vi khuẩn của người đó đã tiếp xúc với một lượng thuốc không đủ giết chết chúng và làm chúng kháng” [15]. Vài năm sau khi kháng sinh được giới thiệu, các vi khuẩn phát triển cơ chế để chống lại kháng sinh đã được sử dụng.

Vi khuẩn có một số cách chia sẻ vật liệu di truyền, đôi khi không liên quan đến loài, và dẫn đến việc càng mở rộng các chủng kháng kháng sinh. Khoảng cách thời gian là rất ngắn giữa việc giới thiệu một loại kháng sinh được sử dụng và thời điểm kháng của nó với các vi khuẩn khác nhau (Hình 1), do đó việc nghiên cứu cơ chế kháng và cơ chế di truyền của chúng là một trong những ưu tiên quan trọng trong chiến lược giảm tốc độ và tác động của kháng thuốc. Khoảng cách về thời gian kháng sinh được bắt đầu sử dụng và thời gian phát hiện kháng 5 1.1 Kháng sinh và phân loại kháng sinh [2] • Kháng sinh: kháng sinh là những chất do vi sinh vật tiết ra hoặc những chất hóa học bán tổng hợp, tổng hợp, với nồng độ rất thấp, có khả năng đặc hiệu kìm hãm sự phát triển hoặc diệt được vi khuẩn. • Phân loại kháng sinh: Cho đến nay, khoa học đã tìm ra rất nhiều các nhóm kháng sinh mà mỗi nhóm có tác dụng tốt trên những loại vi khuẩn khác nhau.

Dựa theo cấu trúc hóa học, kháng sinh được phân loại thành các nhóm chính sau: Bảng 1.1: Phân loại kháng sinh STT Nhóm cấu Tên thuốc Tác dụng trúc 1 Nhóm β-lactam: Peniciline Penicilin V, penicilin G, Cầu khuẩn Gram dương, methicilin, oxacilin, Gram âm, amoxicilin, nhóm penicilin Cephalosporin Cephalosporin thế hệ Gram dương, Gram âm 1,2,3,4,5 Carbapenem Imipennem, meropenem, Tác đụng rộng trên cả vi doripenem, ertapenem khuẩn kị khí và hiếu khí, vi khuẩn gram dương Monobactam Aztreonam Vi khuẩn hiếu khi gram âm và vi khuẩn kị khí Ức chế β- Acid clavulanic, sulbactam và Ức chế các vi khuẩn tiết lactamase tazobactam men beta-lactamase như Acinetobacter. 2 Aminoglycosid Kanamycin, gentamicin, Vi khuẩn gram âm neltimicin, tobramycin, amikacin. 3 Nhóm Erythromycin, oleandomycin, Các vi khuẩn gram Macrolid roxithromycin, dương và một số vi clarithromycin, khuẩn không điển hình dirithromycin, azithromycin, spiramycin, josamycin 6 4 Nhóm Lincomycin và clindamycin Các vi khuẩn gram lincosamid dương và một số vi khuẩn không điển hình 5 Nhóm Cloramphenicol và Cả gram âm và gram phenicol thiamphenicol dương 6 Nhóm cyclin Chlortetracyclin, Có phổ kháng khuẩn oxytetracyclin, rộng trên cả các vikhuẩn demeclocyclin, methacyclin, Gram-âm và Gram- doxycyclin, minocyclin. dương, cả vi khuẩn hiếu khí và kỵ khí 7 Nhóm peptid Glycopeptid (vancomycin, Chủ yếu trên các chủng teicoplanin): vi khuẩn Gram-dương Polypetid (polymyxin, Trực khuẩn Gram-âm colistin Lipopeptid (daptomycin Gram-dương hiếu khí và kỵ khí 8 Nhóm 4 thế hệ quinolon Không có nguồn gốc tự quinolon nhiên, toàn bộ được sản xuất bằng tổng hợp hóa học.

9 Các nhóm Nhóm co-trimoxazon, nhóm kháng sinh 5-nitro-imidazon, nhóm khác oxazolidion 1.2 Cơ chế sự đề kháng kháng sinh [3] Sau khi vào tế bào, kháng sinh được đưa tới đích tác động sẽ phát huy tác dụng bằng cách: - Ức chế sinh tổng hợp vách tế bào vi khuẩn - Gây rối loạn chức năng màng nguyên tương, đặc biệt là chức năng thẩm thấu chọn lọc, làm cho các thành phần (ion) bên trong tế bào bị thoát ra ngoài, ví dụ nhóm polymyxin, Daptomycin - Ức chế sinh tổng hợp protein - Ức chế sinh tổng hợp acid nucleic - Ức chế sinh tổng hợp các chất chuyển hoá cần thiết cho tế bào 7 Hình 1.2: Cơ chế tác dụng của kháng sinh [3] Kháng sinh có tác dụng ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn, nhưng khi trong môi trường có kháng sinh mà vi khuẩn vẫn phát triển thì được coi là sự đề kháng kháng sinh. Phân loại đề kháng kháng sinh Có 2 loại đề kháng: là đề kháng giả và đề kháng thật - Đề kháng giả: Đề kháng giả là có biểu hiện là đề kháng nhưng không phải là bản chất, tức là không do nguồn gốc di truyền. Khi vào trong cơ thể, tác dụng của kháng sinh phụ thuộc vào ba yếu tố là kháng sinh - người bệnh - vi khuẩn. Đề kháng giả có thể do một trong ba yếu tố hoặc có thể kết hợp hai hay thậm chí cả ba yếu tố - Đề kháng thật: có 2 loại là đề kháng tự nhiên và đề kháng thu được.

+ Đề kháng tự nhiên do một số loài vi khuẩn không chịu tác dụng của một số kháng sinh nhất định. aeruginosa không chịu tác dụng của penicilin G, Stapylococcus aureus không chịu tác dụng của colistin. Hoặc vi khuẩn không có vách như Mycoplasma không chịu tác dụng của các kháng sinh beta-lactam ức chế sinh tổng hợp vách. Đề kháng tự nhiên thường mang tính chất đặc trưng theo từng loại vi khuẩn.