BỘ Y TÊ' VỤ ■ VÀ ĐÀO TẠO ■ KHOA HỌC ■ Dược LIỆU (SÁCH DÙNG ĐÀO TẠO Dược SỸ TRUNG HỌC) r NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC BỘ Y TẾ VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO Dược LIỆU (Sách dùng đảo tạo dược sỹ trung học) MÃ SỐ: T. Z1 NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC HÀ NỘI - 2005 CHỦ BIÊN DS. Nguyễn Huy Công HIỆU ĐÍNH GS. Phạm Thanh Kỳ THAM GIA BIÊN SOẠN DS.
Nguyễn Huy Công DS. Bùi Đức Dũng DS. Đào Đình Hoan ThS. Nguyễn Thị Thanh Nhài THAM GIA TỔ CHỨC BẢN THÀO ThS.
Phí Văn Thâm © Bản quyền thuộc Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo) 2 LỜI NÓI ĐẦU Thực hiện Nghị định 43/2000/NĐ-CP ngày 30/8/2000 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn triển khai Luật Giáo dục, Bộ Y tế đã phê duyệt và ban hành các chương trình khung giáo dục trung học chuyên nghiệp nhóm ngành sức khỏe. Bộ Y tế tổ chức biên soạn bộ tài liệu dạy - ' học các môn học cơ sở và chuyên môn theo chương trình mới nhằm từng '• bước xây dựng bộ sách chuẩn trong công tác đào tạo trung học ngành Y tế. Cuốn Dược liệu là một tài liệu dùng cho dạy - học lý thuyết môn Dược liệu trong chương trình giáo dục dược sĩ trung học. Cuốn sách được cấu trúc gồm 2 phần: đại cương về dược liệu học và các cây thuốc - vị thuốc.
Phần Đại cương về dược liệu nêu khái quát về môn học Dược liệu và mối liên quan của nó vối các môn học khác trong chương trình đào tạo dược sĩ trung học; vai trò, vị trí của dược liệu trong ngành dược và quá trình phát triển của nó; những kiến thức cơ bản và chung nhất về thu hái, sơ chế, bảo quản dược liệu; về các hợp chất thường có trong thành phần hóa học của các vị dược liệu v. Phần Các cây thuốc và vị thuốc đã đề cập đến các cây thuốc và vị thuốc thông dụng và có nhiều ở Việt Nam và được sắp xếp theo tác dụng chữa bệnh của các cây thuốc và vị thuốc có nguồn gốc thảo dược. Trong mỗi cây thuốc, vị thuốc đều được viết theo một đề cương thống nhất gồm: Mô tả đặc điểm thực vật, phân bô", bộ phận dùng làm thuốc và cách thu hái, sơ chế, thành phần hóa học chính, công dụng, cách dùng đế phòng và chữa bệnh. Ngoài ra, trong nội dung sách còn đề cập một sô'kiến thức chung nhất về kỹ thuật trồng cây thuốc.
Trong mỗi bài đều có: Mục tiêu mà học sinh phải đạt sau khi học, nội dung kiến thức bài học và các câu hỏi tự lượng giá sau học. Sách được biên soạn dựa theo chương trình đã được Bộ Y tế ban hành Nội dung sách chỉ đề cập những kiến thức lý thuyết về Dược liệu. Nàm 2004, cuốh sách đã được Hội đồng chuyên môn thẩm định sách giáo khoa và tài liệu dạy - học của Bộ Y tế thẩm định. Bộ Y tế ban hành làm tài liệu dạy - học chính thức dùng đào tạo dược sĩ trung học của Ngành 3 Y tế trong giai đoạn hiện nay.
Trong thòi gian từ 3 đến 5 năm, sách cần được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Vụ Khoa học và Đào tạo, Bộ Y tế xin chân thành cảm ơn Trưòng Trung học Dược Trung ương (Hải Dương) cùng các tác giả đã bỏ nhiều công sức để biên soạn cuốn sách và cảm ơn GS. Phạm Thanh Kỳ đã đóng góp nhiều ỳ kiến quý báu để hoàn thành cuốn sách này. VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO Bộ Y TÊ' 4 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC - Mã số môn học: 13 - Số' tiết học: 120 (60 tiết lý thuyết) - Xếp loại môn học: Môn thi - Hệ số môn học: 5 - Thòi điểm thực hiện môn học: Học kỳ II năm thứ nhất.
Trình bày thành phần, tác dụng của các nhóm hoạt chất thường có trong dược liệu. Trình bày các phương pháp thu hái, phơi sấy, chế biến sơ bộ và bảo quản dược liệu. Trình bày các tiêu chuẩn chất lượng và kỹ thuật chung trong việc kiểm tra chất lượng dược liệu. Mô tả các đặc điểm hình thái thực vật điển hình, bộ phận dùng, each thu hái, hoạt chất chính, công dụng, cách dùng và bảo quản các cây, con làm thuốc quỉ định trong Chương trình đào tạo.
Hướng dẫn trồng và sử dụng được một số cây thuốc thông thường. Nhận biết và hướng dẫn sử dụng an toàn, hợp lý các vị dược liệu thiết yếu dùng làm thuốc. NỘI DUNG STT TÊN BÀI HỌC SỐTIÊT 1 Đại cương về dược liệu 2 2 Kỹ thuật chung về thu hái, phơi sấy, chế biến sơ bộ và bảo quản dược liệu 2 3 Thành phần và tác dụng của các nhóm hợp chất thường có trong dược liệu 10 4 Dược liệu có tác dụng an thẩn, gây ngủ 2 5 Dược liệu chữa cảm cúm, sốt rét 4 6 Dược liệu có tác dụng giảm đau, chữa thấp khớp 2 7 Dược liệu chữa ho, hen 4 8 Dược liệu chữa bệnh tim mạch, cẩm máu 2 9 Dược liệu có tác dụng chữa bệnh dạ dày - tá tràng 2 5 10 Dược liệu có tác dụng nhuận tràng, tẩy 2 11 Dược liệu trị giun, sản 2 12 Dược liệu chữa lỵ 2 13 Dược liệu có tác dụng kích thích tiêu hóa, chữa tiêu chảy 2 14 Dược liệu có tác dụng bổ dưỡng 10 15 Dược liệu có tác dụng tiêu độc 2 16 Dược liệu chữa bệnh cho phụ nữ 2 17 Dược liệu có tác dụng lợi tiểu 2 18 Dược liệu có tác dụng nhuận gan, lợi mật 2 19 Kỹ thuật trổng cây thuốc 4 Cộng 60 6 MỤC LỤC Trang PHẦN 1. ĐẠI CƯƠNG VỀ DƯỢC LIỆU 1 Định nghĩa, tẩm quan trọng, lịch sử phát triển của môn Dược liệu học 9 ,2 Kỹ thuật chung về thu hái, phơi sấy, chế biến sơ bộ và bảo quản dược liệu 15 3 Thành phần và tác dụng của các nhóm hợp chất thường có trong dược liệu 24 PHẦN II.
CÁC CÂY THUỐC - VỊ THUỐC 4 Dược liệu có tác dụng an thẩn, gây ngủ 35 5 Dược liệu chữa cảm cúm, sốt rét 46 6 Dược liệu có tác dụng giảm đau, chữa thấpkhớp 64 7 Dược liệu chữa ho, hen 79 8 Dược liệu chữa bệnh tim mạch, cầm máu 95 9 Dược liệu có tác dụng chữa bệnh đau dạ dày 104 10 Dược liệu có tác dụng tẩy, nhuận tràng 110 11 Dược liệu trị giun, sán 120 12 Dược liệu chữa lỵ 129 13 Dược liệu có tác dụng kích thích tiêu hóa, chữa tiêu chảy 138 14 Dược liệu có tác dụng bổ dưỡng 158 15 Dược liệu có tác dụng tiêu độc 184 16 Dược liệu chữa bệnh cho phụ nữ 196 17 Dược liệu có tác dụng lợi tiểu 208 18 Dược liệu có tác dụng nhuận gan, lợi mật 220 19 Kỹ thuật trồng cây thuốc 228 Tài liệu tham khảo 238 7 PHẦN I ĐẠI CƯƠNG VỀ DƯỢC LIỆU Bài 1 ĐỊNH NGHĨA - TẨM QUAN TRỌNG - LỊCH sử PHÁT TRIỂN CỦA MÔN DUỰC LIỆU HỤC MỤC TIÊU 1. Trình bày được định nghĩa, những nội dung cơ bản về môn học Dược liệu. Thấy được tầm quan trọng của môn học dược liệu, trên cơ sở đó rèn luyện ý thức bảo tồn, sử dụng và phát triển nguồn dược liệu phục vụ sự nghiệp bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân. Định nghĩa Dược liệu là môn học về những nguyên liệu làm thuốc từ thực vật và động vật hay khoáng vật.
Mục tiêu, nội dung môn học 2. Mục tiêu môn học Sau khi học xong môn Dược liệu, học sinh có khả năng: - Trình bày được những nội dung cơ bản về dược liệu; - Mô tả đúng những đặc điểm thực vật các cây thuốc, vị thuốc trong chương trình qui định; - Trình bày đưỢc: Bộ phận dùng làm thuốc, cách thu hái, thành phần hóa học chính, công dụng và cách dùng các dược liệu qui định. - Hưóng dẫn sử dụng an toàn, hiệu quả các dược liệu để phòng và chữa bệnh cho cộng đồng. Nội dung môn học Môn Dược liệu là một môn học chuyên ngành, thuộc loại môn thi và là một trong nhũng môn thi tốt nghiệp cuối khóa học.
Môn học gồm có hai phần: Lý thuyết và thực hành. Phần lý thuyết Giới thiệu những kiến thức cơ bản nhất về các cây thuốc, các vị thuốc lấy từ thực vật hay động vật trên các mặt: Tên, đặc điểm thực vật, vùng phân bô, bộ phận dùng, thu hái, công dụng, cách dùng và các bài thuốc, dạng thuốc thông dụng được làm từ các dược liệu. Phần thực hành Học sinh sẽ được nhận biết các cây thuốc, vị thuốc thật và các dạng thuốc được sản xuất từ các dược liệu có lưu hành trên thị trường bằng cảm quan. Trên cơ sở đó, rèn luyện kĩ năng sử dụng và hướng dẫn sử dụng đúng, tránh được nhầm lẫn trong thực tế.
Mối liên quan giữa môn Dược liệu với các môn học khác Môn Dược liệu có mốì quan hệ mật thiết với nhiều môn học khác như: Thực vật, Hóa học, Bào chế, Y học cổ truyền. Vì vậy, để học tốt môn Dược liệu, người học cần phải có nhũng kiến thức cơ bản của các môn học khác có liên quan. Thí dụ: - Môn Thực vật giúp ngưòi học nghiên cứu và hiểu biết về tên , đặc diêm thực vật của các cây, con làm thuốc. - Môn Hóa học giúp người học có cơ sở để hiểu về thành phần hóa học có chứa trong dược liệu.
Tầm quan trọng của dược liệu trong ngành Dược Từ cô xưa, con người đã biết sử dụng các dược liệu thảo mộc và động vật đế’ làm thuôc phòng và chữa bệnh. Cùng với sự tồn tại và phát triển của lịch sử loài người, những kinh nghiệm nghiên cứu, sử dụng dược liệu để làm thuốc phòng chữa bệnh cũng ngày một phát triển. Dược liệu học là một phần rất quan trọng của nền Y học cô truyền trước kia, hiện nay cũng như về lâu dài. Ngày nay, loài người đang sống trong thòi đại khoa học kĩ thuật hiện đại.
Nhiều thuốc mới đã được nghiên cứu, sản xuất bằng kĩ thuật hiện đại đưa vào sử dụng trong phòng chữa bệnh. Nhưng dược liệu và thuốc có 10 nguồn gốc thực vật và động vật (thuốc cổ truyền) vẫn giữ nguyên ý nghĩa và tầm quan trọng của nó. Dược liệu ngày càng được coi trọng trong sự nghiệp Y tế của nhân loại bởi những ưu điểm nổi bật trong công tác phòng bệnh và chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe cũng như phát triển kinh tế. Đó là: - Tỷ trọng thuốc làm từ dược liệu hiện nay vẫn chiếm tỷ lệ cao trong ngành dược; - Nhiều hoạt chất dùng sản xuất dược phẩm hiện đại hiện nay vẫn còn phải chiết xuất từ dược liệu như: Strychnin, Morphin, Berberin, Artemisinin.