Luận án tiến sĩ về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ phân tích các yếu tố thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong bối cảnh hiện nay, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Thơ
• Người hướng dẫn: TS. Tô Kim Ngọc
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính ngân hàng
• Đề tài: Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Tại Việt Nam Trong Giai Đoạn Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LUẬN VỀ THU HÚT VÀ SỬ DỤNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Vị trí và tác động của nguồn vốn FDI đối với phát triển kinh tế
• 1.2. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá việc thu hút và sử dụng FDI
• 1.3. Hệ thống chính sách thu hút sử dụng FDI
• 1.4. THỰC TRẠNG THU HÚT VÀ SỬ DỤNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2005 - 2016
• 1.5. Chỉ tiêu về kết quả thu hút và sử dụng FDI
• 1.6. Chỉ tiêu chất lượng FDI
• 1.7. Chỉ tiêu về hiệu quả kinh tế FDI
• 1.8. Thực trạng hệ thống chính sách FDI
• 1.9. Chính sách thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam
• 1.10. Đánh giá hiệu quả hệ thống chính sách FDI Việt Nam
• 1.11. Xác định ngưỡng FDI Việt Nam giai đoạn 2006-2015
• 1.12. Mô hình và phương pháp xác định ngưỡng FDI
• 1.13. Kết quả thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THU HÚT VÀ SỬ DỤNG FDI TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2016-2025
• 3.1. Nhu cầu vốn FDI và những thay đổi môi trường thu hút sử dụng FDI của Việt Nam giai đoạn 2016-2020
• 3.2. Nhu cầu huy động nguồn FDI cho phát triển kinh tế xã hội giai đoạn 2016-2020, tầm nhìn tới 2030
• 3.3. Cơ hội và thách thức trong việc thu hút và sử dụng nguồn FDI trong thời gian tới
• 3.4. Giải pháp đẩy mạnh thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam
• 3.5. Điều chỉnh cấp độ chính sách thu hút FDI cho phù hợp với vị trí vốn có của nguồn vốn
• 3.6. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách FDI nâng cao để tăng nội lực hấp thụ của nền kinh tế
• 3.7. Xây dựng hoạch quy ngành, vùng kinh tế phù hợp với mục tiêu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của quốc gia
• 3.8. Xây dựng các đặc khu kinh tế để tập trung nguồn lực xã hội
• 3.9. Hoàn thiện cơ chế quản lý và phân cấp FDI
• 3.10. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực
• 3.11. Cần điều chỉnh quan điểm phát triển và mô hình phát triển
• 3.12. Nâng cao hiệu lực thực thi chính sách
• 3.13. Nâng cao tính minh bạch, chống tham nhũng
• 3.14. Phát triển thị trường tài chính trong nước, khai thác có hiệu quả nguồn vốn nội địa
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Việt Nam đã trở thành một điểm đến hấp dẫn cho vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong những năm qua. Thu hút đầu tư từ nước ngoài không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích từ đầu tư trực tiếp, cần có những chính sách phù hợp. Theo số liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, FDI đã đóng góp đáng kể vào GDP của Việt Nam, với tỷ lệ tăng trưởng bình quân hàng năm đạt 6,25% trong giai đoạn 2005-2015. Điều này cho thấy môi trường đầu tư tại Việt Nam đang ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết, như ô nhiễm môi trường và sự cạnh tranh không công bằng với doanh nghiệp trong nước.

1.1. Tác động của FDI đến phát triển kinh tế

FDI có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế tại Việt Nam. Nguồn vốn này không chỉ cung cấp tài chính mà còn chuyển giao công nghệ và kỹ năng quản lý. Theo OECD, FDI có thể tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước thông qua việc kết nối với các mạng lưới sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các dự án FDI đều mang lại lợi ích lâu dài. Một số dự án có thể gây ra ô nhiễm môi trường hoặc không tạo ra giá trị gia tăng cao cho nền kinh tế. Do đó, việc đánh giá chất lượng FDI là rất cần thiết.

II. Thực trạng thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam

Thực trạng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn 2005-2016 cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng không ít vấn đề. Mặc dù Việt Nam đã thu hút được một lượng lớn FDI, nhưng chất lượng của các dự án này vẫn còn hạn chế. Hầu hết các dự án FDI tập trung vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, trong khi các lĩnh vực công nghệ cao và dịch vụ vẫn chưa được khai thác triệt để. Theo thống kê, khoảng 80% hàng hóa xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đến từ khu vực FDI, nhưng phần lớn là hàng hóa thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng thấp. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chính sách đầu tư để thu hút các dự án có chất lượng cao hơn.

2.1. Đánh giá hiệu quả của chính sách FDI

Chính sách thu hút FDI của Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế. Các chính sách hiện tại chủ yếu tập trung vào việc thu hút số lượng mà chưa chú trọng đến chất lượng. Nhiều chuyên gia cho rằng cần có một hệ thống chính sách đồng bộ hơn, bao gồm cả chính sách nâng cấp và tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nước. Việc này không chỉ giúp tăng cường cạnh tranh đầu tư mà còn đảm bảo rằng các doanh nghiệp trong nước có thể hưởng lợi từ sự hiện diện của các công ty FDI.

III. Giải pháp tăng cường thu hút FDI trong giai đoạn 2016 2025

Để tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trong giai đoạn 2016-2025, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần điều chỉnh chính sách thu hút FDI để phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Thứ hai, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Cuối cùng, việc phát triển thị trường tài chính trong nước cũng rất quan trọng để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp FDI hoạt động hiệu quả. Theo dự báo, nếu thực hiện tốt các giải pháp này, Việt Nam có thể thu hút được khoảng 17-18 tỷ USD FDI mỗi năm.

3.1. Cải cách chính sách và môi trường đầu tư

Cải cách chính sách đầu tư là một trong những yếu tố then chốt để thu hút FDI. Việt Nam cần xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và hấp dẫn hơn. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, cải thiện cơ sở hạ tầng và đảm bảo quyền sở hữu tài sản cho các nhà đầu tư. Ngoài ra, cần có các chính sách ưu đãi hợp lý để khuyến khích các dự án FDI có giá trị gia tăng cao, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số 62340201) của nghiên cứu sinh Nguyễn Quỳnh Thơ được thực hiện tại Học viện Ngân hàng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tô Kim Ngọc và TS. Phùng Khắc Kế, bảo vệ năm 2017. Đề tài tập trung nghiên cứu: "Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay".

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng đối với các quốc gia đang phát triển có nguồn tích lũy nội bộ thấp như Việt Nam, việc huy động nguồn vốn từ bên ngoài cho đầu tư phát triển là yêu cầu thực tế khách quan. Giai đoạn 2005 - 2015, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 6,25%/năm (World Bank, 2016), trong đó vốn đóng góp trên 60% GDP (APO, 2015). Tuy nhiên, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) bộc lộ rõ tính hai mặt. Bên cạnh vai trò bổ sung nguồn lực tài chính, hình thành một số ngành sản xuất mới và nâng cao kim ngạch xuất khẩu, hoạt động thu hút FDI phát sinh nhiều vấn đề: 90% vốn đóng góp vào tăng trưởng là vốn không đi kèm công nghệ (non-IT capital); 80% hàng hóa xuất khẩu chủ lực của khu vực FDI là hàng sơ chế hoặc gia công thâm dụng lao động giản đơn; trên 90% nguyên liệu đầu vào phải nhập khẩu khiến giá trị gia tăng thấp; công nghiệp phụ trợ sơ khai; tình trạng ô nhiễm môi trường, chuyển giao thiết bị lạc hậu, chuyển giá và lấn át doanh nghiệp nội địa diễn biến phức tạp. Hệ thống chính sách chủ yếu ưu đãi thu hút theo số lượng mà chưa chú trọng chất lượng và tính liên kết.

Để đáp ứng mục tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII (giai đoạn 2016 - 2020 đạt GDP bình quân 3.500 USD, tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt 32 - 34% GDP, tương đương 90 tỷ USD/năm), trong điều kiện nguồn viện trợ ODA giảm dần khi Việt Nam bước vào nhóm nước có thu nhập trung bình (World Bank dự kiến chấm dứt cung cấp ODA ưu đãi từ năm 2018), nhu cầu huy động vốn nước ngoài hàng năm là 23 - 25 tỷ USD, trong đó FDI giữ vai trò chủ chốt với khoảng 17 - 18 tỷ USD/năm. Thực tế đó đòi hỏi phải xác định quy mô thu hút phù hợp với năng lực hấp thụ thực tế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được cụ thể hóa thông qua ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Hoạt động FDI ở Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2016 tác động tới nền kinh tế xã hội Việt Nam như thế nào?
2. Hệ thống chính sách FDI hiện nay của Việt Nam có hiệu lực và hiệu quả hay không?
3. Với nội lực hấp thụ hiện tại của nền kinh tế, quy mô vốn FDI thu hút vào Việt Nam bao nhiêu là tối ưu?

Đối tượng nghiên cứu là dòng vốn FDI và hệ thống các chính sách thu hút, sử dụng FDI tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian là lãnh thổ Việt Nam; phạm vi thời gian từ năm 2005 đến năm 2016. Mốc năm 2005 được lựa chọn do đây là thời điểm ban hành Luật Đầu tư năm 2005 (áp dụng thống nhất cho nhà đầu tư trong và ngoài nước), đồng thời là giai đoạn chuẩn bị chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO, năm 2006).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về các nghiên cứu quốc tế, tác giả phân loại và điểm lại các hướng nghiên cứu chính:

• Vai trò và kênh chuyển giao công nghệ của FDI: Lall (2000) và OECD (2002) khẳng định FDI cung cấp vốn, kỹ năng quản lý, công nghệ và kết nối chuỗi sản xuất toàn cầu. OECD (2002) phân loại bốn kênh chuyển giao công nghệ: chuyển giao theo chiều dọc với nhà cung cấp sở tại; chuyển giao theo chiều ngang với đối thủ cạnh tranh hoặc ngành phụ trợ; dịch chuyển lao động kỹ năng cao; quốc tế hóa hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D).
• Động cơ thu hút dòng vốn: World Bank (2011) và Rajan (2004) tổng kết bốn nhóm động cơ của nhà đầu tư: tìm kiếm nguồn lực, tìm kiếm thị trường, tìm kiếm hiệu quả và tìm kiếm tài sản chiến lược.
• Tiếp cận chính sách theo cấp độ và hiệu quả chính sách: Các nghiên cứu quốc tế chia chính sách FDI thành ba cấp độ gồm thu hút, nâng cấp và tạo lập liên kết doanh nghiệp. Bellak và cộng sự (2005) so sánh nhóm nước phát triển (Mỹ, Tây Âu - US+EU6) và nhóm Trung - Đông Âu (CEEC 4), chỉ rõ chi tiêu chính phủ cho R&D tác động mạnh đến FDI ở nhóm CEEC 4, trong khi nhóm US+EU6 chịu ảnh hưởng nhiều từ chi phí lao động đơn vị và chính sách thuế. SESRIC (2014) sử dụng bộ chỉ số FDI tiềm năng và chỉ số FDI thực hiện của UNCTAD (2002) để đánh giá năng lực chính sách.
• Hiện tượng ngưỡng trong mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế: Các nghiên cứu thực nghiệm của Borensztein và cộng sự (1998), Jyun-Yi và cộng sự (2008), Demekas và cộng sự (2005), Alleyne & Edwards (2011), Melnyk và cộng sự (2014), Shu-Chen Chang (2015), Miao Fu & Tieli Li (2006) chứng minh tác động của FDI đối với tăng trưởng phụ thuộc vào các ngưỡng hấp thụ. Các biến ngưỡng phổ biến gồm: năng lực quản lý nhà nước (Raheem & Oyinlola, 2013 xác định mức tối thiểu là -1; Ford, Sen & Wei, 2010 kiểm định tại Trung Quốc); thể chế chính trị và luật pháp (Shu-Chen Chang, 2015 tìm thấy ngưỡng ổn định chính trị là 0,845 và ngưỡng pháp luật là 1,228); trình độ nhân lực (Borensztein và cộng sự, 1998; Alleyne & Edwards, 2011 xác định ngưỡng 0,2278 năm học trung học của nam giới; Ford và cộng sự, 2008 xác định ngưỡng 15,56% dân số có bằng cao đẳng; Miao Fu & Tieli Li, 2006 xác định ngưỡng 4%); độ mở thương mại (-0,813 trong nghiên cứu của Jyun-Yi, 2008); khả năng hấp thụ chung (0,07 - 1,2 trong nghiên cứu của Girma, 2005). Riêng về ngưỡng quy mô FDI, Demekas và cộng sự (2005) khi nghiên cứu 15 nước Đông - Nam Âu (1995 - 2003) đưa ra ngưỡng vốn FDI phi tư nhân hóa ở mức 12,1% GDP. Về mặt kỹ thuật mô hình, Tong (1983) đề xuất mô hình tự hồi quy ngưỡng (TAR) cho chuỗi thời gian, sau đó Hansen (1996, 1999, 2000) và Wang (2015) phát triển thành mô hình hồi quy ngưỡng cho dữ liệu mảng (PTR) sử dụng kỹ thuật Bootstrap.

Về các công trình nghiên cứu trong nước, tác giả tổng thuật các nghiên cứu ở quy mô quốc gia của Nguyễn Mại (2012, 2013, 2014, 2015), Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006, 2008, 2010), Trần Quang Thắng (2012); nghiên cứu cấp địa phương và vùng của Nguyễn Tiến Long (2010), Phạm Đức Minh (2013), Nguyễn Ngọc Anh (2014). Về dữ liệu, các nghiên cứu chuỗi thời gian gồm Nguyễn Văn Duy và cộng sự (2014), Nam Hoai Trinh & Quynh Anh Mai Nguyen (2015); dữ liệu mảng gồm Nguyen Dinh Chien & Kezhong Zhang (2012), Sajid Anwar & Lan Phi Nguyen (2013), Meltem Sengun (2014). Các nghiên cứu định lượng về tăng trưởng gồm Le Thanh Thuy (2007), Christian & Richard (2012); về nhân tố ảnh hưởng gồm Nguyễn Thị Liên Hoa & Bùi Thị Bích Phương (2014), Dương Thị Bình Minh và cộng sự (2010); về thể chế và thương mại gồm Dang Duc Anh (2013), Nguyễn Quốc Việt và cộng sự (2014).

Từ tổng quan tài liệu, luận án xác định bốn khoảng trống nghiên cứu cần giải quyết:

1. Thiếu vắng các công trình tiếp cận hệ thống chính sách FDI theo đầy đủ ba cấp độ: chính sách thu hút FDI, chính sách nâng cấp FDI và chính sách tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI.
2. Chưa có nghiên cứu xây dựng hệ thống chỉ tiêu cụ thể, toàn diện để đánh giá chính sách FDI tại Việt Nam mà chủ yếu phân tích định tính các quy định cụ thể.
3. Tồn tại khoảng trống lớn về xác định ngưỡng quy mô vốn FDI; các nghiên cứu trong nước chỉ ra cảnh báo không thu hút bằng mọi giá nhưng chưa lượng hóa được mức quy mô vốn FDI tối ưu phù hợp với năng lực hấp thụ của nền kinh tế.
4. Các công trình định lượng trong nước chủ yếu tiếp cận theo mối quan hệ tuyến tính, chưa khai thác mô hình phi tuyến và hiếm khi đưa biến năng lực quản lý nhà nước vào kiểm định tác động ngưỡng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án dựa trên các nền tảng:

• Lý thuyết "Vòng luẩn quẩn của sự chậm tiến và cú huých từ bên ngoài" của Samuelson (1948): Sự kết hợp của bốn nhân tố (tài nguyên, nhân lực, vốn đầu tư, khoa học kỹ thuật) tại các nước đang phát triển gặp khó khăn do tích lũy thấp, dẫn đến năng suất lao động thấp. Samuelson nhấn mạnh yêu cầu phải có ngoại lực tác động, trong đó vốn FDI giữ vai trò bổ sung nguồn tài chính và công nghệ.
• Lý thuyết cân bằng Tiết kiệm - Đầu tư của Keynes trong nền kinh tế mở: Chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư được phản ánh qua cán cân vãng lai: Cán cân vãng lai = (Tiết kiệm tư nhân - Đầu tư) + (Thuế - Chi tiêu chính phủ). Tình trạng thiếu hụt tích lũy nội địa buộc quốc gia phải huy động nguồn vốn từ bên ngoài.
• Mô hình OLI của Dunning (1977, 1993): Giải thích hoạt động FDI thông qua Lợi thế sở hữu (O), Lợi thế địa điểm (L) và Lợi thế nội bộ hóa (I). Trong đó, lợi thế địa điểm là yếu tố thuộc phía nước chủ nhà, bao gồm quy mô thị trường, chi phí và chất lượng lao động, tài nguyên, cơ sở hạ tầng và thể chế chính sách.
• Khái niệm và phân loại FDI: Luận án phân tích định nghĩa FDI theo Cẩm nang cán cân thanh toán lần 5 của IMF (1993, quy định tỷ lệ sở hữu tối thiểu 10% vốn cổ phần hoặc quyền biểu quyết để xác lập lợi ích lâu dài), OECD (1996) và UNCTAD. Cơ cấu vốn FDI gồm: vốn cổ phần, lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư và các khoản vốn vay nội bộ giữa công ty mẹ và chi nhánh.

Khung phân tích đánh giá hoạt động FDI được tác giả thiết lập gồm bốn nhóm chỉ tiêu:

1. Kết quả thu hút và thực hiện FDI: Quy mô vốn đăng ký (cấp mới, tăng vốn); quy mô vốn thực hiện; tỷ lệ giải ngân; quy mô vốn trung bình của dự án; cơ cấu FDI theo ngành, vùng kinh tế và hình thức đầu tư.
2. Chất lượng FDI: Tỷ lệ lao động tạo ra trong khu vực FDI; tác động môi trường (tỷ lệ doanh nghiệp vi phạm quy định bảo vệ môi trường, chi phí cải tạo môi trường, chi phí môi trường tiết kiệm được của nhà đầu tư); mức độ chuyển giao công nghệ (số hợp đồng chuyển giao, tỷ trọng vốn từ quốc gia nắm giữ công nghệ nguồn, chỉ số TFP, tỷ lệ nội địa hóa); mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước (tỷ trọng liên doanh, sự phát triển chuỗi cung ứng phụ trợ, liên kết điều hành CEO, hoạt động đào tạo kỹ năng lao động).
3. Hiệu quả kinh tế của khu vực FDI: Đóng góp của FDI vào tổng vốn đầu tư toàn xã hội; đóng góp vào tăng trưởng GDP; tác động đến cán cân thanh toán (xuất khẩu ròng của khu vực FDI); đóng góp vào thu ngân sách nhà nước; thu nhập bình quân của người lao động; chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
4. Chỉ số ngưỡng FDI: Tỷ lệ vốn FDI trên GDP mà tại đó lợi ích ròng mang lại cho nền kinh tế đạt mức tối ưu, phân tách mẫu quan sát thành các chế độ tăng trưởng với độ dốc khác nhau.

Về phương pháp nghiên cứu, đề tài kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp thống kê so sánh, phân tích tổng hợp dữ liệu lịch sử để đánh giá thực trạng dòng vốn và hệ thống chính sách.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng mô hình hồi quy ngưỡng cho dữ liệu mảng (Panel Threshold Regression - PTR) của Hansen (1999) và Wang (2015), áp dụng kỹ thuật lấy mẫu lặp Bootstrap để kiểm định sự tồn tại của quan hệ phi tuyến và ước lượng giá trị ngưỡng quy mô FDI tối ưu cho Việt Nam.
• Dữ liệu nghiên cứu: Thu thập từ Tổng cục Thống kê, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Bộ Tài chính, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), World Bank và Viện Milken (Global Opportunity Index).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở luận về thu hút và sử dụng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về vị trí và tác động của dòng vốn FDI. Tác giả so sánh FDI với các nguồn vốn bên ngoài khác: ODA mang tính ưu đãi nhưng có điều kiện ràng buộc và nguy cơ gia tăng nợ công; vốn vay thương mại chịu lãi suất cao và kỳ hạn ngắn; đầu tư gián tiếp qua thị trường vốn dễ biến động. Ngược lại, FDI không làm phát sinh nợ trực tiếp cho ngân sách quốc gia, gắn kết quyền sở hữu với quyền quản lý, mang lại lợi ích lâu dài nhưng chứa đựng rủi ro thâm hụt cán cân thanh toán, ô nhiễm môi trường, chuyển giá và triệt tiêu doanh nghiệp nội địa nếu thiếu sự kiểm soát.

Tác giả luận giải bốn nhóm nhân tố ảnh hưởng đến dòng vốn theo mô hình OLI: nhân tố thị trường (tốc độ tăng trưởng kinh tế, GDP bình quân đầu người, dung lượng thị trường); nhân tố nguồn lực (chi phí và kỹ năng nhân công, tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý); nhân tố cơ sở hạ tầng (giao thông, điện nước, khu công nghiệp, hạ tầng dịch vụ và logistics); nhân tố thể chế chính sách (mức độ hoàn thiện pháp luật, thủ tục hành chính, tính minh bạch, cơ chế phân cấp quản lý). Luận án thiết lập khung chính sách FDI ba cấp độ: cấp độ 1 là chính sách thu hút (ưu đãi thuế, đất đai, thủ tục); cấp độ 2 là chính sách nâng cấp (định hướng chọn lọc theo tiêu chuẩn công nghệ cao và bảo vệ môi trường); cấp độ 3 là chính sách tạo mối liên kết (phát triển mạng lưới cung ứng công nghiệp phụ trợ nội địa và liên kết đào tạo). Đồng thời, chương này giới thiệu cơ sở toán học của mô hình hồi quy ngưỡng mảng PTR và kỹ thuật Bootstrap xác định giá trị ngưỡng FDI.

Chương 2. Thực trạng thu hút và sử dụng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2016

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng tăng trưởng kinh tế Việt Nam và đánh giá toàn diện hoạt động FDI theo khung chỉ tiêu đã đề xuất:

• Đặc điểm tăng trưởng: Giai đoạn 2005 - 2015, kinh tế tăng trưởng trung bình 6,25%/năm, hệ số ICOR ở mức cao so với các nước trong khu vực cho thấy hiệu quả sử dụng vốn chưa cao. Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) đóng góp khiêm tốn vào tăng trưởng; nền kinh tế dựa chủ yếu vào vốn (chiếm trên 60% GDP), nhưng 90% vốn đầu tư không gắn với yếu tố công nghệ (non-IT capital).
• Kết quả và cơ cấu FDI: Quy mô vốn đăng ký và giải ngân gia tăng nhưng có sự chênh lệch đáng kể giữa vốn cam kết và vốn thực hiện. Vốn FDI tập trung phần lớn vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo và kinh doanh bất động sản; dòng vốn phân bổ không đồng đều, tập trung tại vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Hồng. Các đối tác đầu tư lớn nhất chủ yếu đến từ khu vực Đông Á (Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Singapore).
• Đánh giá chất lượng và hiệu quả kinh tế: Mặc dù khu vực FDI giải quyết lượng lớn việc làm nhưng chủ yếu là lao động giản đơn. Tỷ lệ nội địa hóa của các dự án FDI rất thấp, khu vực công nghiệp phụ trợ phát triển chậm. Hoạt động chuyển giao công nghệ hạn chế, số lượng hợp đồng chuyển giao công nghệ rất ít, công nghệ chủ yếu ở mức trung bình. Tình trạng vi phạm pháp luật về môi trường diễn ra tại nhiều địa phương; hành vi chuyển giá, báo lỗ của các doanh nghiệp FDI làm giảm số thu ngân sách nhà nước. Khu vực FDI chiếm trên 70% kim ngạch xuất khẩu của cả nước nhưng tỷ lệ nhập khẩu nguyên liệu chiếm hơn 90%, khiến thặng dư thương mại thực tế tạo ra cho nền kinh tế còn mỏng.
• Đánh giá chính sách và thực nghiệm xác định ngưỡng: Tác giả rà soát Luật Đầu tư 2005, 2014, các chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp và so sánh môi trường đầu tư qua chỉ số Cơ hội đầu tư toàn cầu (Global Opportunity Index). Kết quả chỉ ra hệ thống chính sách của Việt Nam tập trung chủ yếu vào cấp độ 1 (thu hút), trong khi cấp độ 2 (nâng cấp) và cấp độ 3 (liên kết) chưa đạt hiệu lực thực thi. Vận dụng mô hình hồi quy ngưỡng mảng PTR cho chuỗi dữ liệu các tỉnh thành giai đoạn 2006 - 2015, tác giả xác định giá trị ngưỡng quy mô vốn FDI (tỷ lệ FDI/GDP), chứng minh rằng khi quy mô FDI vượt ngưỡng hấp thụ của hạ tầng và năng lực quản lý nhà nước, tác động tích cực biên của FDI lên tăng trưởng kinh tế sẽ suy giảm.

Nhóm chỉ tiêu	Các tiêu chí đánh giá cụ thể trong luận án	Thực trạng ghi nhận tại Việt Nam (giai đoạn 2005 - 2016)
Kết quả và cơ cấu dòng vốn	Vốn đăng ký, vốn thực hiện, tỷ lệ giải ngân, quy mô dự án, cơ cấu ngành/vùng/đối tác.	Vốn thực hiện thấp hơn nhiều so với đăng ký; dòng vốn tập trung trên 70% vào công nghiệp chế biến - chế tạo và bất động sản; địa bàn tập trung tại Đông Nam Bộ và ĐBSH; đối tác chính là Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore, Đài Loan.
Chất lượng dòng vốn FDI	Lao động, chuyển giao công nghệ, tác động môi trường, liên kết công nghiệp phụ trợ.	Thâm dụng lao động giản đơn; chuyển giao công nghệ thấp, ít hợp đồng R&D; phụ trợ sơ khai, tỷ lệ nội địa hóa thấp; phát sinh nhiều vụ việc gây ô nhiễm môi trường và chuyển giá.
Hiệu quả kinh tế	Đóng góp vào tổng đầu tư xã hội, tăng trưởng GDP, cán cân thương mại, thu ngân sách.	Đóng góp lớn vào GDP và tổng vốn đầu tư toàn xã hội; chiếm trên 70% tổng kim ngạch xuất khẩu nhưng nhập khẩu nguyên phụ liệu trên 90%; đóng góp ngân sách chưa tương xứng do ưu đãi thuế và chuyển giá.
Hệ thống chính sách và ngưỡng	3 cấp độ chính sách (thu hút, nâng cấp, liên kết); chỉ số Cơ hội đầu tư toàn cầu; ngưỡng PTR.	Chính sách mất cân đối, tập trung quá mức vào cấp độ thu hút; chỉ số tiềm năng cao hơn chỉ số thực hiện; mô hình PTR (2006-2015) xác lập quy mô ngưỡng FDI phù hợp với nội lực hấp thụ.

Chương 3. Giải pháp thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2025

Chương 3 dự báo bối cảnh kinh tế và đề xuất các nhóm giải pháp:

• Dự báo nhu cầu vốn giai đoạn 2016 - 2020: Để đạt mục tiêu tăng trưởng và GDP bình quân 3.500 USD vào năm 2020, nhu cầu vốn đầu tư xã hội hàng năm khoảng 90 tỷ USD. Nguồn vốn trong nước đảm đương 70%, nguồn vốn nước ngoài chiếm 30% (tương đương 23 - 25 tỷ USD/năm, trong đó FDI cần huy động 17 - 18 tỷ USD/năm).
• Cơ hội và thách thức: Cơ hội mở ra từ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, sự chuyển dịch chuỗi giá trị toàn cầu; thách thức đến từ áp lực cạnh tranh nguồn vốn, nguy cơ suy thoái môi trường, bẫy thu nhập trung bình và sự suy giảm nguồn vốn ODA.
• Các giải pháp cụ thể:
  1. Điều chỉnh cấp độ chính sách thu hút FDI phù hợp với vị trí thực tế của nguồn vốn: Chuyển dịch trọng tâm từ thu hút số lượng bằng mọi giá sang thu hút có chọn lọc; chuyển đổi hình thức ưu đãi thuế thuần túy sang ưu đãi gắn với điều kiện chuyển giao công nghệ, R&D và tỷ lệ nội địa hóa.
  2. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách nâng cấp FDI nhằm tăng nội lực hấp thụ: Thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật, suất đầu tư tối thiểu trên diện tích đất, sàng lọc công nghệ để ngăn chặn nhập khẩu máy móc lạc hậu.
  3. Xây dựng quy hoạch ngành, vùng kinh tế: Tránh tình trạng các địa phương cạnh tranh hạ chuẩn ưu đãi ("chạy đua xuống đáy"); quy hoạch dòng vốn FDI gắn liền với chiến lược tái cơ cấu kinh tế từng vùng.
  4. Phát triển các mô hình cụm ngành và đặc khu kinh tế: Tham khảo bài học quốc tế về cụm ngành dệt Quảng Đông (Trung Quốc), cụm ngành du lịch Thái Lan; thiết lập các cụm liên kết ngành và đặc khu kinh tế nhằm tập trung nguồn lực xã hội.
  5. Hoàn thiện cơ chế quản lý và phân cấp đầu tư: Tăng cường cơ chế giám sát sau cấp phép, khắc phục sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý trung ương và địa phương.
  6. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đổi mới giáo dục đại học và đào tạo nghề trình độ cao, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ năng của doanh nghiệp đa quốc gia.
  7. Điều chỉnh mô hình tăng trưởng: Chuyển dần mô hình phát triển từ chiều rộng dựa vào vốn và tài nguyên sang chiều sâu dựa trên năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP).
  8. Nâng cao hiệu lực thực thi chính sách và kiểm soát chuyển giá: Tăng cường thanh tra thuế, hoàn thiện khung pháp lý về chống chuyển giá và bảo vệ môi trường.
  9. Minh bạch hóa môi trường đầu tư và phòng chống tham nhũng: Cắt giảm chi phí phi chính thức, đơn giản hóa thủ tục hành chính.
  10. Phát triển thị trường tài chính nội địa: Khai thác có hiệu quả các nguồn vốn tiết kiệm tư nhân và thị trường chứng khoán để giảm áp lực phụ thuộc quá mức vào dòng vốn ngoại.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa khung phân tích chính sách FDI theo ba cấp độ (thu hút, nâng cấp và tạo lập liên kết doanh nghiệp), bổ sung cơ sở lý luận về tính hai mặt và giới hạn dung nạp của dòng vốn FDI tại các nước đang phát triển.
• Xây dựng hệ thống bốn nhóm chỉ tiêu đánh giá hoạt động FDI (kết quả thu hút, chất lượng FDI, hiệu quả kinh tế và chỉ số ngưỡng quy mô FDI).
• Tiếp cận phân tích mối quan hệ giữa quy mô dòng vốn FDI và tăng trưởng kinh tế dưới góc độ phi tuyến tính bằng mô hình hồi quy ngưỡng cho dữ liệu mảng (PTR), xem xét biến ngưỡng quy mô vốn FDI/GDP kết hợp với biến kiểm soát năng lực quản lý nhà nước.

Về mặt thực tiễn:

• Phân tích toàn diện thực trạng thu hút và sử dụng FDI tại Việt Nam giai đoạn 2005 - 2016; chỉ rõ sự mất cân đối chính sách khi tập trung nguồn lực cho các biện pháp ưu đãi cấp độ thu hút ban đầu mà buông lỏng cấp độ nâng cấp và liên kết.
• Lượng hóa thực nghiệm giá trị ngưỡng quy mô FDI của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2015 thông qua mô hình PTR, cung cấp căn cứ xác định điểm tới hạn của dòng vốn phù hợp với khả năng hấp thụ của nền kinh tế.
• Tính toán nhu cầu vốn FDI hàng năm cho giai đoạn 2016 - 2020 (khoảng 17 - 18 tỷ USD/năm trong tổng số 90 tỷ USD vốn đầu tư toàn xã hội) và đề xuất hệ thống 10 nhóm giải pháp điều chỉnh chính sách đến năm 2025.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Luận án giới hạn chuỗi số liệu đánh giá thực trạng trong giai đoạn 2005 - 2016; phần mô hình thực nghiệm PTR xác định ngưỡng sử dụng chuỗi dữ liệu mảng giai đoạn 2006 - 2015.
• Mô hình định lượng mới tập trung kiểm định ngưỡng quy mô vốn FDI/GDP, chưa thể mở rộng kiểm định đồng thời nhiều biến ngưỡng khác nhau (như ngưỡng chi tiết về năng lực công nghệ hoặc ngưỡng cơ sở hạ tầng của từng địa phương).
• Do hạn chế về dữ liệu thống kê chính thức, việc đánh giá định lượng thiệt hại môi trường và quy mô hành vi chuyển giá của các doanh nghiệp FDI chủ yếu dựa trên các ước tính gián tiếp.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng chuỗi số liệu nghiên cứu sau năm 2016 và áp dụng các mô hình ngưỡng đa biến để khảo sát tương tác giữa FDI với ngưỡng công nghệ và ngưỡng quản trị địa phương.
• Thu thập dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp để lượng hóa chi tiết tác động lan tỏa công nghệ và chi phí xử lý môi trường trong các khu công nghiệp, khu chế xuất.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản lý kinh tế, Kinh tế đầu tư và Kinh tế quốc tế. Phần phương pháp luận về mô hình PTR, kỹ thuật Bootstrap và hệ thống bốn nhóm chỉ tiêu đánh giá hoạt động FDI tại Chương 1 và Phụ lục là tài liệu tham khảo có giá trị trong nghiên cứu định lượng kinh tế.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư (Cục Đầu tư nước ngoài, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - CIEM), Bộ Tài chính (Tổng cục Thuế), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ban quản lý các khu công nghiệp, khu chế xuất và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố. Chương 2 và Chương 3 cung cấp các luận cứ thực tế cho việc thẩm định dự án, xây dựng quy hoạch thu hút đầu tư, sửa đổi chính sách ưu đãi thuế và hoàn thiện cơ chế kiểm soát chuyển giá.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "ngưỡng FDI" trong luận án được hiểu như thế nào và có điểm gì khác so với phần lớn các nghiên cứu trước đây?
Luận án định nghĩa ngưỡng FDI là tỷ lệ FDI/GDP mà tại đó các tác động tích cực lấn át các tác động tiêu cực, phản ánh một quy mô vốn phù hợp với khả năng hấp thụ của nền kinh tế nước sở tại. Khác với phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Borensztein và cộng sự, 1998; Raheem & Oyinlola, 2013) vốn chọn biến ngưỡng là trình độ nhân lực, độ mở thương mại hay năng lực quản lý nhà nước, luận án tiếp cận trực tiếp biến quy mô vốn FDI làm biến ngưỡng trong mô hình phi tuyến PTR, kế thừa định hướng từ công trình của Demekas và cộng sự (2005).

2. Để đạt các mục tiêu tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2016 - 2020, Việt Nam cần huy động bao nhiêu vốn FDI hàng năm theo tính toán của luận án?
Căn cứ mục tiêu tăng trưởng của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII và tính toán của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2016), để đạt GDP bình quân 3.500 USD vào năm 2020 và tỷ lệ đầu tư xã hội đạt 32 - 34% GDP, nền kinh tế cần khoảng 90 tỷ USD vốn đầu tư mỗi năm. Với tỷ trọng cơ cấu 70% vốn nội địa và 30% vốn nước ngoài, tổng vốn nước ngoài cần huy động là 23 - 25 tỷ USD/năm, trong đó dòng vốn FDI cần đạt mức 17 - 18 tỷ USD/năm.

3. Khung chính sách FDI ba cấp độ được luận án phân tích gồm những nội dung gì và thực trạng thực thi ở Việt Nam ra sao?
Ba cấp độ chính sách gồm: cấp độ 1 là chính sách thu hút FDI (ưu đãi thuế, đất đai, thủ tục hành chính, chuyển vốn); cấp độ 2 là chính sách nâng cấp FDI (sàng lọc theo tiêu chuẩn công nghệ, suất đầu tư, tác động lan tỏa); cấp độ 3 là chính sách tạo lập liên kết (kết nối doanh nghiệp FDI với công nghiệp phụ trợ trong nước, hợp tác đào tạo và R&D). Thực tế tại Việt Nam giai đoạn 2005 - 2016 cho thấy hệ thống chính sách chủ yếu tập trung vào cấp độ 1 (thu hút về số lượng), trong khi cấp độ 2 và cấp độ 3 chưa được thực thi đồng bộ, làm suy giảm hiệu quả chung của dòng vốn.

4. Luận án sử dụng những tiêu chí cụ thể nào để đo lường chất lượng dòng vốn FDI?
Chất lượng dòng vốn FDI được đánh giá qua bốn tiêu chí: (1) Khả năng tạo việc làm (tỷ lệ việc làm khu vực FDI tạo ra trên tổng lao động); (2) Tác động môi trường (tỷ trọng doanh nghiệp vi phạm quy định bảo vệ môi trường, chi phí cải tạo môi trường hàng năm, chi phí môi trường tiết kiệm được khi đầu tư tại Việt Nam); (3) Mức độ chuyển giao công nghệ (số hợp đồng chuyển giao, tỷ trọng vốn từ các quốc gia nắm giữ công nghệ nguồn, chỉ số TFP, tỷ lệ nội địa hóa); (4) Mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước (tỷ trọng liên doanh, sự phát triển chuỗi cung ứng phụ trợ, liên kết quản trị, hoạt động đào tạo kỹ năng cho người lao động).

5. Mô hình kinh tế lượng nào được luận án ứng dụng để xác định giá trị ngưỡng FDI của Việt Nam?
Luận án ứng dụng mô hình hồi quy ngưỡng cho dữ liệu mảng (Panel Threshold Regression - PTR) dựa trên lý thuyết của Hansen (1999) và Wang (2015). Đây là mô hình phi tuyến cho phép xác định các điểm chuyển tiếp chế độ tăng trưởng. Kỹ thuật lấy mẫu lặp có hoàn lại Bootstrap được sử dụng để kiểm định ý nghĩa thống kê của hiệu ứng ngưỡng và ước lượng giá trị ngưỡng quy mô FDI tối ưu cho dữ liệu mảng các tỉnh, thành phố của Việt Nam giai đoạn 2006 - 2015.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quỳnh Thơ đã hoàn thành việc đánh giá toàn diện thực trạng thu hút, sử dụng vốn FDI và hệ thống chính sách FDI tại Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2016. Bằng việc kết hợp phương pháp luận phân tích chính sách ba cấp độ với mô hình hồi quy ngưỡng mảng PTR phi tuyến, công trình đã xác lập các luận cứ khoa học khẳng định sự cần thiết phải chuyển dịch chiến lược từ thu hút quy mô số lượng sang kiểm soát chất lượng và nâng cao năng lực hấp thụ. Hệ thống số liệu trích xuất và 10 nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoạch định và điều hành chính sách đầu tư nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn 2016 - 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Đối với những nƣớc đang phát triển với nguồn tích lũy vốn nội bộ trong nền kinh tế còn thấp nhƣ Việt Nam, việc thu hút vốn từ bên ngoài, trong đó có vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài FDI, là rất cần thiết cho đầu tƣ phát triển. FDI đƣợc coi là cú huých nhằm giúp Việt Nam thoát khỏi "vòng luẩn quẩn" về kinh tế. Trong nhiều năm, Việt Nam luôn duy trì tăng trƣởng ở mức cao, tốc độ tăng trƣởng kinh tế trung bình giai đoạn 2005 – 2015 đạt 6,25% (World Bank, 2016).

Trong đó, yếu tố vốn đóng góp đến hơn 60% GDP (APO, 2015). Thực tế cho thấy, vốn FDI ngày càng bộc lộ tính hai mặt rất rõ rệt đối với nền kinh tế xã hội. Một mặt, vốn FDI đã và đang là một nguồn bổ sung rất quan trọng cho nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu đầu tƣ phát triển và tăng trƣởng kinh tế. Việc thu hút nguồn vốn FDI đã tạo thêm những ngành công nghiệp mới, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế cho Việt Nam, giúp cải thiện kim ngạch xuất khẩu, và cơ sở hạ tầng của Việt Nam.

Mặt khác, FDI làm nảy sinh nhiều vấn đề bất cập nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, chuyển giao công nghệ lạc hậu, lấn áp doanh nghiệp trong nƣớc. Nhìn thẳng vào kết quả thu hút và sử dụng FDI ở Việt Nam, có thể thấy rằng hoạt động thu hút và sử dụng FDI ở Việt Nam chƣa đạt đƣợc những kết quả nhƣ kỳ vọng, Xét riêng yếu tố vốn đóng góp vào tăng trƣởng kinh tế, có đến 90% là vốn không đi kèm công nghệ (non-IT capital), cho thấy tăng trƣởng kinh tế Việt Nam phụ thuộc phần lớn vào yếu tố tài chính mà chƣa khai thác đƣợc sức mạnh đòn bẩy từ các yếu tố khác nhƣ chất lƣợng nguồn nhân lực, các nhân tố sản xuất (đất đai, công nghệ), năng lực đổi mới, sáng tạo công nghệ còn yếu. Bên cạnh đó, cơ cấu hàng hóa sản xuất và hàng hóa xuất khẩu cũng chƣa đƣợc cải thiện nhiều. 80% mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đƣợc xuất khẩu từ khu vực FDI nhƣng hầu hết là những mặt hàng truyền thống, nguyên liệu thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng không cao, hàng gia công.

Việt Nam vẫn chủ yếu khai thác nguồn lực có sẵn (nghĩa là dựa trên lợi thế tĩnh) nhƣ khai thác tài nguyên thiên nhiên, sử dụng lao động sẵn có mà chƣa khai thác tối ƣu lợi thế động. Nhiều Luận án tiến sĩ Kinh tế -2- mặt hàng nặng về sử dụng nhiều lao động giản đơn hay khai thác tài nguyên nên giá trị và khả năng cạnh tranh thấp. Mặt khác, mặc dù FDI đã góp phần làm tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam nhƣng kim ngạch nhập khẩu của khu vực này cũng tăng nhanh không kém. Tỷ trọng nguyên liệu nhập trong sản xuất của khu vực FDI rất cao, chiếm đến hơn 90%.

Điều này khiến cho cán cân thƣơng mại của khu vực FDI trong thời gian dài bị thâm hụt, những năm gần đây (2012 đến nay) đã có sự cải thiện nhƣng không đáng kể. Ngoài ra, tốc độ phát triển khu vực công nghiệp phụ trợ FDI còn thấp. Khu vực công nghiệp phụ trợ còn rất sơ khai, mới chỉ sản xuất linh kiện đơn giản với giá trị nội địa hóa rất nhỏ, tham gia một khâu rất nhỏ hoặc thậm chí không thể tham gia vào chuỗi sản xuất trong nƣớc và toàn cầu. Hơn nữa, việc gắn kết giữa thu hút FDI với chuyển giao công nghệ kỹ thuật tiến bộ, đảm bảo công bằng xã hội còn chƣa chặt chẽ.

Do đó, Việt Nam đã và đang phải đánh đổi việc thu hút lƣợng vốn FDI khổng lồ với các vấn đề nảy sinh trong kinh tế - xã hội nhƣ ô nhiễm môi trƣờng, thất nghiệp, phân hóa xã hội, phân hóa vùng miền, lấn át doanh nghiệp trong nƣớc. Điều này thể hiện một sự mất cân đối trong hệ thống chính sách FDI của Việt Nam, trong đó ƣu tiên thu hút về số lƣợng mà chƣa đảm bảo về chất lƣợng nguồn vốn. Thực tế cho thấy, kể từ khi ban hành Luật Đầu tƣ nƣớc ngoài năm 1987 đến nay, Việt Nam theo đuổi chính sách FDI ở cả 3 cấp độ: thu hút FDI, nâng cấp FDI, tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc. Tuy nhiên, khi đánh giá tính hiệu lực và hiệu quả của các chính sách FDI của Việt Nam, kết quả cho thấy Việt Nam mới chủ yếu tập trung vào cấp độ chính sách đầu tiên – thu hút FDI, trong khi các cấp độ chính sách khác chƣa thực sự đƣợc quan tâm, khiến hiệu lực thực thi hoặc/và hiệu quả chính sách chƣa cao.

Trong bối cảnh việc thu hút FDI còn có những tranh luận trái chiều ở cả giới chuyên gia và các nhà làm chính sách do tính hai mặt của bản thân nguồn vốn, trong Nghị Quyết Đại hội Đảng Khóa 12 (Tháng 1/2016) đã thông qua phƣơng hƣớng nhiệm vụ của toàn xã hội trong giai đoạn 2016 – 2020, tầm nhìn tới 2030 với mục tiêu “đổi mới toàn diện và đồng bộ, phát triển nhanh, bền vững, sớm đưa Việt Nam Luận án tiến sĩ Kinh tế -3- cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa, nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới”. Để đạt đƣợc mục tiêu này, FDI đƣợc dự đoán sẽ vẫn là một trong những bộ phận quan trọng. Theo Bộ Kế Hoạch và Đầu Tƣ (2016), để đạt mục tiêu GDP bình quân đầu ngƣời đạt 3.500 USD vào năm 2020, và vốn đầu tƣ toàn xã hội đạt 32 - 34% GDP thì trung bình hàng năm Việt Nam cần khoảng 90 tỷ USD vốn đầu tƣ xã hội. Trong khi nguồn vốn tích lũy nội địa còn hạn chế thì Việt Nam đang cố gắng hết mức tận dụng nguồn vốn bên ngoài nhƣ ODA, vay thƣơng mại, và FDI.

Theo kinh nghiệm thu hút vốn đầu tƣ trong gần 30 năm qua ở Việt Nam, 70% vốn đầu tƣ xã hội là nguồn vốn trong nƣớc (vốn ngân sách, vốn doanh nghiệp nhà nƣớc, vốn doanh nghiệp tƣ nhân và dân cƣ), 30% là nguồn vốn ngoại (bao gồm viện trợ phát triển ODA, FDI và các nguồn vốn nƣớc ngoài khác). Với tỷ lệ này, trong giai đoạn 2016 – 2020 trung bình hàng năm sẽ phải huy động khoảng 23 – 25 tỷ USD vốn nƣớc ngoài, trong đó 17 – 18 tỷ USD là FDI. Hơn nữa, ODA ngày một giảm dần và không đƣợc ƣu đãi nhƣ trƣớc, khi Việt Nam đã gia nhập nhóm nƣớc có thu nhập trung bình. Dự kiến đến năm 2018, World Bank sẽ chấm dứt cung cấp nguồn vốn vay ODA đối với Việt Nam, còn vay thƣơng mại hiện không đáng kể.

Điều đó cũng có nghĩa để bù đắp việc giảm ODA, vốn FDI và vốn đầu tƣ gián tiếp sẽ đƣợc coi trọng hơn. Chính bởi vị trí quan trọng và không thể thay thế của nguồn vốn FDI đối với nền kinh tế Việt Nam nhƣ vậy, cần có một công trình nghiên cứu sâu và toàn diện thực trạng thu hút và sử dụng FDI cũng nhƣ hệ thống chính sách FDI của Việt Nam trong thời gian qua, đồng thời xác định mức độ thu hút FDI phù hợp để tối ƣu hóa lợi ích thu đƣợc từ nguồn vốn này. Xuất phát từ thực tiễn này, đề tài nghiên cứu “Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” đƣợc thực hiện. Tổng quan các nghiên cứu Thời gian qua, có rất nhiều các nghiên cứu trong nƣớc và quốc tế về tình hình thu hút FDI và tác động của FDI tới kinh tế - xã hội của các quốc gia tiếp nhận.

Luận án tiến sĩ Kinh tế -4- Trong đó, nhiều nghiên cứu đã phân tích vai trò của FDI đối với quốc gia tiếp nhận, cũng nhƣ những chính sách mà quốc gia đó áp dụng trong việc thu hút và sử dụng FDI. Các nghiên cứu quốc tế về thu hút và sử dụng FDI Hầu hết các nghiên cứu đều thừa nhận sự cần thiết của vốn đầu tƣ nƣớc ngoài đối với quốc gia tiếp nhận bao gồm vốn, bí quyết công nghệ, kinh nghiệm quản lý, marketing, mạng lƣới sản xuất toàn cầu…; và là một động lực quan trọng tạo điều kiện cho các quốc gia tiếp nhận phát triển và tăng trƣởng kinh tế (Lall, 2000; OECD, 2002). Có cùng quan điểm, OECD (2002) chỉ ra những lợi ích của nguồn vốn FDI và gợi ý việc chuyển giao công nghệ từ các dự án FDI đƣợc thực hiện qua bốn kênh: (i) chuyển giao theo chiều dọc với nhà cung cấp ở nƣớc sở tại; (ii) chuyển giao theo chiều ngang với các đối thủ cạnh tranh hoặc các công ty thuộc ngành phụ trợ; (iii) di chuyển các lao động có tay nghề cao; (iv) quốc tế hóa hoạt động R&D. Về động cơ của FDI, World Bank (2011), Rajan (2004) và nhiều nghiên cứu khác cho thấy có một xu thế chạy đua để thu hút FDI trên toàn thế giới, tuy nhiên các lý do thu hút FDI vào từng quốc gia không giống nhau [88, 95, 97, 98, 173, 175].

Các nghiên cứu cũng đã tổng kết lại một số lý do hấp dẫn FDI chủ yếu bao gồm: (i) tìm kiếm nguồn lực bao gồm cả nguồn tài nguyên thiên nhiên và nguồn lực con ngƣời; (ii) tìm kiếm thị trƣờng; (iii) tìm kiếm hiệu quả đầu tƣ bằng cách giảm chi phí sản xuất, chi phí lao động; (iv) tìm kiếm tài sản chiến lƣợc ở quốc gia tiếp nhận ví dụ công nghệ mới, thƣơng hiệu, các kênh phân phối. Theo đó, các nghiên cứu gợi ý rằng các quốc gia cần phải dựa trên tiềm lực và lợi thế riêng của mình, để có chính sách thu hút FDI cho phù hợp và hiệu quả. Luận án tiến sĩ Kinh tế -5- Về hệ thống chính sách FDI, các chính sách có thể đƣợc phân chia làm ba cấp độ: (i) chính sách thu hút FDI; (ii) chính sách nâng cấp FDI; (iii) chính sách tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp trong và ngoài nƣớc [32, 33, 34, 35, 188]. Trong đó, chính sách thu hút FDI đƣợc hình thành bằng các ƣu đãi về thuế, đất đai, cơ chế thuận lợi trong việc chu chuyển vốn, xuất nhập khẩu, kinh doanh trên thị trƣờng trong nƣớc và các bảo đảm bằng luật về quyền sở hữu vốn và tài sản, sở hữu trí tuệ của nhà đầu tƣ.

Chính sách nâng cấp FDI đƣợc hình thành theo các định hƣớng ƣu tiên thu hút FDI theo chiến lƣợc phát triển của quốc gia. Trong một số trƣờng hợp, có nƣớc còn áp dụng hình thức trợ cấp của Chính phủ cho nhà đầu tƣ để họ thực hiện dự án có quy mô lớn, tác động lan tỏa rộng, thuộc danh mục ƣu tiên cao nhất.