Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp "Thiết kế hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11 trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại" do tác giả Hoàng Diệu Vũ thực hiện tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn, tháng 7 năm 2020). Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh toàn ngành giáo dục triển khai thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội và Quyết định số 404/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Cụ thể, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình giáo dục phổ thông 2018 (Chương trình tổng thể và Chương trình môn Ngữ văn ngày 26/12/2018), chuyển mạnh từ định hướng truyền thụ kiến thức sang hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực người học, trong đó dạy học tích hợp (DHTH) là định hướng mang tính cốt lõi.
Trong Chương trình môn Ngữ văn 2018, bốn kĩ năng đọc, viết, nói và nghe tạo thành trục phát triển năng lực xuyên suốt. Đọc và viết có quan hệ tương hỗ: đọc cung cấp kiến thức nền, định hình phương thức biểu đạt; viết là công cụ phản hồi, giải mã và tham gia kiến tạo nghĩa cho văn bản. Tại cấp Trung học phổ thông (THPT), đặc biệt là lớp 11, văn bản nghị luận là kiểu văn bản trọng tâm trong chuẩn đầu ra của kĩ năng tạo lập văn bản. Đồng thời, thể loại truyện ngắn hiện đại là mảng văn học giàu giá trị hiện thực và nhân sinh, mang kỹ thuật nghệ thuật phong phú, tạo điều kiện thuận lợi để học sinh bộc lộ tư duy phản biện và chính kiến cá nhân.
Tuy nhiên, tác giả chỉ ra thực trạng dạy học môn Ngữ văn hiện hành tại các trường phổ thông: hoạt động tiếp nhận văn bản (đọc hiểu) và tạo lập văn bản (làm văn) bị tách rời thành hai phân môn riêng rẽ. Trong giờ đọc văn, học sinh chủ yếu nghe và ghi chép thụ động theo định hướng của giáo viên; đến giờ làm văn, học sinh tái hiện máy móc những nội dung đã học. Khả năng vận dụng kiến thức đọc để giải quyết vấn đề bằng ngôn ngữ viết còn nhiều hạn chế. Mặt khác, các nghiên cứu tích hợp trước đây phần lớn dừng lại ở việc dùng văn bản đọc hiểu làm mẫu phân tích cấu trúc trong giờ dạy viết hoặc chỉ ra đề văn làm bài tập về nhà. Việc thiết kế các hoạt động rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận diễn ra trực tiếp ngay trong tiến trình dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại vẫn còn là một khoảng trống sư phạm.
Từ thực tiễn trên, tác giả xác định mục tiêu và hệ thống nhiệm vụ nghiên cứu:
- Mục đích nghiên cứu: Đề xuất một số hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11 trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả tiếp nhận và tạo lập văn bản.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nhiệm vụ 1: Xây dựng hệ thống cơ sở lí luận về DHTH; tích hợp dạy đọc và viết trong môn Ngữ văn; thể loại truyện ngắn hiện đại và yêu cầu cần đạt về kĩ năng đọc hiểu ở lớp 11; kiểu văn bản nghị luận và yêu cầu cần đạt về kĩ năng viết văn nghị luận ở lớp 11.
- Nhiệm vụ 2: Khảo sát thực tiễn nhận thức của giáo viên về DHTH và thực trạng tích hợp dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại với viết văn nghị luận ở trường THPT.
- Nhiệm vụ 3: Đề xuất một số hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11 trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại.
- Nhiệm vụ 4: Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các hoạt động đã đề xuất.
- Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11 trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại.
- Phạm vi nghiên cứu:
- Không gian và ngữ liệu: Dạy học đọc hiểu thể loại truyện ngắn hiện đại trong Sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn 11, tập 1 (chương trình 2006) theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình môn Ngữ văn 2018; địa bàn khảo sát và thực nghiệm tại Trường THPT Marie Curie, Thành phố Hồ Chí Minh.
- Thời gian: Khóa luận được hoàn thành và bảo vệ vào tháng 7 năm 2020.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên các khái niệm, mô hình giáo dục học, lý luận văn học và văn bản quy phạm pháp luật:
- Khung lý thuyết về dạy học tích hợp: Tác giả kế thừa công trình Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường của Xavier Roegiers (1996), cùng quan điểm của các nhà tâm lý học nhận thức: thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget (quá trình thích nghi, cơ chế "nội cân bằng tái lập"); quan điểm của Lev Vygotsky về "vùng phát triển gần"; vai trò của kiến thức nền. Về hình thức tích hợp, đề tài tham chiếu hệ thống phân loại của d’Hainaut, Drake, Roegiers và Nguyễn Phước Bảo Khôi - Nguyễn Thành Trung (phân loại theo tính chất: dọc/ngang; mức độ: thấp/trung bình/cao; phạm vi: lồng ghép, tích hợp nội môn, đa môn, liên môn, xuyên môn). Luận văn định vị đề tài thuộc hình thức tích hợp nội môn (giữa phân môn Đọc văn và Làm văn).
- Khung lý thuyết về tích hợp đọc và viết: Vận dụng quan điểm giao tiếp và học tập hợp tác của Stevens (2003), Saxon, Martirosyan và Vick (2016), Grabe và Zang (2013), Erhan Durukan (2011), Bùi Mạnh Hùng (2016), Đỗ Ngọc Thống (2019), Trần Văn Cảnh và Nguyễn Thị Hồng Nam (2019). Đọc và viết được xem là hai mặt tương hỗ của năng lực giao tiếp: tiếp nhận văn bản (thu nhận thông tin) và tạo lập văn bản (xuất thông tin).
- Lý thuyết thể loại truyện ngắn hiện đại: Dựa trên Từ điển văn học (Đỗ Đức Hiểu chủ biên, 2004), Huỳnh Như Phương (2007), Trần Đình Sử (2012) và Nguyễn Thành Thi (2019). Tác phẩm tự sự hiện đại được phân tích qua 6 yếu tố của nghệ thuật trần thuật: điểm nhìn và người kể chuyện, nhân vật, cốt truyện, thời gian trần thuật, ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật, kết cấu; đặc biệt là kỹ thuật trần thuật tạo "độ căng tâm lí" liên tục và kết thúc ở đỉnh điểm.
- Lý thuyết về kiểu văn bản nghị luận: Tiếp cận định nghĩa từ Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê, 2018), Nguyễn Quốc Siêu (2001), SGK Ngữ văn hiện hành và 3 chỉ số hành vi lập luận của Nguyễn Thành Ngọc Bảo (2017). Văn bản nghị luận gồm 4 yếu tố nòng cốt: luận đề, luận điểm, luận cứ và lập luận.
- Cơ sở pháp lý: Luật Giáo dục 2019 (Điều 29 về mục tiêu giáo dục phổ thông), Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 và Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 (Bộ Giáo dục và Đào tạo).
| Bước |
Quy trình tổ chức DHTH (Bộ GD&ĐT, 2017) |
Quy trình tổ chức tích hợp dạy đọc - viết (Đề xuất của tác giả) |
| 1 |
Xác định mục tiêu |
Xác định mục tiêu và sản phẩm đầu ra của học sinh |
| 2 |
Xác định nội dung |
Xác định nội dung đọc hiểu và nội dung viết phù hợp |
| 3 |
Xác định các yếu tố ảnh hưởng |
Xác định hình thức, phương pháp, kỹ thuật dạy học |
| 4 |
Thiết kế các hoạt động DHTH |
Thiết kế hoạt động tích hợp rèn kĩ năng tiếp nhận và tạo lập văn bản |
| 5 |
Xác định tiêu chí và công cụ đánh giá |
Công bố tiêu chí rõ ràng, xây dựng rubric/bảng kiểm tôn trọng chính kiến học sinh |
| 6 |
Tổ chức dạy học |
Tổ chức dạy học và đánh giá theo kế hoạch bài dạy |
| 7 |
Điều chỉnh kế hoạch dạy học |
Xem xét, điều chỉnh kế hoạch dạy học dựa trên phản hồi thực tế |
Để giải quyết các nhiệm vụ đề ra, tác giả sử dụng phối hợp ba phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích, tổng hợp các văn kiện, sách chuyên khảo, bài báo khoa học trong và ngoài nước về DHTH, thi pháp truyện ngắn hiện đại và lý luận tạo lập văn bản nghị luận.
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi:
- Khảo sát thực trạng (trước thực nghiệm): Sử dụng phiếu hỏi kết hợp trắc nghiệm khách quan và tự luận ngắn gửi đến giáo viên và học sinh các trường THPT tại TP.HCM nhằm tìm hiểu nhận thức về DHTH, mức độ ứng dụng, thời lượng và khó khăn khi rèn viết trong giờ đọc hiểu.
- Khảo sát chuyên gia (sau thực nghiệm): Sử dụng bảng hỏi tự luận ngắn thu thập ý kiến đánh giá của giáo viên dự giờ thực nghiệm về tính khả thi, tính sư phạm của các hoạt động đề xuất.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế giáo án bài đọc hiểu truyện ngắn Chí Phèo (Nam Cao) có lồng ghép các hoạt động viết nghị luận; tiến hành dạy thực nghiệm trên lớp 11A16 và lớp đối chứng 11A13 tại Trường THPT Marie Curie; đo lường và phân tích sản phẩm học tập của học sinh.
Nguồn dữ liệu của đề tài gồm văn bản Chương trình GDPT 2018; SGK Ngữ văn 11; các phiếu khảo sát điều tra thực trạng giáo viên và học sinh; biên bản phỏng vấn giáo viên; các bài viết, phiếu học tập của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận trong dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại ở lớp 11
Chương 1 hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý thuyết và thực tiễn phục vụ cho việc thiết kế hoạt động. Về mặt lí luận, tác giả làm rõ bản chất của DHTH là sự kết hợp có hệ thống các đối tượng học tập nhằm tạo nên chỉnh thể mới, đảm bảo tính liên kết và toàn vẹn, hướng đến phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh thay vì truyền thụ đơn lẻ. Cơ sở của DHTH được soi chiếu từ tâm lý học nhận thức: quá trình đồng hóa, điều hòa nhận thức của Piaget và vai trò hướng dẫn của người dạy trong "vùng phát triển gần" của Vygotsky.
Về mối quan hệ giữa đọc và viết trong môn Ngữ văn, tác giả chứng minh mối liên kết hai chiều: văn bản đọc hiểu là ngữ liệu mẫu cung cấp tri thức ngôn ngữ, đề tài, cấu trúc văn bản và tư liệu để viết; ngược lại, hoạt động viết là phương tiện trực tiếp giúp học sinh ghi nhận phản ứng, đào sâu suy nghĩ và đồng sáng tạo nghĩa cho văn bản. Đối chiếu với Chương trình Ngữ văn 2018, tác giả phân tích các yêu cầu cần đạt ở lớp 11 đối với truyện ngắn hiện đại (nhận biết ngôn ngữ đa nghĩa, phân tích người kể chuyện toàn tri/hạn tri, sự thay đổi điểm nhìn, phân tích chi tiết, chủ đề tư tưởng, so sánh liên hệ) và yêu cầu đối với văn bản nghị luận (nghị luận xã hội và nghị luận văn học, cấu trúc chặt chẽ, lập luận có bằng chứng xác thực, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ).
Ở phần cơ sở thực tiễn, tác giả công bố kết quả khảo sát giáo viên và học sinh THPT:
- Về nhận thức: Đa số giáo viên khẳng định sự cần thiết của DHTH (Hình 1.1), nhưng cách hiểu còn tập trung vào tích hợp liên môn, tích hợp nội dung giáo dục tư tưởng, môi trường; hình thức tích hợp nội môn giữa đọc và viết chưa được chú trọng đúng mức (Bảng 1.5, Bảng 1.6).
- Về thực trạng thực hiện: Khi dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại, giáo viên chủ yếu chỉ hướng dẫn học sinh đọc và phân tích nội dung tác phẩm. Các bài tập viết nghị luận nếu có thường được chuyển sang giờ Làm văn hoặc giao về nhà do áp lực thiếu thời lượng trên lớp (Bảng 1.7).
- Về khó khăn: Học sinh gặp trở ngại lớn trong việc tìm ý, diễn đạt câu văn và lập luận logic; giáo viên gặp khó khăn trong việc phân bổ thời gian tiết dạy 45 phút nếu đưa hoạt động viết vào lớp (Bảng 1.8, 1.9, 1.10).
Chương 2: Đề xuất một số hoạt động tích hợp rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11 trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại
Dựa trên cơ sở lí luận và kết quả khảo sát, tác giả xác định các nguyên tắc đề xuất: bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình; bảo đảm quan hệ tương hỗ giữa đọc hiểu và viết nghị luận; tương thích với tiến trình giờ dạy đọc hiểu; bảo đảm tính khả thi về thời lượng và dung lượng sản phẩm viết.
Hệ thống hoạt động được phân bổ theo ba giai đoạn của tiến trình dạy học đọc hiểu:
-
Giai đoạn khởi động:
- Hoạt động viết kích hoạt kiến thức nền: Học sinh viết đoạn văn ngắn (từ 3 đến 5 câu) chia sẻ trải nghiệm cá nhân hoặc suy nghĩ về một vấn đề đời sống liên quan trực tiếp đến đề tài của tác phẩm trước khi tiếp cận văn bản. Đánh giá bằng Bảng 2.1 (tiêu chí đánh giá đoạn văn viết kích hoạt kiến thức nền).
- Hoạt động viết tìm hiểu nhan đề: Học sinh sử dụng phiếu học tập (Bảng 2.2) để ghi lại các phán đoán, phân tích tầng nghĩa của nhan đề tác phẩm, qua đó hình thành giả thuyết tiếp nhận trước khi đọc chi tiết.
-
Giai đoạn hình thành kiến thức mới:
- Hoạt động tìm ý: Hướng dẫn học sinh thao tác đọc quét, trích xuất dữ liệu từ văn bản để điền vào phiếu học tập tìm ý (Bảng 2.3), rèn kĩ năng xác lập luận điểm và tìm kiếm luận cứ từ ngữ liệu văn học. Sản phẩm được đo lường bằng Phiếu đánh giá sản phẩm của hoạt động tìm ý (Bảng 2.4).
- Hoạt động viết phân tích một chi tiết đặc sắc trong tác phẩm: Học sinh vận dụng kiến thức đọc hiểu để viết đoạn văn nghị luận (dung lượng khoảng 100-150 từ) phân tích một chi tiết nghệ thuật, một bước ngoặt tâm lý nhân vật hoặc một tình huống truyện tiêu biểu.
-
Giai đoạn luyện tập và vận dụng kiến thức mới:
- Hoạt động viết củng cố: Học sinh viết đoạn văn tổng kết chủ đề, cảm hứng nghệ thuật hoặc đánh giá nét độc đáo về nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn. Hoạt động này được kiểm soát bằng Bảng kiểm (checklist) đánh giá đoạn văn viết củng cố (Bảng 2.5).
- Hoạt động viết liên hệ, mở rộng: Học sinh viết đoạn văn nghị luận xã hội bàn luận về một thông điệp nhân sinh được rút ra từ văn bản, hoặc viết đoạn văn so sánh chi tiết, nhân vật với một tác phẩm khác cùng chủ tài.
Tác giả hoàn thiện Kế hoạch dạy học thực nghiệm minh họa cho tác phẩm Chí Phèo (Nam Cao), tích hợp đầy đủ hệ thống phiếu học tập và tiêu chí đánh giá đi kèm.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Chương 3 trình bày toàn bộ quá trình tổ chức thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Marie Curie (Thành phố Hồ Chí Minh) trong năm học 2019-2020:
- Đối tượng: Lớp thực nghiệm là 11A16 (học theo kế hoạch bài dạy có tích hợp các hoạt động rèn viết nghị luận); lớp đối chứng là 11A13 (học theo tiến trình đọc hiểu thông thường, không tích hợp hoạt động viết trong giờ học).
- Quy trình thực nghiệm: Triển khai qua 3 giai đoạn: Chuẩn bị (biên soạn KHDH, thiết kế hệ thống phiếu học tập và phiếu đánh giá); Tổ chức dạy thực nghiệm đối với truyện ngắn Chí Phèo (tiết đọc hiểu); Thu thập và đánh giá sản phẩm học tập của học sinh sau thực nghiệm.
- Phân tích kết quả: Tác giả phân tích định lượng kết quả các bài viết thông qua các bảng dữ liệu:
- Bảng 3.2: Kết quả thực nghiệm hoạt động viết phân tích ý nghĩa nhan đề (lớp 11A16).
- Bảng 3.3: Kết quả thực nghiệm hoạt động tìm ý (lớp 11A16).
- Bảng 3.4 và Bảng 3.5: Đối sánh kết quả trước và sau khi thực nghiệm hoạt động viết củng cố và liên hệ, mở rộng (lớp 11A16).
- Bảng 3.6: Kết quả bài viết trong giờ dạy viết sau khi hoàn thành tiết thực nghiệm đọc hiểu truyện ngắn Chí Phèo giữa lớp 11A16 và lớp 11A13.
- Phỏng vấn giáo viên: Đa số giáo viên dự giờ đánh giá các hoạt động viết vi mô (5-7 phút) không làm phá vỡ tiến trình đọc hiểu mà giúp học sinh tập trung, nắm bắt văn bản sâu sắc hơn và khắc phục tình trạng sao chép văn mẫu khi làm bài tập tạo lập văn bản.
Kết quả và đóng góp
Nghiên cứu mang lại các kết quả thực nghiệm và giá trị khoa học sư phạm rõ nét:
1. Kết quả thực nghiệm từ dữ liệu văn bản
Kết quả đánh giá bài viết của học sinh sau tiết học thực nghiệm truyện ngắn Chí Phèo cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa giữa lớp thực nghiệm (11A16) và lớp đối chứng (11A13):
| Tiêu chí đánh giá bài viết |
Lớp thực nghiệm (11A16) |
Lớp đối chứng (11A13) |
| Xác định luận đề và luận điểm |
Học sinh nêu đúng trọng tâm, luận điểm rõ ràng, tách bạch giữa các tầng ý |
Còn nhầm lẫn giữa tóm tắt cốt truyện và nêu luận điểm nghị luận |
| Xây dựng lập luận và dẫn chứng |
Biết trích dẫn chi tiết truyện chính xác, kết hợp phân tích lí lẽ chặt chẽ |
Dẫn chứng chung chung, chủ yếu kể lại diễn biến truyện |
| Kỹ năng diễn đạt và liên hệ |
Diễn đạt gãy gọn, có chính kiến cá nhân, liên hệ thực tiễn sinh động |
Diễn đạt khuôn sáo, phụ thuộc vào văn bản ghi chép từ bài giảng |
| Độ sâu tiếp nhận văn bản |
Phát hiện được tính đa nghĩa của ngôn từ và sự chuyển dịch điểm nhìn trần thuật |
Chủ yếu dừng lại ở việc ghi nhớ nội dung cốt truyện bề mặt |
Dữ liệu so sánh trước và sau thực nghiệm (Bảng 3.4 và Bảng 3.5) tại lớp 11A16 chứng minh rằng qua việc luyện tập viết các đoạn văn củng cố và liên hệ ngắn thường xuyên, tỷ lệ học sinh đạt chuẩn về kĩ năng lập luận và diễn đạt tăng lên rõ rệt.
2. Giải pháp và khuyến nghị sư phạm của tác giả
- Giáo viên cần phân định rõ ràng thời lượng cho từng hoạt động viết: chỉ bố trí từ 3 đến 7 phút cho mỗi bài viết ngắn trên lớp để tránh chiếm dụng thời gian đọc hiểu văn bản.
- Chuyển đổi linh hoạt hình thức sản phẩm viết: kết hợp giữa viết cá nhân vào phiếu học tập, viết theo nhóm và viết phản hồi ngắn nhằm duy trì nhịp độ tích cực của giờ học.
- Bắt buộc công bố tiêu chí đánh giá (rubric) hoặc bảng kiểm (checklist) trước khi giao nhiệm vụ để học sinh có định hướng tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng.
- Tôn trọng tính đa dạng trong cách kiến tạo nghĩa của học sinh; tránh áp đặt đáp án mẫu đối với các đoạn văn viết liên hệ, mở rộng.
3. Đóng góp về mặt học thuật
- Khóa luận làm sáng tỏ cơ sở lí luận và tính khả thi của mô hình tích hợp nội môn giữa trục kĩ năng đọc và trục kĩ năng viết trong môn Ngữ văn cấp THPT theo định hướng Chương trình GDPT 2018.
- Chuyển hóa việc rèn luyện kĩ năng viết từ phương thức truyền thống (dạy tách biệt trong các tiết Làm văn độc lập) thành chuỗi bài tập viết vi mô xuyên suốt trong tiến trình đọc hiểu.
- Xây dựng được hệ thống công cụ dạy học hoàn chỉnh có thể ứng dụng trực tiếp: các mẫu phiếu học tập hướng dẫn tìm ý, tiêu chí đánh giá đoạn văn viết kích hoạt kiến thức nền, bảng kiểm đánh giá đoạn văn củng cố và kế hoạch bài dạy mẫu cho truyện ngắn Chí Phèo.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Căn cứ vào nội dung và phạm vi nghiên cứu của văn bản, khóa luận tồn tại một số giới hạn:
-
Hạn chế:
- Quy mô thực nghiệm sư phạm còn hẹp: Tác giả mới chỉ triển khai thực nghiệm trên 02 lớp (lớp thực nghiệm 11A16 và lớp đối chứng 11A13) tại một trường THPT duy nhất (Trường THPT Marie Curie, Thành phố Hồ Chí Minh).
- Ngữ liệu thử nghiệm còn đơn lẻ: Kế hoạch bài dạy thực nghiệm mới chỉ áp dụng trên một tác phẩm truyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 (Chí Phèo của Nam Cao) thuộc SGK Ngữ văn 11 tập 1 (chương trình 2006). Đề tài chưa có điều kiện thực nghiệm trên các tác phẩm truyện ngắn hiện đại sau năm 1975 hoặc truyện ngắn hiện đại nước ngoài.
- Áp lực quản trị thời lượng: Việc tổ chức đồng thời cả hoạt động tiếp nhận văn bản lẫn hướng dẫn, thu thập, phản hồi bài viết của học sinh trong khuôn khổ tiết dạy 45 phút trên thực tế đòi hỏi kĩ năng điều phối sư phạm rất cao ở giáo viên, dễ dẫn đến tình trạng "cháy giáo án" nếu học sinh thao tác chậm.
-
Hướng nghiên cứu tiếp:
- Mở rộng phạm vi khảo sát và thực nghiệm tại nhiều trường THPT ở các địa bàn khác nhau (nội thành, ngoại thành, các vùng miền) với các nhóm đối tượng học sinh có học lực đa dạng.
- Vận dụng quy trình thiết kế hoạt động tích hợp đọc - viết cho các truyện ngắn hiện đại khác trong cả ba bộ SGK mới (Kết nối tri thức với cuộc sống, Cánh diều, Chân trời sáng tạo) và mở rộng sang các tiểu loại tự sự khác như tiểu thuyết, kí hoặc truyện ngắn trung đại.
- Nghiên cứu sâu hơn về các kỹ thuật phản hồi, đánh giá nhanh quá trình viết thông qua ứng dụng công nghệ thông tin trong lớp học.
Giá trị tham khảo
Bản khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:
-
Đối tượng tham khảo:
- Giáo viên Ngữ văn cấp THPT, đặc biệt là giáo viên giảng dạy khối 11 đang triển khai giảng dạy thể loại truyện ngắn hiện đại theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
- Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn, học viên cao học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học môn Ngữ văn đang thực hiện các đề tài nghiên cứu về dạy học tích hợp hoặc dạy học phát triển năng lực giao tiếp.
- Cán bộ quản lý chuyên môn và cán bộ chỉ đạo bộ môn Ngữ văn tại các trường phổ thông và Sở Giáo dục và Đào tạo.
-
Nội dung đáng tham khảo:
- Bảng 1.2 về Quy trình 7 bước tổ chức tích hợp dạy đọc và viết trong môn Ngữ văn.
- Hệ thống công cụ kiểm tra đánh giá quá trình: Bảng 2.1 (Tiêu chí đánh giá đoạn văn viết kích hoạt kiến thức nền), Bảng 2.3 và Bảng 2.4 (Phiếu học tập và phiếu đánh giá hoạt động tìm ý), Bảng 2.5 (Bảng kiểm đánh giá đoạn văn viết củng cố).
- Bản thiết kế Kế hoạch dạy học thực nghiệm truyện ngắn Chí Phèo (tích hợp các hoạt động viết trong bài dạy đọc hiểu), cung cấp quy trình sư phạm mẫu cho việc soạn bài theo định hướng phát triển năng lực.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận tiếp cận hình thức dạy học tích hợp nào trong hệ thống phân loại lí thuyết giáo dục?
Khóa luận tập trung nghiên cứu và vận dụng hình thức tích hợp nội môn (tích hợp giữa các phân môn và trục kĩ năng trong cùng một môn Ngữ văn), cụ thể là tích hợp giữa kĩ năng đọc hiểu (phân môn Đọc văn) và kĩ năng viết văn nghị luận (phân môn Làm văn), không đi theo hướng tích hợp liên môn hay xuyên môn với các môn học khác.
2. Hệ thống hoạt động rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận được bố trí vào những giai đoạn nào của tiến trình đọc hiểu?
Hệ thống hoạt động được phân bổ thành 3 giai đoạn:
- Giai đoạn Khởi động: Viết kích hoạt kiến thức nền (chia sẻ trải nghiệm đời sống) và Viết tìm hiểu nhan đề.
- Giai đoạn Hình thành kiến thức mới: Hoạt động tìm ý (trích xuất thông tin, xác định luận cứ) và Viết đoạn văn phân tích chi tiết đặc sắc.
- Giai đoạn Luyện tập và Vận dụng: Viết củng cố (tổng kết giá trị nội dung, nghệ thuật) và Viết liên hệ, mở rộng (nghị luận xã hội rút ra từ tác phẩm).
3. Địa bàn và ngữ liệu cụ thể nào được tác giả lựa chọn để tổ chức thực nghiệm sư phạm?
Nghiên cứu được thực nghiệm tại Trường THPT Marie Curie, Thành phố Hồ Chí Minh, thực hiện đối sánh giữa lớp thực nghiệm 11A16 và lớp đối chứng 11A13 trong năm học 2019-2020. Ngữ liệu thực nghiệm là tác phẩm truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao thuộc chương trình SGK Ngữ văn 11 tập 1 hiện hành.
4. Vì sao thể loại truyện ngắn hiện đại lại thích hợp để tích hợp rèn kĩ năng viết văn nghị luận?
Theo phân tích của tác giả, truyện ngắn hiện đại có đặc trưng cô đọng, dồn nén nội dung sâu sắc trong hình thức tự sự nhỏ, nghệ thuật trần thuật đa dạng và kỹ thuật tạo độ căng tâm lý liên tục, kết thúc ở đỉnh điểm. Điều này tạo ra nhiều "khoảng trống" nghệ thuật, thôi thúc người đọc phản hồi, bày tỏ cảm xúc và suy ngẫm nhân sinh thông qua việc tạo lập văn bản nghị luận.
5. Tác giả đã thiết kế những công cụ đánh giá nào để kiểm soát chất lượng sản phẩm viết của học sinh?
Tác giả đã xây dựng bộ công cụ đánh giá gồm: Bảng 2.1 (tiêu chí đánh giá đoạn văn viết kích hoạt kiến thức nền), Bảng 2.2 (phiếu học tập hướng dẫn tìm hiểu nhan đề), Bảng 2.3 và 2.4 (phiếu hướng dẫn và phiếu đánh giá hoạt động tìm ý), cùng Bảng 2.5 (bảng kiểm checklist đánh giá đoạn văn viết củng cố).
Kết luận
Khóa luận của tác giả Hoàng Diệu Vũ đã giải quyết một vấn đề sư phạm quan trọng trong bối cảnh chuyển giao sang Chương trình GDPT 2018 bằng việc kết nối hữu cơ giữa dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại và rèn luyện kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 11. Dựa trên nền tảng lí luận vững chắc và kết quả điều tra thực trạng, đề tài đã đề xuất được quy trình 7 bước cùng hệ thống hoạt động viết vi mô gắn liền với các công cụ kiểm tra đánh giá cụ thể theo từng giai đoạn của bài học đọc hiểu. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên văn bản Chí Phèo tại Trường THPT Marie Curie đã khẳng định tính khả thi, hiệu quả và khả năng ứng dụng thực tế của mô hình tích hợp nội môn này trong nhà trường phổ thông.
