CHƯƠNG I.1 Tổng quan về bệnh đái tháo đường 1.1 Định nghĩa Bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) là bệnh rối loạn chuyển hóa không đồng nhất, có đặc điểm tăng glucose huyết do khiếm khuyết về tiết insulin, về tác động của insulin, hoặc cả hai. Tăng glucose mạn tính trong thời gian dài gây nên những rối loạn chuyển hóa carbohydrate, protide, lipide, gây tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau, đặc biệt ở tim và mạch máu, thận, mắt, thần kinh (4) 1. Dịch tễ học 1. Tình hình mắc bệnh đái tháo đường trên thế giới Tính từ năm 2000, tỷ lệ bệnh đái tháo đường (ở người từ 20 đến 79 tuổi) đã tăng từ 151 triệu lên 463 triệu (9,3%) trong năm 2019 (5).
Theo ước tính của IDF năm 2019, chi phí điều trị ĐTĐ chiếm khoảng 10% chi phí Y tế toàn cầu khoảng hơn 700 tỉ đô la (5). Tỷ lệ mắc ĐTĐ ở hai giới (nam và nữ) trong các khu vực đều xấp xỉ nhau (6).2 Tình hình mắc bệnh đái tháo đường ở Việt Nam Việt Nam không nằm trong 10 nước có tỷ lệ mắc ĐTĐ cao nhưng là quốc gia có tốc độ phát triển bệnh nhanh. ĐTĐ đang có chiều hướng gia tăng theo thời gian và theo mức độ phát triển kinh tế cũng như đô thị hóa. Theo kết quả do Bê ̣nh viê ̣n Nô ̣i tiết Trung ương thực hiê ̣n, tỷ lệ ĐTĐ lứa tuổi 30 – 69 là 5,4%, vùng có tỷ lệ ĐTĐ thấp nhất là Tây Nguyên (3,8%), vùng có tỷ lệ ĐTĐ cao nhất là Tây Nam Bộ (7,2%) (7).
Điều tra cũng chỉ ra một thực trạng đáng quan tâm ở nước ta, tỷ lệ người bệnh mắc ĐTĐ trong cộng đồng không được phát hiện vẫn rất cao (là 63,6%) so với năm 2002 (64%) (8) (7) Tieu luan 5 1. Khái niệm về cung ứng thuốc trong bệnh viện Cung ứng thuốc bệnh viện là một chuỗi các hoạt động bao gồm từ việc lựa chọn thuốc, sau đó đến tổ chức mua sắm, cấp phát và sử dụng thuốc. Như vậy, sử dụng thuốc là một bước trong quy trình cung ứng thuốc khép kín gồm: lựa chọn, tổ chức mua sắm, tồn trữ và cấp phát, sử dụng. Các bước này đều có vai trò quan trọng như nhau, bước này tạo tiền đề và ảnh hưởng tới các bước tiếp theo.
Lựa chọn thuốc nên dựa trên kinh nghiệm thực tế của nhu cầu chăm sóc sức khỏe và sử dụng thuốc. Việc gia tăng chi phí, thiếu hụt thuốc trở nên phổ biến và bệnh nhân sẽ gánh chịu hậu quả nếu mỗi nhiệm vụ được thực hiện không như là một thành phần của hệ thống cung ứng thuốc và không liên kết với nhau (10). Sử dụng thuốc phù hợp trong bệnh viện là trách nhiệm của nhiều người bao gồm bác sĩ, dược sĩ, nhà quản lý, nhân viên hỗ trợ và bệnh nhân. Hội đồng thuốc và điều trị chịu trách nhiệm ban hành chính sách, quy trình và giám sát thực hành để thúc đẩy việc sử dụng thuốc được an toàn và hiệu quả (11).
Thông tư số 23/2011/TT-BYT của Bộ Y tế quy định: Thầy thuốc thực hiện chỉ định thuốc phù hợp; chỉ định thời gian dùng thuốc; thông báo tác dụng không mong muốn của thuốc cho điều dưỡng chăm sóc theo dõi và người bệnh. Dược sĩ khoa dược chịu trách nhiệm cập nhật thông tin về thuốc và hướng dẫn sử dụng thuốc cho thầy thuốc, dược sĩ, điều dưỡng và người bệnh; thầy thuốc hướng dẫn người bệnh (hoặc người nhà người bệnh) cách dùng thuốc; điều dưỡng, hộ sinh chịu trách nhiệm cho người bệnh dùng thuốc hoặc hướng dẫn người bệnh dùng thuốc để đảm bảo thuốc được dùng đúng cách, đúng thời gian, đủ liều theo y lệnh; người bệnh phải tuân thủ điều trị, không tự ý bỏ thuốc hoặc tự ý dùng thuốc không đúng chỉ định của thầy thuốc. Khoa Dược chịu trách nhiệm kiểm soát phân phối thuốc và thúc đẩy sử dụng thuốc an toàn (12). Đây là một thử thách vì thuốc được bác sĩ kê đơn, điều dưỡng cho dùng thuốc.
Những hoạt động khác của dược bệnh viện gồm đánh giá sử dụng thuốc, theo dõi phản ứng có hại của thuốc và theo dõi sai sót trong điều trị. Người dược sĩ trong bệnh viện là chuyên gia về thuốc, chịu trách nhiệm tư vấn về kê đơn, dùng thuốc, Tieu luan 6 giám sát cũng như quản lý cung ứng thuốc để đảm bảo thuốc luôn sẵn có thông qua mua, bảo quản, phân phối, kiểm soát tồn kho và đảm bảo chất lượng (10) 1. Sử dụng thuốc 1.1 Sử dụng thuốc hợp lý Tổ chức Y tế thế giới (WHO) định nghĩa sử dụng thuốc hợp lý là việc dùng thuốc đáp ứng được yêu cầu lâm sàng của người bệnh ở liều thích hợp trên từng cá thể người bệnh (đúng liều, đúng khoảng cách đưa thuốc và thời gian sử dụng thuốc), đáp ứng được những yêu cầu về chất lượng, khả năng cung ứng và có giá cả phù hợp nhằm giảm tới mức thấp nhất chi phí cho người bệnh và cộng đồng. Sử dụng thuốc hợp lý bao gồm: - Kê đơn thuốc một cách hợp lý.
- Thuốc sử dụng cho bệnh nhân đảm bảo có hiệu lực, an toàn chi phí hợp lý và đúng liều lượng, đúng dạng bào chế và thời gian dùng. - Phù hợp với từng bệnh nhân, có liên quan đến chống chỉ định và các tác dụng không mong muốn của thuốc. - Cấp phát đúng, đủ thuốc và kèm theo hướng dẫn bệnh nhân sử dụng thuốc kê đơn một cách hợp lý. - Sự tuân thủ điều trị ở bệnh nhân.
Sử dụng thuốc không hợp lý Sử dụng thuốc không hợp lý bao gồm các trường hợp kê đơn thuốc không cần thiết, kê sai thuốc điều trị, kê đơn và cấp phát các thuốc không có hiệu lực, không an toàn, không kê các thuốc có hiệu lực và sẵn có, bệnh nhân dùng thuốc sai (13). Việc sử dụng thuốc không hợp lý có thể dẫn đến các tác động tiêu cực đến chi phí dịch vụ y tế, chất lượng điều trị của thuốc và các biện pháp trị liệu, cũng như là một nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng kháng thuốc. Thuốc sử dụng không hợp lý có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gây nguy hiểm tới cuộc sống của người bệnh, làm giảm hiệu quả điều trị của thuốc. Ngoài ra nó cũng ảnh hưởng tới chi phí chăm sóc sức khỏe, gây lãng phí nguồn lực tài chính và tâm lý lệ thuộc vào thuốc của bệnh nhân, nhu cầu dùng thuốc không chính đáng, không hợp lý trong cộng đồng (14).
Tieu luan 7 Có rất nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng tới việc sử dụng thuốc không hợp lý, bao gồm hệ thống y tế, người kê đơn, người cấp phát, bệnh nhân và cộng đồng… Dưới đây là bảng tóm tắt ảnh hưởng của các yếu tố này tới việc sử dụng thuốc không hợp lý. Các yếu tố dẫn tới việc sử dụng thuốc không hợp lý (26) ST Yếu tố Ảnh hưởng T Hệ thống hoạt động không hiệu quả dẫn đến các tình trạng: cung cấp nhầm thuốc, cung cấp thuốc quá hạn, thiếu thuốc, nguồn cung Hệ 1 thống y thuốc không đáng tin cậy, do đó thuốc không đảm bảo chất lượng, tế thậm chí là tồn tại thuốc giả. Người kê đơn không được đào tạo bài bản, đầy đủ, không kịp thời cập nhật các thông tin về thuốc, thiếu tinh thần trách nhiệm trong công việc, hệ thống giám sát việc kê đơn còn yếu, số lượng bệnh nhân quá lớn và việc thu nhập của người kê đơn phụ thuộc vào Người 2 kê đơn doanh số bán thuốc của các công ty dược dẫn tới kê đơn không phù hợp với tình trạng của bệnh nhân. Người cấp phát thuốc thường ít được đào tạo, thiếu thông tin và Người không có người giám sát hoạt động, thời gian cấp phát ngắn do cấp quá tải bệnh nhân, dẫn tới không cung cấp đủ thông tin cần thiết 3 phát thuốc cho người bệnh.
Tieu luan 8 Sự tuân thủ điều trị bệnh của từng bệnh nhân có thể bị ảnh hưởng bởi văn hóa, tín ngưỡng, thói quen sử dụng thuốc cũng như kỹ Bệnh năng giao tiếp và thái độ của cả người kê đơn lẫn người cấp phát. nhân Ngoài ra thời gian tư vấn sử dụng thuốc hạn chế và thiếu thông 4 và tin hoặc không nắm được thông tin về thuốc đều dẫn tới sai sót cộng đồng trong quá trình sử dụng thuốc. Hoạt động sử dụng thuốc ngoại trú tại bệnh viện Hoạt động sử dụng thuốc được thể hiện qua một chu trình khép kín như sau: Chẩn đoán Tuân thủ điều trị Kê đơn Của người bệnh Cấp phát thuốc Hình 1.1 Quy trình sử dụng thuốc tại Bệnh viện 1. Chẩn đoán và kê đơn Việc kê đơn cần tuân thủ quy trình chuẩn đã được quy định, bắt đầu bằng việc chẩn đoán bệnh chính xác.
Tiếp theo cần xác định các mục tiêu điều trị. Người kê đơn cần phải có phương pháp điều trị dựa trên các thông tin cập nhật về các loại thuốc và phương pháp điều trị để đạt được hiệu quả tốt nhất với từng BN. Việc kê đơn thuốc cần phải tuân thủ liều lượng, cách dùng và phác đồ điều trị. Khi kê đơn một loại thuốc người kê đơn nên cung cấp cho BN thông tin chính xác bao gồm cả về thuốc cũng như tình trạng bệnh của họ.
Bên cạnh đó, người kê đơn cần kiểm soát quá trình điều trị sau khi xem xét các tác dụng điều trị và tác dụng phụ có thể xảy ra Tieu luan 9 (15) (16). Bác sĩ khám bệnh, kê đơn có vai trò quan trọng đối với chất lượng điều trị của bệnh nhân. Việc phối hợp kịp thời của bác sĩ khi nhận được thông tin phản hồi từ dược sĩ cấp phát giúp cho việc thực hiện quy trình cấp phát thuốc diễn ra chính xác và hiệu quả.2 Cấp phát thuốc Cấp phát thuốc là quá trình chuẩn bị và đưa thuốc cho BN trên cơ sở đơn thuốc của người đó, bao gồm các giai đoạn như kiểm tra đơn thuốc, lấy thuốc và ghi nhãn, cấp phát và hướng dẫn sử dụng. Bộ phận cấp phát thuốc có mặt ở tất cả các cơ sở bán lẻ thuốc, phòng khám, trung tâm y tế, bệnh viện.
Đây là một quy trình quan trọng trong chu trình sử dụng thuốc vì nếu xảy ra sai sót hay thực hiện không đầy đủ đều có thể dẫn đến những tác động không mong muốn đối với sức khỏe của người bệnh. Quy trình cấp phát thuốc tốt cần phải đảm bảo BN được nhận đúng thuốc, đủ số lượng, đúng liều có chất lượng tốt, với sự hướng dẫn chi tiết, rõ ràng và có bao bì đảm bảo được điều kiện bảo quản của thuốc. Cấp phát tốt thuốc phải đảm bảo thực hiện chính xác các bước trong quy trình, điều này giúp ngăn ngừa, giảm thiểu các sai sót có thể xảy ra.