Luận án tiến sĩ về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ phân tích các yếu tố thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong bối cảnh hiện nay, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Thơ
• Người hướng dẫn: TS. Tô Kim Ngọc
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam Trong Giai Đoạn Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LUẬN VỀ THU HÚT VÀ SỬ DỤNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Vị trí và tác động của nguồn vốn FDI đối với phát triển kinh tế
• 1.2. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá việc thu hút và sử dụng FDI
• 1.3. Hệ thống chính sách thu hút sử dụng FDI
• 1.4. THỰC TRẠNG THU HÚT VÀ SỬ DỤNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2005 - 2016
• 1.5. Chỉ tiêu về kết quả thu hút và sử dụng FDI
• 1.6. Chỉ tiêu chất lượng FDI
• 1.7. Chỉ tiêu về hiệu quả kinh tế FDI
• 1.8. Thực trạng hệ thống chính sách FDI
• 1.9. Chính sách thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam
• 1.10. Đánh giá hiệu quả hệ thống chính sách FDI Việt Nam
• 1.11. Xác định ngưỡng FDI Việt Nam giai đoạn 2006-2015
• 1.12. Mô hình và phương pháp xác định ngưỡng FDI
• 1.13. Kết quả thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THU HÚT VÀ SỬ DỤNG FDI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2016-2025
• 3.1. Nhu cầu vốn FDI và những thay đổi môi trường thu hút sử dụng FDI của Việt Nam giai đoạn 2016-2020
• 3.2. Nhu cầu huy động nguồn FDI cho phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2016-2020, tầm nhìn tới 2030
• 3.3. Cơ hội và thách thức trong việc thu hút và sử dụng nguồn FDI trong thời gian tới
• 3.4. Giải pháp đẩy mạnh thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam
• 3.5. Điều chỉnh cấp độ chính sách thu hút FDI cho phù hợp với vị trí vốn có của nguồn vốn
• 3.6. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách FDI nâng cao để tăng nội lực hấp thụ của nền kinh tế
• 3.7. Xây dựng hoạch quy ngành, vùng kinh tế phù hợp với mục tiêu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của quốc gia
• 3.8. Xây dựng các đặc khu kinh tế để tập trung nguồn lực xã hội
• 3.9. Hoàn thiện cơ chế quản lý và phân cấp FDI
• 3.10. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực
• 3.11. Cần điều chỉnh quan điểm phát triển và mô hình phát triển
• 3.12. Nâng cao hiệu lực thực thi chính sách
• 3.13. Nâng cao tính minh bạch, chống tham nhũng
• 3.14. Phát triển thị trường tài chính trong nước, khai thác có hiệu quả nguồn vốn nội địa
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong những năm qua. Thu hút đầu tư từ nước ngoài không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích từ đầu tư trực tiếp, cần có những chính sách phù hợp. Theo số liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, FDI đã đóng góp đáng kể vào GDP của Việt Nam, với tỷ lệ tăng trưởng bình quân hàng năm đạt 6,25% trong giai đoạn 2005-2015. Điều này cho thấy môi trường đầu tư tại Việt Nam đang ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết, như ô nhiễm môi trường và sự cạnh tranh không công bằng với doanh nghiệp trong nước.

1.1. Tác động của FDI đến phát triển kinh tế

FDI có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế tại Việt Nam. Nguồn vốn này không chỉ cung cấp tài chính mà còn chuyển giao công nghệ và kỹ năng quản lý. Theo OECD, FDI có thể tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước thông qua việc kết nối với các mạng lưới sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các dự án FDI đều mang lại lợi ích lâu dài. Một số dự án có thể gây ra ô nhiễm môi trường hoặc không tạo ra giá trị gia tăng cao cho nền kinh tế. Do đó, việc đánh giá chất lượng FDI là rất cần thiết.

II. Thực trạng thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam

Thực trạng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2016 cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng không ít vấn đề. Mặc dù Việt Nam đã thu hút được một lượng lớn FDI, nhưng chất lượng của các dự án này vẫn còn hạn chế. Hầu hết các dự án FDI tập trung vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, trong khi các lĩnh vực công nghệ cao và dịch vụ vẫn chưa được khai thác triệt để. Theo thống kê, khoảng 80% hàng hóa xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đến từ khu vực FDI, nhưng phần lớn là hàng hóa thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng thấp. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chính sách đầu tư để thu hút các dự án có chất lượng cao hơn.

2.1. Đánh giá hiệu quả của chính sách FDI

Chính sách thu hút FDI của Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các chính sách hiện tại chủ yếu tập trung vào việc thu hút số lượng mà chưa chú trọng đến chất lượng. Nhiều chuyên gia cho rằng cần có một hệ thống chính sách đồng bộ hơn, bao gồm cả chính sách nâng cấp và tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nước. Việc này không chỉ giúp tăng cường cạnh tranh đầu tư mà còn đảm bảo rằng các doanh nghiệp trong nước có thể hưởng lợi từ sự hiện diện của các công ty FDI.

III. Giải pháp tăng cường thu hút FDI trong giai đoạn 2016 2025

Để tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong giai đoạn 2016-2025, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần điều chỉnh chính sách thu hút FDI để phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Thứ hai, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Cuối cùng, việc phát triển thị trường tài chính trong nước cũng rất quan trọng để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp FDI hoạt động hiệu quả. Theo dự báo, nếu thực hiện tốt các giải pháp này, Việt Nam có thể thu hút được khoảng 17-18 tỷ USD FDI mỗi năm.

3.1. Cải cách chính sách và môi trường đầu tư

Cải cách chính sách đầu tư là một trong những yếu tố then chốt để thu hút FDI. Việt Nam cần xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và hấp dẫn hơn. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, cải thiện cơ sở hạ tầng và đảm bảo quyền sở hữu tài sản cho các nhà đầu tư. Ngoài ra, cần có các chính sách ưu đãi hợp lý để khuyến khích các dự án FDI có giá trị gia tăng cao, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được xem là "cú huých từ bên ngoài" mang tính đột phá nhằm phá vỡ "vòng luẩn quẩn của sự chậm tiến" ở các quốc gia đang phát triển (Samuelson, 1948). Tại Việt Nam, giai đoạn 2005 – 2016 ghi nhận tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 6,25%/năm (World Bank, 2016), trong đó yếu tố vốn đóng góp trên 60% vào GDP (APO, 2015). Tuy nhiên, tăng trưởng vẫn thâm dụng vốn nghiêm trọng khi có tới 90% nguồn vốn là vốn không đi kèm công nghệ (non-IT capital). Mặc dù khu vực FDI đóng góp hơn 80% kim ngạch xuất khẩu chủ lực, nhưng giá trị gia tăng nội địa còn rất thấp do tỷ trọng nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào của khối này chiếm trên 90%. Thực trạng trên làm bộc lộ tính hai mặt của FDI: vừa là động lực bổ sung nguồn vốn và tạo việc làm, vừa mang lại các hệ lụy về ô nhiễm môi trường, chuyển giá, cạn kiệt tài nguyên và lấn át doanh nghiệp bản địa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất trong y văn kinh tế học tại Việt Nam là việc phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng theo hàm tuyến tính (Nguyễn Thị Tuệ Anh, 2006; Trần Quang Thắng, 2012; Nguyễn Mại, 2014), đồng thời thiếu vắng các khung phân tích định lượng xác định "ngưỡng hấp thụ tối ưu" của nền kinh tế. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 62340201) của tác giả Nguyễn Quỳnh Thơ tại Học viện Ngân hàng đã giải quyết triệt để khoảng trống này thông qua việc thiết lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Hoạt động thu hút và sử dụng vốn FDI tại Việt Nam giai đoạn 2005 – 2016 tác động đa chiều đến phát triển kinh tế - xã hội như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ thống chính sách FDI của Việt Nam xét trên 3 cấp độ (thu hút, nâng cấp, tạo liên kết) có đảm bảo tính hiệu lực và hiệu quả thực thi hay không?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy mô dòng vốn FDI tối ưu tương ứng với năng lực hấp thụ nội tại của nền kinh tế Việt Nam là bao nhiêu?

Hệ thống giả thuyết kiểm định tương ứng:

• Giả thuyết H1: Tác động của FDI lên tăng trưởng kinh tế không mang tính tuyến tính đơn điệu mà tồn tại hiệu ứng ngưỡng phi tuyến (non-linear threshold effect) phụ thuộc vào dung lượng hấp thụ nội địa.
• Giả thuyết H2: Khi vượt qua một ngưỡng quy mô FDI nhất định trên GDP, tác động cận biên của FDI đối với tăng trưởng sẽ có xu hướng suy giảm hoặc gây áp lực chèn lấn (crowding-out) khu vực kinh tế trong nước.
• Giả thuyết H3: Hiệu lực thực thi của hệ thống chính sách thể chế và năng lực quản lý nhà nước đóng vai trò điều tiết mang tính quyết định đến mức độ lan tỏa công nghệ của khu vực FDI.

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Chiết trung OLI (Dunning, 1977, 1993), Đẳng thức Tiết kiệm - Đầu tư vĩ mô Keynesian, Lý thuyết Năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity Theory - Cohen & Levinthal, 1990; Girma, 2005) và Khung chính sách FDI 3 cấp độ. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu vĩ mô và dữ liệu mảng cấp tỉnh của Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2016, với tầm nhìn định hướng chính sách đến năm 2025. Nghiên cứu mang tính cấp thiết chiến lược khi Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII đặt mục tiêu đưa GDP bình quân đầu người đạt 3.500 USD vào năm 2020, đòi hỏi tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 32 - 34% GDP (tương đương 90 tỷ USD/năm), trong đó vốn nước ngoài cần huy động khoảng 23 - 25 tỷ USD/năm (FDI chiếm 17 - 18 tỷ USD) nhằm bù đắp cho sự sụt giảm nguồn vốn ODA khi Việt Nam bước vào nhóm nước có thu nhập trung bình.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy các luồng nghiên cứu về FDI phát triển qua nhiều giai đoạn với các cuộc tranh luận học thuật sâu sắc. Luồng quan điểm truyền thống ủng hộ FDI (Lall, 2000; OECD, 2002) khẳng định FDI là kênh dẫn vốn, chuyển giao tri thức quản trị, mở rộng mạng lưới sản xuất toàn cầu và nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) thông qua 4 kênh: liên kết dọc với nhà cung ứng bản địa, liên kết ngang với đối thủ cạnh tranh, luân chuyển lao động kỹ năng cao và quốc tế hóa hoạt động R&D. Ngược lại, luồng quan điểm phê phán (Demekas et al., 2005; Mencinger, 2003; Carkovic & Levine, 2005) cảnh báo hiện tượng thoái chuyển vốn (decapitalization), kỹ xảo chuyển giá (transfer pricing), biến nước tiếp nhận thành "bãi rác công nghệ" và tạo áp lực thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế khi nhập khẩu nguyên liệu vượt quá giá trị xuất khẩu ròng.

Trong việc kiểm định điều kiện hấp thụ, các học giả đã phát hiện nhiều biến ngưỡng quan trọng:

1. Ngưỡng vốn nhân lực: Borensztein et al. (1998) xác định ngưỡng số năm đi học trung học của nam giới là 1 năm; trong khi Alleyne & Edwards (2011) tìm thấy mức 0,2278 năm; Ford et al. (2008) chỉ ra tỷ lệ lao động có trình độ cao đẳng phải đạt tối thiểu 15,56%.
2. Ngưỡng thể chế và quản lý nhà nước: Raheem & Oyinlola (2013) chỉ ra điểm số hiệu quả quản trị tối thiểu là -1 (trên thang đo Kaufmann); Shu-Chen Chang (2015) xác định ngưỡng ổn định chính trị là 0,845 và ngưỡng pháp quyền là 1,228 để FDI không gây tác động tiêu cực đến tăng trưởng. Ngược lại, Ford, Sen & Wei (2010) khi nghiên cứu Trung Quốc giai đoạn 1970 – 2005 lại cho thấy FDI không có ảnh hưởng tích cực rõ rệt nếu chất lượng thể chế địa phương phân hóa quá mức.

Về ngưỡng quy mô dòng vốn, nghiên cứu thực nghiệm duy nhất tiếp cận trực tiếp là công trình của Demekas et al. (2005) trên mẫu 15 quốc gia Trung và Đông Nam Âu (CEEC) giai đoạn 1995 – 2003, xác định ngưỡng FDI không tư nhân hóa (non-privatization FDI) là 12,1% GDP. Khi vượt qua điểm tới hạn này, động cơ của nhà đầu tư chuyển dịch từ tìm kiếm chi phí rẻ sang tìm kiếm chất lượng môi trường kinh doanh và mức độ bảo hộ sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, Bellak et al. (2005) khi so sánh nhóm nước phát triển (US + EU6) và nhóm 4 nước Trung Âu (CEEC 4) đã chỉ ra rằng chi tiêu R&D của chính phủ tạo lực đẩy FDI mạnh ở các nước đang phát triển, trong khi năng suất lao động và chính sách thuế là động lực chính ở các nước phát triển.

Nghiên cứu của Nguyễn Quỳnh Thơ định vị vững chắc trong y văn quốc tế bằng cách mở rộng mô hình PTR của Hansen (1999) vào một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển tại Đông Nam Á. Luận án khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trong nước vốn chủ yếu mang tính định tính mô tả (Nguyễn Tiến Cơi, 2009; Nguyễn Xuân Trung, 2011) hoặc các mô hình OLS/Fixed Effects tuyến tính không phản ánh được tính phi tuyến của dòng vốn (Nguyen Dinh Chien & Kezhong Zhang, 2012; Sajid Anwar & Lan Phi Nguyen, 2013).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và tái cấu trúc hệ thống lý thuyết về kinh tế học đầu tư quốc tế thông qua 4 đóng góp nền tảng:

1. Bổ sung và hiệu chỉnh Mô hình Chiết trung OLI của Dunning (1977, 1993): Luận án chứng minh rằng trong điều kiện các nền kinh tế đang phát triển, "Lợi thế địa điểm" (Location Advantage - L) không phải là một tập hợp tĩnh bất biến dựa trên tài nguyên thô và nhân công giá rẻ (lợi thế tĩnh), mà phải được kiến tạo liên tục thông qua năng lực thể chế, hạ tầng phụ trợ và chất lượng quản trị công (lợi thế động). Nếu không nâng cấp L từ tĩnh sang động, các lợi thế về Quyền sở hữu (O) và Nội bộ hóa (I) của các tập đoàn đa quốc gia (MNCs) sẽ chuyển hóa thành hiện tượng bóc lột tài nguyên và chuyển giá tinh vi.
2. Khái niệm hóa và chuẩn hóa "Chỉ số ngưỡng quy mô FDI": Luận án đóng góp vào trường phái lý thuyết Năng lực hấp thụ bằng việc định nghĩa: Ngưỡng FDI là tỷ lệ FDI/GDP tối ưu mà tại đó các tác động tích cực lấn át các tác động tiêu cực, phản ánh dung lượng hấp thụ giới hạn của nền kinh tế sở tại trong một khung chính sách và trình độ công nghệ xác định. Luận án chứng minh giá trị ngưỡng không nhất thiết làm đảo chiều hoàn toàn tác động từ dương sang âm, mà có thể làm thay đổi độ dốc (slope change) hoặc biên độ đóng góp của dòng vốn vào tăng trưởng.
3. Phát triển Khung lý thuyết Chính sách FDI 3 cấp độ: Hệ thống hóa chính sách FDI thành mô hình phân tầng chặt chẽ: Cấp độ 1 (Chính sách thu hút - ưu đãi thuế, đất đai, thủ tục); Cấp độ 2 (Chính sách nâng cấp - sàng lọc công nghệ nguồn, phát triển TFP, ràng buộc tiêu chuẩn môi trường); Cấp độ 3 (Chính sách liên kết - phát triển công nghiệp phụ trợ, kết nối chuỗi cung ứng dọc/ngang giữa MNCs và doanh nghiệp nội địa, tài trợ R&D).
4. Luận giải mối quan hệ giữa Cán cân thanh toán và chất lượng dòng vốn: Bổ sung luận cứ vào lý thuyết Cán cân thanh toán quốc tế của IMF (1993, 2004), chỉ ra rằng dòng vốn FDI có thể tạo ra ảo ảnh thặng dư thương mại nhưng lại gây thâm hụt cán cân thu nhập sơ cấp (primary income) khi lợi nhuận được chuyển về nước ồ ạt nếu chính sách không khuyến khích tái đầu tư.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung đánh giá tổng hợp 4 chiều (Hình 1.4 trong công trình):

• Chiều 1 - Kết quả thu hút và thực hiện: Đo lường qua quy mô vốn đăng ký, vốn thực hiện, quy mô vốn trung bình/dự án, cơ cấu theo ngành (chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp chế biến chế tạo và dịch vụ), cơ cấu theo địa phương và hình thức đầu tư (100% vốn nước ngoài, liên doanh, M&A).
• Chiều 2 - Chất lượng FDI: Đo lường qua năng lực tạo việc làm, mức độ tuân thủ bảo vệ môi trường, chi phí cải tạo môi trường, tỷ lệ chuyển giao công nghệ nguồn (từ EU, Mỹ, Nhật Bản), tốc độ tăng trưởng TFP và tỷ lệ nội địa hóa.
• Chiều 3 - Hiệu quả kinh tế: Tỷ trọng FDI trong tổng vốn đầu tư toàn xã hội, đóng góp vào GDP, xuất khẩu ròng, đóng góp thu ngân sách nhà nước (NSNN) và mức độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
• Chiều 4 - Chỉ số ngưỡng FDI: Đánh giá độ lệch giữa quy mô FDI thực tế so với ngưỡng năng lực hấp thụ để làm căn cứ điều chỉnh chính sách.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận khách quan (Objectivism) và nhận thức luận thực chứng (Positivism), kết hợp nhuần nhuyễn với phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để quan sát sự vận động của dòng vốn trong mối quan hệ hữu cơ với thể chế kinh tế. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods):

• Phân tích định tính chuẩn tắc: Nghiên cứu khung pháp lý qua các mốc Luật Đầu tư nước ngoài 1987, Luật Đầu tư 2005, Luật Đầu tư 2014; tổng kết kinh nghiệm quốc tế từ Malaysia (chương trình MIDA, NLP), Thái Lan (chương trình BUILD), Đài Loan (chương trình CSSDP) và Singapore (chương trình LIUP).
• Phân tích định lượng nâng cao: Ứng dụng mô hình Hồi quy ngưỡng dữ liệu mảng (Panel Threshold Regression - PTR) được phát triển bởi Hansen (1999, 2000), kế thừa từ mô hình tự hồi quy ngưỡng TAR của Tong (1983).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu bảng (balanced panel data) được thu thập từ Tổng cục Thống kê (GSO), Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tài chính, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Báo cáo Global Opportunity Index của Viện Milken (2016) và dữ liệu World Development Indicators (World Bank).

Quy trình xử lý dữ liệu và kiểm định mô hình định lượng trải qua các bước:

1. Kiểm tra tính dừng của dữ liệu bảng: Sử dụng các kiểm định nghiệm đơn vị (Panel Unit Root Tests) như Levin-Lin-Chu (LLC), Im-Pesaran-Shin (IPS), Fisher-ADF để loại trừ hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression).
2. Thiết lập mô hình hồi quy ngưỡng đơn và ngưỡng kép (Single & Double Threshold PTR): Phương trình kinh tế lượng có dạng: $$y_{it} = \mu_i + \beta_1' x_{it} \cdot I(q_{it} \le \gamma) + \beta_2' x_{it} \cdot I(q_{it} > \gamma) + \epsilon_{it}$$ Trong đó:
   • $y_{it}$ là tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP growth rate) của địa phương/quốc gia $i$ tại năm $t$.
   • $q_{it}$ là biến ngưỡng (Threshold Variable), đại diện bởi quy mô vốn FDI thực hiện trên GDP ($FDI/GDP$).
   • $\gamma$ là giá trị ngưỡng cần ước lượng.
   • $I(\cdot)$ là hàm chỉ báo (indicator function), nhận giá trị 1 nếu điều kiện thỏa mãn và 0 nếu ngược lại.
   • $x_{it}$ là véc-tơ các biến giải thích bao gồm: đầu tư công ($PUB$), đầu tư tư nhân ($PRI$), độ mở thương mại ($OPEN$), vốn nhân lực ($EDU$), chi tiêu chính phủ ($GOV$), năng lực quản trị nhà nước ($INST$).
   • $\mu_i$ là tác động cố định không quan sát được của từng thực thể; $\epsilon_{it}$ là sai số ngẫu nhiên i.i.d.
3. Kỹ thuật lấy mẫu lặp có hoàn lại Bootstrap (Bootstrap Resampling): Thực hiện lặp lại 1.000 lần (repetitions) để tính toán giá trị p-value tiệm cận không chuẩn cho kiểm định tỷ lệ hợp lý Likelihood Ratio ($LR$), nhằm kiểm định sự tồn tại của hiệu ứng ngưỡng ($H_0: \beta_1 = \beta_2$ so với $H_1: \beta_1 \neq \beta_2$) và xác định khoảng tin cậy 95% của giá trị ngưỡng $\gamma$.
4. Phần mềm thực thi: Toàn bộ thuật toán PTR và kỹ thuật Bootstrap được lập trình và ước lượng trên phần mềm kinh tế lượng Stata và MATLAB.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tồn tại của hiệu ứng ngưỡng quy mô FDI tại Việt Nam: Kết quả thực nghiệm mô hình PTR chỉ ra mối quan hệ phi tuyến rõ rệt giữa tỷ lệ $FDI/GDP$ và tăng trưởng kinh tế ($p < 0,01$). Luận án xác định được giá trị ngưỡng tối ưu của quy mô dòng vốn FDI thực hiện trên GDP của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu. Khi quy mô FDI nằm dưới mức ngưỡng, dòng vốn đóng vai trò kích thích mạnh mẽ tăng trưởng kinh tế ($\beta_1 > 0$, có ý nghĩa thống kê ở mức 1%). Tuy nhiên, khi quy mô FDI vượt qua ngưỡng này, hệ số tác động suy giảm đáng kể ($\beta_2 < \beta_1$), phản ánh tình trạng bão hòa năng lực hấp thụ hạ tầng và xuất hiện hiệu ứng chèn lấn nguồn lực đối với khu vực kinh tế tư nhân trong nước.
2. Cơ cấu thâm dụng vốn phi công nghệ và nghịch lý TFP: Phân tích thực trạng cho thấy trong cơ cấu đóng góp của vốn vào tăng trưởng GDP giai đoạn 2005 – 2015, có tới 90% là vốn không đi kèm công nghệ (non-IT capital). Đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) của khu vực FDI vào nền kinh tế còn rất khiêm tốn so với tỷ trọng vốn đăng ký khổng lồ. Tỷ lệ dự án FDI chuyển giao công nghệ nguồn hiện đại chỉ chiếm dưới 5%, trong khi phần lớn tập trung vào khâu gia công lắp ráp cuối cùng có giá trị gia tăng nội địa thấp.
3. Sự lệch pha nghiêm trọng trong thực thi chính sách 3 cấp độ: Đánh giá định lượng hiệu quả chính sách cho thấy Việt Nam dành nguồn lực ưu đãi quá lớn cho Cấp độ 1 (thu hút số lượng thông qua miễn giảm thuế TNDN, giá thuê đất), tạo ra cuộc đua "xuống đáy" (race to the bottom) giữa các địa phương. Trong khi đó, Cấp độ 2 (nâng cấp công nghệ, sàng lọc môi trường) và Cấp độ 3 (liên kết chuỗi giá trị bản địa) bị buông lỏng hoàn toàn. Hậu quả là tỷ lệ nội địa hóa bình quân của khối FDI chỉ đạt 10 - 15%, sự kết nối giữa MNCs và các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) của Việt Nam gần như bị đứt gãy.
4. Nguy cơ hiện tượng giảm vốn (Decapitalization) và gian lận chuyển giá: Luận án phát hiện trên 50% doanh nghiệp FDI tại Việt Nam kê khai lỗ trong nhiều năm liên tiếp nhưng vẫn liên tục mở rộng quy mô đầu tư và sản xuất. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng về kỹ xảo chuyển giá thông qua việc nâng giá thiết bị máy móc đầu vào nhập khẩu từ công ty mẹ và hạ giá bán thành phẩm đầu ra, gây thất thu lớn cho NSNN và tạo ra môi trường cạnh tranh bất bình đẳng với doanh nghiệp nội địa.
5. Đánh đổi môi trường và biến dạng cơ cấu kinh tế - xã hội: Dòng vốn FDI tập trung quá mức vào các ngành có rủi ro ô nhiễm cao (luyện kim, dệt nhuộm, hóa chất) và phân bổ bất cân đối theo vùng lãnh thổ (hơn 70% vốn FDI tập trung tại Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và phía Nam), dẫn đến gia tăng chi phí xử lý môi trường xã hội và làm sâu sắc thêm khoảng cách phân hóa giàu nghèo giữa các địa phương.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án mở rộng trường phái kinh tế học thực nghiệm về năng lực hấp thụ, chứng minh rằng việc gia tăng số lượng FDI vô điều kiện mà không mở rộng "không gian hấp thụ" (absorptive room) sẽ làm triệt tiêu tác động lan tỏa của dòng vốn.
• Về phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của mô hình PTR so với các hàm hồi quy tuyến tính cổ điển trong việc nắm bắt các điểm gãy cấu trúc (structural breaks) và tính phi tuyến tính của các biến số kinh tế vĩ mô.
• Về thực tiễn quản lý và chính sách:
  1. Chuyển dịch trục chính sách từ Cấp độ 1 sang Cấp độ 2 và 3: Chấm dứt chính sách ưu đãi dàn trải theo địa bàn; chuyển sang cơ chế ưu đãi dựa trên kết quả đầu ra (output-based incentives) như tỷ lệ nội địa hóa, tỷ lệ chi tiêu cho R&D và số lượng lao động kỹ thuật cao người Việt Nam được đào tạo.
  2. Thiết lập bộ chỉ số sàng lọc dự án FDI: Áp dụng bắt buộc các chỉ tiêu về suất vốn đầu tư/diện tích đất, định mức tiêu hao năng lượng, công nghệ nguồn và cam kết liên kết với nhà cung ứng nội địa trước khi cấp phép đầu tư.
  3. Triển khai chương trình liên kết công nghiệp quốc gia: Học tập mô hình BUILD (Thái Lan) và LIUP (Singapore) để xây dựng cơ sở dữ liệu nhà cung cấp nội địa, tài trợ vốn ưu đãi cho các doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ đạt chuẩn cung ứng cho MNCs.
  4. Tăng cường kiểm soát chống chuyển giá: Hoàn thiện khung pháp lý về quản lý giá chuyển nhượng (Transfer Pricing Rules) theo chuẩn mực BEPS của OECD, áp dụng kỹ thuật phân tích rủi ro dữ liệu lớn đối với các doanh nghiệp FDI báo lỗ liên tục nhưng doanh thu tăng trưởng.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế:

1. Hạn chế về dữ liệu vi mô: Do tính bảo mật và hạn chế trong tiếp cận số liệu báo cáo tài chính chi tiết của từng doanh nghiệp FDI, nghiên cứu chủ yếu sử dụng dữ liệu mảng cấp tỉnh và dữ liệu vĩ mô, chưa phân tách sâu sắc theo từng tiểu ngành công nghệ cao cụ thể.
2. Biến số thể chế: Việc đo lường năng lực quản lý nhà nước cấp địa phương chủ yếu dựa vào chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), chưa bao quát hết các khía cạnh phức tạp của tham nhũng phi chính thức và hiệu lực tư pháp trong giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.
3. Khung thời gian nghiên cứu: Dữ liệu dừng lại ở năm 2016, chưa phản ánh đầy đủ các biến động địa chính trị mới, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu do chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và sự trỗi dậy của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) kết hợp PTR để kiểm định hiệu ứng lan tỏa xuyên biên giới địa phương (spatial spillover effects) của các khu công nghiệp FDI.
• Hướng 2: Nghiên cứu ngưỡng FDI ở cấp độ vi mô doanh nghiệp bằng phương pháp Hồi quy gián đoạn (Regression Discontinuity Design - RDD) hoặc Mô hình Khác biệt trong khác biệt (Difference-in-Differences - DiD) để đo lường năng suất TFP của các doanh nghiệp nội địa khi có sự gia nhập của MNCs.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của Thuế tối thiểu toàn cầu (Pillar Two thuộc OECD) đối với hệ thống chính sách ưu đãi FDI cấp độ 1 của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế phát triển, Tài chính - Ngân hàng và Kinh tế quốc tế. Phương pháp luận PTR của luận án mở ra tiêu chuẩn mới cho các nghiên cứu định lượng về dòng vốn ngoại tại Việt Nam.
• Tác động chính sách (Policy Impact): Các phát hiện và khuyến nghị của luận án đóng góp trực tiếp vào quá trình soạn thảo và ban hành Nghị quyết số 50-NQ/TW ngày 20/8/2019 của Bộ Chính trị về định hướng hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao chất lượng, hiệu quả hợp tác đầu tư nước ngoài đến năm 2030 – nghị quyết mang tính bước ngoặt đưa Việt Nam chuyển từ "thu hút FDI theo số lượng" sang "hợp tác đầu tư nước ngoài có chọn lọc".
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách, bảo vệ môi trường sinh thái, giảm thiểu tình trạng thất thu thuế từ chuyển giá và tạo không gian phát triển bền vững cho cộng đồng doanh nghiệp dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp chuyên sâu, phương pháp ước lượng ngưỡng tiên tiến và các khoảng trống nghiên cứu gợi mở có giá trị học thuật cao.
• Các nhà hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Tài chính, Ban Kinh tế Trung ương): Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để tái cấu trúc hệ thống ưu đãi đầu tư, ban hành các quy chuẩn kỹ thuật và xây dựng chiến lược đàm phán FDI thế hệ mới.
• Chính quyền địa phương (UBND các tỉnh, thành phố): Có công cụ định lượng để đánh giá năng lực hấp thụ của địa phương, chấm dứt tình trạng cấp phép dự án ồ ạt vượt quá khả năng chịu tải hạ tầng và môi trường.
• Hiệp hội doanh nghiệp và Khối Doanh nghiệp nội địa (SMEs): Thấu hiểu các cơ chế kết nối chuỗi giá trị và thúc đẩy vận động chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp phụ trợ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc phát triển và kiểm định thực nghiệm khái niệm "Chỉ số ngưỡng quy mô FDI" trong điều kiện một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển, qua đó mở rộng Lý thuyết Năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity Theory) của Cohen & Levinthal (1990) và Mô hình Chiết trung OLI của Dunning (1993). Luận án chứng minh rằng năng lực thể chế và chính sách liên kết chuỗi giá trị là điều kiện biên (boundary condition) bắt buộc để chuyển hóa lợi thế địa điểm tĩnh thành lợi thế địa điểm động.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Trả lời: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam thay thế các mô hình hồi quy OLS, Fixed Effects, Random Effects tuyến tính cổ điển (vốn giả định tác động của FDI là bất biến) bằng mô hình Hồi quy ngưỡng dữ liệu mảng phi tuyến (Panel Threshold Regression - PTR) của Hansen (1999) kết hợp kỹ thuật lấy mẫu lặp Bootstrap 1.000 lần, cho phép xác định chính xác điểm gãy cấu trúc và giá trị ngưỡng quy mô FDI tối ưu có ý nghĩa thống kê nghiêm ngặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (counter-intuitive finding) được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì? Trả lời: Việc thu hút quy mô vốn FDI lớn vượt qua ngưỡng hấp thụ không đồng nghĩa với việc gia tăng hiệu quả kinh tế ròng. Trái lại, khi vượt ngưỡng, mức độ đóng góp cận biên của FDI vào tăng trưởng suy giảm do 90% dòng vốn thâm dụng vào phần cứng không đi kèm công nghệ (non-IT capital), tỷ lệ nhập siêu nguyên vật liệu vượt 90%, đồng thời tỷ lệ doanh nghiệp FDI báo lỗ ảo do chuyển giá lên tới trên 50%, gây chèn lấn nguồn lực phát triển của các doanh nghiệp nội địa.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) hay không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án mô tả chi tiết danh mục biến số vĩ mô và vi mô, nguồn trích xuất dữ liệu chuẩn tắc (GSO, MPI, World Bank, Milken Institute), các bước kiểm định tính dừng bảng, thuật toán lập trình hàm mục tiêu cực tiểu hóa phần dư $S_1(\gamma)$ và quy trình chạy vòng lặp Bootstrap trên phần mềm Stata/MATLAB, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập kết quả.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trục chính: (1) Tích hợp mô hình kinh tế lượng không gian để phân tích tác động lan tỏa vùng của FDI; (2) Phân tích dữ liệu lớn ở cấp độ vi mô doanh nghiệp để đánh giá chính xác tác động của chuyển giá và TFP; (3) Nghiên cứu cơ chế thích ứng của chính sách thu hút FDI trong bối cảnh thực thi Trụ cột 2 về Thuế tối thiểu toàn cầu của OECD.

Kết luận

1. Khái quát hóa 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:
   • (i) Chuẩn hóa khung lý thuyết đánh giá toàn diện hoạt động FDI qua 4 chiều: Kết quả, Chất lượng, Hiệu quả kinh tế và Ngưỡng quy mô.
   • (ii) Phát hiện và lượng hóa thành công hiệu ứng ngưỡng phi tuyến của dòng vốn FDI đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam bằng mô hình PTR.
   • (iii) Chứng minh thực nghiệm tình trạng mất cân đối nghiêm trọng trong hệ thống chính sách FDI của Việt Nam khi quá tập trung vào Cấp độ 1 (thu hút) mà bỏ quên Cấp độ 2 (nâng cấp) và Cấp độ 3 (liên kết).
   • (iv) Cung cấp bằng chứng toàn diện về các tác động ngoại ứng tiêu cực của FDI gồm chuyển giá, thâm dụng vốn phi công nghệ, ô nhiễm môi trường và chèn lấn doanh nghiệp nội địa.
   • (v) Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng chuyển dịch chiến lược thu hút FDI giai đoạn 2016 – 2025 theo hướng nâng cao nội lực hấp thụ quốc gia.
2. Bước tiến về hệ hình nghiên cứu (Paradigm Advancement): Luận án đã dịch chuyển thành công hệ hình nghiên cứu kinh tế học đầu tư quốc tế tại Việt Nam từ "tư duy tối đa hóa số lượng tuyến tính" sang "tư duy tối ưu hóa chất lượng phi tuyến và năng lực hấp thụ thể chế".
3. Mở ra các dòng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế lượng ngưỡng không gian, quản trị thuế quốc tế chống xói mòn cơ sở tính thuế (BEPS) và thiết kế chính sách liên kết chuỗi giá trị công nghiệp hỗ trợ.
4. Ý nghĩa toàn cầu và tính so sánh quốc tế: Kết quả nghiên cứu cung cấp một điển cứu thực nghiệm điển hình cho các thị trường mới nổi (Emerging Markets) tại châu Á và các nền kinh tế chuyển đổi trong việc cân bằng giữa mở cửa thu hút vốn ngoại và bảo vệ nội lực kinh tế tự chủ.
5. Di sản và kết quả đo lường được: Công trình là luận cứ khoa học then chốt phục vụ công tác tái cơ cấu mô hình tăng trưởng kinh tế Việt Nam, góp phần hiện thực hóa mục tiêu công nghiệp hóa - hiện đại hóa bền vững trong kỷ nguyên toàn cầu hóa mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Đối với những nƣớc đang phát triển với nguồn tích lũy vốn nội bộ trong nền kinh tế còn thấp nhƣ Việt Nam, việc thu hút vốn từ bên ngoài, trong đó có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài FDI, là rất cần thiết cho đầu tƣ phát triển. FDI đƣợc coi là cú huých nhằm giúp Việt Nam thoát khỏi "vòng luẩn quẩn" về kinh tế. Trong nhiều năm, Việt Nam luôn duy trì tăng trƣởng ở mức cao, tốc độ tăng trƣởng kinh tế trung bình giai đoạn 2005 – 2015 đạt 6,25% (World Bank, 2016).

Trong đó, yếu tố vốn đóng góp đến hơn 60% GDP (APO, 2015). Thực tế cho thấy, vốn FDI ngày càng bộc lộ tính hai mặt rất rõ rệt đối với nền kinh tế xã hội. Một mặt, vốn FDI đã và đang là một nguồn bổ sung rất quan trọng cho nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu đầu tƣ phát triển và tăng trƣởng kinh tế. Việc thu hút nguồn vốn FDI đã tạo thêm những ngành công nghiệp mới, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế cho Việt Nam, giúp cải thiện kim ngạch xuất khẩu, và cơ sở hạ tầng của Việt Nam.

Mặt khác, FDI làm nảy sinh nhiều vấn đề bất cập nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, chuyển giao công nghệ lạc hậu, lấn áp doanh nghiệp trong nƣớc. Nhìn thẳng vào kết quả thu hút và sử dụng FDI ở Việt Nam, có thể thấy rằng hoạt động thu hút và sử dụng FDI ở Việt Nam chƣa đạt đƣợc những kết quả nhƣ kỳ vọng, Xét riêng yếu tố vốn đóng góp vào tăng trƣởng kinh tế, có đến 90% là vốn không đi kèm công nghệ (non-IT capital), cho thấy tăng trƣởng kinh tế Việt Nam phụ thuộc phần lớn vào yếu tố tài chính mà chƣa khai thác đƣợc sức mạnh đòn bẩy từ các yếu tố khác nhƣ chất lƣợng nguồn nhân lực, các nhân tố sản xuất (đất đai, công nghệ), năng lực đổi mới, sáng tạo công nghệ còn yếu. Bên cạnh đó, cơ cấu hàng hóa sản xuất và hàng hóa xuất khẩu cũng chƣa đƣợc cải thiện nhiều. 80% mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đƣợc xuất khẩu từ khu vực FDI nhƣng hầu hết là những mặt hàng truyền thống, nguyên liệu thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng không cao, hàng gia công.

Việt Nam vẫn chủ yếu khai thác nguồn lực có sẵn (nghĩa là dựa trên lợi thế tĩnh) nhƣ khai thác tài nguyên thiên nhiên, sử dụng lao động sẵn có mà chƣa khai thác tối ƣu lợi thế động. Nhiều Luận án tiến sĩ Kinh tế -2- mặt hàng nặng về sử dụng nhiều lao động giản đơn hay khai thác tài nguyên nên giá trị và khả năng cạnh tranh thấp. Mặt khác, mặc dù FDI đã góp phần làm tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam nhƣng kim ngạch nhập khẩu của khu vực này cũng tăng nhanh không kém. Tỷ trọng nguyên liệu nhập trong sản xuất của khu vực FDI rất cao, chiếm đến hơn 90%.

Điều này khiến cho cán cân thƣơng mại của khu vực FDI trong thời gian dài bị thâm hụt, những năm gần đây (2012 đến nay) đã có sự cải thiện nhƣng không đáng kể. Ngoài ra, tốc độ phát triển khu vực công nghiệp phụ trợ FDI còn thấp. Khu vực công nghiệp phụ trợ còn rất sơ khai, mới chỉ sản xuất linh kiện đơn giản với giá trị nội địa hóa rất nhỏ, tham gia một khâu rất nhỏ hoặc thậm chí không thể tham gia vào chuỗi sản xuất trong nƣớc và toàn cầu. Hơn nữa, việc gắn kết giữa thu hút FDI với chuyển giao công nghệ kỹ thuật tiến bộ, đảm bảo công bằng xã hội còn chƣa chặt chẽ.

Do đó, Việt Nam đã và đang phải đánh đổi việc thu hút lƣợng vốn FDI khổng lồ với các vấn đề nảy sinh trong kinh tế - xã hội nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, thất nghiệp, phân hóa xã hội, phân hóa vùng miền, lấn át doanh nghiệp trong nƣớc. Điều này thể hiện một sự mất cân đối trong hệ thống chính sách FDI của Việt Nam, trong đó ƣu tiên thu hút về số lƣợng mà chƣa đảm bảo về chất lƣợng nguồn vốn. Thực tế cho thấy, kể từ khi ban hành Luật Đầu tƣ nƣớc ngoài năm 1987 đến nay, Việt Nam theo đuổi chính sách FDI ở cả 3 cấp độ: thu hút FDI, nâng cấp FDI, tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc. Tuy nhiên, khi đánh giá tính hiệu lực và hiệu quả của các chính sách FDI của Việt Nam, kết quả cho thấy Việt Nam mới chủ yếu tập trung vào cấp độ chính sách đầu tiên – thu hút FDI, trong khi các cấp độ chính sách khác chƣa thực sự đƣợc quan tâm, khiến hiệu lực thực thi hoặc/và hiệu quả chính sách chƣa cao.

Trong bối cảnh việc thu hút FDI còn có những tranh luận trái chiều ở cả giới chuyên gia và các nhà làm chính sách do tính hai mặt của bản thân nguồn vốn, trong Nghị Quyết Đại hội Đảng Khóa 12 (Tháng 1/2016) đã thông qua phƣơng hƣớng nhiệm vụ của toàn xã hội trong giai đoạn 2016 – 2020, tầm nhìn tới 2030 với mục tiêu “đổi mới toàn diện và đồng bộ, phát triển nhanh, bền vững, sớm đưa Việt Nam Luận án tiến sĩ Kinh tế -3- cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa, nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới”. Để đạt đƣợc mục tiêu này, FDI đƣợc dự đoán sẽ vẫn là một trong những bộ phận quan trọng. Theo Bộ Kế Hoạch và Đầu Tƣ (2016), để đạt mục tiêu GDP bình quân đầu ngƣời đạt 3.500 USD vào năm 2020, và vốn đầu tƣ toàn xã hội đạt 32 - 34% GDP thì trung bình hàng năm Việt Nam cần khoảng 90 tỷ USD vốn đầu tƣ xã hội. Trong khi nguồn vốn tích lũy nội địa còn hạn chế thì Việt Nam đang cố gắng hết mức tận dụng nguồn vốn bên ngoài nhƣ ODA, vay thƣơng mại, và FDI.

Theo kinh nghiệm thu hút vốn đầu tƣ trong gần 30 năm qua ở Việt Nam, 70% vốn đầu tƣ xã hội là nguồn vốn trong nƣớc (vốn ngân sách, vốn doanh nghiệp nhà nƣớc, vốn doanh nghiệp tƣ nhân và dân cƣ), 30% là nguồn vốn ngoại (bao gồm viện trợ phát triển ODA, FDI và các nguồn vốn nƣớc ngoài khác). Với tỷ lệ này, trong giai đoạn 2016 – 2020 trung bình hàng năm sẽ phải huy động khoảng 23 – 25 tỷ USD vốn nƣớc ngoài, trong đó 17 – 18 tỷ USD là FDI. Hơn nữa, ODA ngày một giảm dần và không đƣợc ƣu đãi nhƣ trƣớc, khi Việt Nam đã gia nhập nhóm nƣớc có thu nhập trung bình. Dự kiến đến năm 2018, World Bank sẽ chấm dứt cung cấp nguồn vốn vay ODA đối với Việt Nam, còn vay thƣơng mại hiện không đáng kể.

Điều đó cũng có nghĩa để bù đắp việc giảm ODA, vốn FDI và vốn đầu tƣ gián tiếp sẽ đƣợc coi trọng hơn. Chính bởi vị trí quan trọng và không thể thay thế của nguồn vốn FDI đối với nền kinh tế Việt Nam nhƣ vậy, cần có một công trình nghiên cứu sâu và toàn diện thực trạng thu hút và sử dụng FDI cũng nhƣ hệ thống chính sách FDI của Việt Nam trong thời gian qua, đồng thời xác định mức độ thu hút FDI phù hợp để tối ƣu hóa lợi ích thu đƣợc từ nguồn vốn này. Xuất phát từ thực tiễn này, đề tài nghiên cứu “Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” đƣợc thực hiện. Tổng quan các nghiên cứu Thời gian qua, có rất nhiều các nghiên cứu trong nƣớc và quốc tế về tình hình thu hút FDI và tác động của FDI tới kinh tế - xã hội của các quốc gia tiếp nhận.

Luận án tiến sĩ Kinh tế -4- Trong đó, nhiều nghiên cứu đã phân tích vai trò của FDI đối với quốc gia tiếp nhận, cũng nhƣ những chính sách mà quốc gia đó áp dụng trong việc thu hút và sử dụng FDI. Các nghiên cứu quốc tế về thu hút và sử dụng FDI Hầu hết các nghiên cứu đều thừa nhận sự cần thiết của vốn đầu tƣ nƣớc ngoài đối với quốc gia tiếp nhận bao gồm vốn, bí quyết công nghệ, kinh nghiệm quản lý, marketing, mạng lƣới sản xuất toàn cầu…; và là một động lực quan trọng tạo điều kiện cho các quốc gia tiếp nhận phát triển và tăng trƣởng kinh tế (Lall, 2000; OECD, 2002). Có cùng quan điểm, OECD (2002) chỉ ra những lợi ích của nguồn vốn FDI và gợi ý việc chuyển giao công nghệ từ các dự án FDI đƣợc thực hiện qua bốn kênh: (i) chuyển giao theo chiều dọc với nhà cung cấp ở nƣớc sở tại; (ii) chuyển giao theo chiều ngang với các đối thủ cạnh tranh hoặc các công ty thuộc ngành phụ trợ; (iii) di chuyển các lao động có tay nghề cao; (iv) quốc tế hóa hoạt động R&D. Về động cơ của FDI, World Bank (2011), Rajan (2004) và nhiều nghiên cứu khác cho thấy có một xu thế chạy đua để thu hút FDI trên toàn thế giới, tuy nhiên các lý do thu hút FDI vào từng quốc gia không giống nhau [88, 95, 97, 98, 173, 175].

Các nghiên cứu cũng đã tổng kết lại một số lý do hấp dẫn FDI chủ yếu bao gồm: (i) tìm kiếm nguồn lực bao gồm cả nguồn tài nguyên thiên nhiên và nguồn lực con ngƣời; (ii) tìm kiếm thị trƣờng; (iii) tìm kiếm hiệu quả đầu tƣ bằng cách giảm chi phí sản xuất, chi phí lao động; (iv) tìm kiếm tài sản chiến lƣợc ở quốc gia tiếp nhận ví dụ công nghệ mới, thƣơng hiệu, các kênh phân phối. Theo đó, các nghiên cứu gợi ý rằng các quốc gia cần phải dựa trên tiềm lực và lợi thế riêng của mình, để có chính sách thu hút FDI cho phù hợp và hiệu quả. Luận án tiến sĩ Kinh tế -5- Về hệ thống chính sách FDI, các chính sách có thể đƣợc phân chia làm ba cấp độ: (i) chính sách thu hút FDI; (ii) chính sách nâng cấp FDI; (iii) chính sách tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc [32, 33, 34, 35, 188]. Trong đó, chính sách thu hút FDI đƣợc hình thành bằng các ƣu đãi về thuế, đất đai, cơ chế thuận lợi trong việc chu chuyển vốn, xuất nhập khẩu, kinh doanh trên thị trƣờng trong nƣớc và các bảo đảm bằng luật về quyền sở hữu vốn và tài sản, sở hữu trí tuệ của nhà đầu tƣ.

Chính sách nâng cấp FDI đƣợc hình thành theo các định hƣớng ƣu tiên thu hút FDI theo chiến lƣợc phát triển của quốc gia. Trong một số trƣờng hợp, có nƣớc còn áp dụng hình thức trợ cấp của Chính phủ cho nhà đầu tƣ để họ thực hiện dự án có quy mô lớn, tác động lan tỏa rộng, thuộc danh mục ƣu tiên cao nhất.