Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu điều tra cây thuốc tại huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, góp phần bảo tồn và phát triển y học cổ truyền.

Trường đại học

Trường Đại Học Hà Giang

Chuyên ngành

Dược Liệu

Thể loại

Đề Tài Nghiên Cứu

2015

Phí lưu trữ

30 Point

Mục lục chi tiết

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA NGUỒN CÂY THUỐC VÀ PHÂN TÍCH TÍNH ĐA DẠNG NGUỒN TÀI NGUYÊN NÀY Ở HUYỆN XÍN MẦN TỈNH HÀ GIANG

3.2. XÂY DỰNG DANH LỤC CÂY THUỐC HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG

3.3. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA TẬP DANH LỤC

3.4. TÍNH ĐA DẠNG CỦA NGUỒN TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC Ở HUYỆN XÍN MẦN

3.4.1. Đa dạng về các bậc taxon

3.4.2. Đa dạng về dạng cây thuốc

3.4.3. Đa dạng về bộ phận sử dụng

3.4.4. Đa dạng về nhóm công dụng làm thuốc

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu cây thuốc huyện Xín Mần Hà Giang

Huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, nổi bật với sự đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là nguồn cây thuốc. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định và phân tích các loài cây thuốc có mặt tại địa phương. Qua hai năm điều tra, đã ghi nhận được 209 loài cây thuốc thuộc 183 chi và 114 họ. Những thông tin này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc.

1.1. Đặc điểm địa lý và khí hậu huyện Xín Mần

Huyện Xín Mần nằm ở vùng cao núi đất, với độ cao trung bình từ 700m đến 2400m. Điều kiện khí hậu ôn đới ấm và á nhiệt đới tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cây thuốc quý hiếm.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu cây thuốc tại huyện Xín Mần

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định danh sách các loài cây thuốc, phân tích tính đa dạng và giá trị sử dụng của chúng trong y học cổ truyền và đời sống hàng ngày của người dân địa phương.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu cây thuốc

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc nghiên cứu cây thuốc ở huyện Xín Mần cũng gặp phải một số thách thức. Đầu tiên là việc xác định chính xác tên khoa học của các loài cây thuốc, điều này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thực vật học. Thứ hai, việc bảo tồn các loài cây thuốc quý hiếm đang bị đe dọa bởi sự phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu.

2.1. Khó khăn trong việc xác định tên khoa học

Việc xác định tên khoa học cho các loài cây thuốc là một thách thức lớn, đặc biệt là với những loài ít được nghiên cứu. Điều này cần sự hỗ trợ từ các chuyên gia và tài liệu tham khảo đáng tin cậy.

2.2. Nguy cơ mất mát nguồn tài nguyên cây thuốc

Sự phát triển kinh tế và đô thị hóa có thể dẫn đến việc mất đi các loài cây thuốc quý hiếm. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để giữ gìn nguồn tài nguyên này cho thế hệ tương lai.

III. Phương pháp nghiên cứu cây thuốc huyện Xín Mần

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra thực địa, thu thập mẫu cây thuốc và phân tích thông tin. Các mẫu cây được xác định tên khoa học và phân loại theo hệ thống thực vật học hiện hành. Thời gian điều tra diễn ra vào cuối mùa xuân và đầu mùa hè, khi các loài cây thuốc đang trong giai đoạn sinh trưởng mạnh mẽ.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa được thực hiện tại 12 xã và thị trấn trong huyện Xín Mần. Các nhà nghiên cứu đã thu thập mẫu cây thuốc và ghi nhận thông tin về môi trường sống của chúng.

3.2. Phân tích và xác định tên khoa học

Sau khi thu thập mẫu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích và xác định tên khoa học của các loài cây thuốc. Việc này giúp xây dựng danh sách chính xác và đầy đủ về các loài cây thuốc tại huyện Xín Mần.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy huyện Xín Mần có 209 loài cây thuốc, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế cao và được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền. Danh sách cây thuốc này không chỉ phục vụ cho việc nghiên cứu mà còn hỗ trợ người dân trong việc chữa bệnh và bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Danh sách các loài cây thuốc đã ghi nhận

Danh sách cây thuốc được biên soạn theo thứ tự ABC, bao gồm tên thông dụng, tên khoa học và công dụng của từng loài. Điều này giúp người dân dễ dàng nhận biết và sử dụng.

4.2. Giá trị kinh tế và ứng dụng trong y học cổ truyền

Nhiều loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao, được sử dụng để chiết xuất hoạt chất trong ngành dược phẩm. Các loài như Bình vôi, Cẩu tích có tiềm năng xuất khẩu lớn, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cây thuốc

Nghiên cứu cây thuốc huyện Xín Mần đã cung cấp những thông tin quý giá về nguồn tài nguyên thực vật tại địa phương. Tuy nhiên, cần có các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững để giữ gìn nguồn tài nguyên này. Tương lai của nghiên cứu cây thuốc phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn cây thuốc

Bảo tồn cây thuốc không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các giá trị văn hóa và y học cổ truyền của người dân địa phương.

5.2. Hướng phát triển bền vững cho nguồn tài nguyên cây thuốc

Cần xây dựng các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho cộng đồng về giá trị của cây thuốc, từ đó khuyến khích việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

Tóm tắt và mô tả trên trang này được tạo với sự hỗ trợ của AI. Nếu bạn thấy nội dung không chính xác hoặc có vấn đề, vui lòng Báo lỗi nội dung.

16/08/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện xín mần tỉnh hà giang 001

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Nghiên cứu Nguồn Cây thuốc Huyện Xín Mần, Tỉnh Hà Giang: Hiện trạng Đa dạng Sinh học, Tiềm năng Khai thác và Định hướng Bảo tồn Bền vững

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

Nghiên cứu tập trung giải quyết câu hỏi cốt lõi: Hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện vùng cao Xín Mần, tỉnh Hà Giang phong phú đến mức độ nào và làm thế nào để cân bằng giữa bảo tồn nguồn gen quý hiếm với khai thác thương mại bền vững?

Thông qua phương pháp điều tra thực địa liên ngành kết hợp thực vật dân tộc học tại 12 xã và thị trấn trong giai đoạn 2014–2015, nghiên cứu đã tiến hành thu thập mẫu, giám định danh pháp khoa học và xây dựng cơ sở dữ liệu không gian bằng hệ thống thông tin địa lý (GIS). Kết quả ghi nhận 209 loài cây thuốc thuộc 183 chi, 114 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, nghiên cứu xác định 21 loài thuộc diện ưu tiên bảo tồn (với sự xuất hiện đặc biệt của Sâm vũ diệp và Tam thất hoang ở cấp độ Rất nguy cấp - CR) cùng 14 loài/nhóm loài có tiềm năng khai thác thương mại quy mô lớn (từ 5 đến 60 tấn khô/năm).

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc thiết lập tập Danh lục cây thuốc toàn diện đầu tiên cho khu vực, cung cấp tọa độ bản đồ phân bố hỗ trợ đắc lực cho công tác quy hoạch phát triển dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO và xây dựng mô hình sinh kế gắn liền bảo tồn tại cộng đồng miền núi phía Bắc.

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Hà Giang là địa đầu cực Bắc Việt Nam, nơi hội tụ điều kiện địa hình chia cắt phức tạp và khí hậu đặc trưng chuyển tiếp giữa nhiệt đới gió mùa và á nhiệt đới núi cao. Mặc dù hệ thực vật nơi đây nổi tiếng phong phú, huyện vùng cao núi đất Xín Mần trước đây vẫn là một "khoảng trống nghiên cứu" (research gap) lớn khi chưa có một cuộc điều tra toàn diện, có hệ thống nào về tài nguyên cây thuốc và tri thức bản địa liên quan. Đa phần dữ liệu trước đó chỉ tập trung vào bốn huyện vùng cao núi đá phía Bắc (Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ).

Trong bối cảnh áp lực từ biến đổi sinh cảnh, nạn phá rừng làm nương rẫy cùng tình trạng khai thác dược liệu tự phát, ồ ạt phục vụ thương mại qua biên giới ngày càng gia tăng, nhiều loài dược liệu quý bản địa đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ. Nghiên cứu này được triển khai mang tính thời sự và cấp thiết cao nhằm kiểm kê nguồn vốn tự nhiên, đánh giá chính xác mức độ đe dọa sinh học theo các khung pháp lý và tiêu chuẩn bảo tồn quốc gia, quốc tế (Sách Đỏ Việt Nam 2007, Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam 2006, Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP).

Về mặt tác động tiềm năng, kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp trực tiếp vào mục tiêu của Quyết định số 1976/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, mà còn tạo tiền đề khoa học vững chắc để địa phương chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông - lâm nghiệp, xóa đói giảm nghèo bền vững dựa trên chuỗi giá trị dược liệu bản địa.

Methodology và approach (350-400 từ)

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp tiếp cận đa chiều, tích hợp giữa điều tra thực địa thực vật học truyền thống, thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và phân tích không gian GIS.

Thu thập dữ liệu thực địa: Quá trình điều tra diễn ra trong vòng 2 năm (2014–2015) tại 12 xã và thị trấn trọng điểm của huyện Xín Mần. Thời điểm khảo sát được chọn lọc vào cuối mùa xuân và đầu mùa hè – giai đoạn thực vật sinh trưởng mạnh, ra hoa kết quả, tạo điều kiện tối ưu cho nhận dạng hình thái và thu thập tiêu bản chuẩn.
Giám định phân loại học: Các mẫu thực vật thu thập được xử lý tiêu bản khô theo quy chuẩn quốc tế, sau đó đối chiếu hình thái với các bộ khóa phân loại kinh điển như Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ), Thực vật chí Việt Nam, Cẩm nang tra cứu và nhận biết các họ thực vật Hạt kín ở Việt Nam (Nguyễn Tiến Bân) và Flora of China. Danh pháp được chuẩn hóa theo hệ thống phân loại cập nhật.
Điều tra tri thức y học dân gian: Nhóm nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu các hộ gia đình khai thác, các lương y bản địa (ông lang, bà mế), kết hợp với cơ quan chức năng (Chi cục Kiểm lâm, Chi cục Phát triển Lâm nghiệp) nhằm ghi nhận tên địa phương, bộ phận dùng, phương thức chế biến và nhóm chỉ định điều trị dựa theo phân loại 16 nhóm bệnh tại Thông tư 40/2013/TT-BYT của Bộ Y tế.
Xác thực và độ tin cậy: Tính chuẩn xác của số liệu được đảm bảo qua tọa độ định vị vệ tinh GPS tại các điểm bắt gặp loài quý hiếm và vùng khai thác tập trung. Toàn bộ cơ sở dữ liệu không gian được xử lý và trực quan hóa thành 02 bản đồ chuyên đề bằng phần mềm MapInfo 12.0, bảo đảm tính minh bạch và khả năng tái lập trong các nghiên cứu giám sát định kỳ tiếp theo.

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu mang lại những phát hiện đột phá về cấu trúc phân loại, sinh thái phân bố và giá trị dược dụng tại huyện Xín Mần:

                  CƠ CẤU PHÂN LOẠI CÂY THUỐC XÍN MẦN
                  
   Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta)  ██████████████████████ 93.30% (195 loài)
   Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) █ 2.87% (6 loài)
   Ngành Thông (Pinophyta)         ▌ 1.91% (4 loài)
   Ngành Thông đất (Lycopodiophyta)▎ 0.96% (2 loài)
   Ngành Mộc tặc (Equisetophyta)   ▎ 0.96% (2 loài)

1. Đa dạng phân loại học vượt trội

Ghi nhận tổng cộng 209 loài cây thuốc thuộc 183 chi, 114 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 195 loài (93,30%), trong đó Lớp Hai lá mầm chiếm 147 loài (75,39% của ngành). Đáng chú ý, 12 họ thực vật giàu loài nhất (chiếm 34,45% tổng số loài) đứng đầu là Họ Lan (Orchidaceae - 10 loài), Họ Gừng (Zingiberaceae - 9 loài), Họ Cúc (Asteraceae - 8 loài) và Họ Ráy (Araceae - 7 loài).

2. Phát hiện điểm phân bố mới của các nguồn gen tối thượng

Nghiên cứu ghi nhận phát hiện có ý nghĩa quan trọng về mặt địa lý sinh vật học: quần hệ rừng núi cao trên 1000m đến 2400m tại xã Nấm Dẩn (Đèo Gió, Nấm Chanh) và xã Thu Tà (đỉnh Chiêu Lầu Thi) là điểm phân bố tự nhiên mới của hai loài đặc biệt quý hiếm thuộc chi Panax: Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus) và Tam thất hoang (Panax stipuleanatus). Cả hai đều nằm trong tình trạng Rất nguy cấp (CR).

3. Cấu trúc dạng cây và bộ phận sử dụng phong phú

Về dạng cây: Chiếm tỷ lệ cao nhất là dạng thân cỏ/thảo với 96 loài (45,93%), tiếp theo là cây bụi (48 loài - 22,97%), cây thân gỗ (36 loài - 17,23%) và dây leo (29 loài - 13,87%).
Về bộ phận dùng: Có tới 60 loài (28,71%) sử dụng toàn cây, 98 loài (46,89%) dùng 1 bộ phận (nhiều nhất là lá với 10,05%), 38 loài dùng 2 bộ phận (18,18%) và 13 loài dùng 3 bộ phận (6,22%).

4. Đa dạng hóa công dụng điều trị

Phân tích theo 16 nhóm bệnh chuẩn y tế ghi nhận tỷ lệ cao nhất ở các nhóm bệnh phổ biến vùng cao: Cảm sốt, cảm cúm, nhức đầu (40 loài - 15,33%), Bệnh đường tiêu hóa (36 loài - 13,79%), Bệnh đường hô hấp (36 loài - 13,79%) và Bệnh xương khớp (30 loài - 11,49%). Đa số các loài đều thể hiện tính đa công dụng trị liệu.

5. Tiềm năng khai thác và mức độ bị đe dọa

Xác định 21 loài cây thuốc cần bảo vệ, trong đó 11 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (2 loài Nhóm IA: Anoectochilus elwesii, Anoectochilus roxburghii), 3 loài thuộc Nghị định 160/2013/NĐ-CP, 14 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 (3 loài CR, 6 loài EN, 5 loài VU).
Xác định 14 loài/nhóm loài có trữ lượng khai thác thương mại khả thi với sản lượng ước tính 5–60 tấn khô/năm như Cỏ cứt lợn (50–60 tấn), Dây thường xuân (20–30 tấn), Thiên niên kiện (20–30 tấn), Câu đằng (20–30 tấn), Ngải cứu dại, Sói rừng, Thảo đậu khấu nam (10–20 tấn/loài).

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

Đóng góp về mặt lý thuyết và phân loại sinh học: Công trình bổ sung dữ liệu thực vật học có giá trị cho hệ thống phân loại học và bản đồ phân bố thực vật Việt Nam, đặc biệt là việc mở rộng vùng phân bố tự nhiên của các taxon quý hiếm thuộc chi Panax, họ Aristolochiaceae và họ Orchidaceae tại khu hệ sinh thái núi cao Xín Mần.
Cải tiến phương pháp luận tích hợp: Nghiên cứu đã kết nối thành công giữa phương pháp điều tra thực vật dân tộc học với công nghệ bản đồ số (MapInfo 12.0) và khung chuẩn hóa bệnh tật theo danh mục của Bộ Y tế, tạo thành một khung quy trình chuẩn có thể nhân rộng cho các vùng sinh thái lân cận.
Ứng dụng thực tiễn trong công nghiệp dược: Đánh giá tiềm năng các loài thay thế nhập khẩu, điển hình như Dây thường xuân (Hedera sinensis) làm nguyên liệu sản xuất thuốc ho, giúp giảm phụ thuộc ngoại nhập và hạ giá thành điều trị.
Hàm ý chính sách và quy hoạch: Đưa ra giải pháp phân vùng quản lý rõ ràng: bảo tồn nguyên vị (in situ) tại các vùng rừng đặc dụng Đèo Gió, Chiêu Lầu Thi; bảo tồn chuyển vị (ex situ) thông qua mạng lưới vườn thuốc cộng đồng của các ông lang, bà mế; đồng thời thiết lập quy trình khai thác bền vững theo chuẩn GACP-WHO (ví dụ: mô hình thu hoạch Chè dây 3 lứa/năm với tỷ lệ chừa hạt giống 2–4 cây/ha).

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

Báo cáo nghiên cứu đem lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

Các nhà nghiên cứu Dược liệu học & Thực vật học: Khai thác dữ liệu phong phú về danh lục, dẫn liệu hình thái, sinh thái đai cao để phục vụ các đề tài sàng lọc hoạt chất sinh học, chiết xuất hợp chất tự nhiên mới và nghiên cứu tiến hóa hệ thực vật.
Doanh nghiệp Dược phẩm & Chế biến Dược liệu: Tiếp cận nguồn dữ liệu trữ lượng thương mại tin cậy của 14 nhóm loài tiềm năng để hoạch định vùng nguyên liệu, ký kết bao tiêu sản phẩm và đầu tư chuỗi cung ứng đạt chuẩn GACP-WHO.
Cơ quan Quản lý Nhà nước & Lâm nghiệp: Sở Y tế, Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang sử dụng hệ thống bản đồ số và danh mục 21 loài nguy cấp làm căn cứ pháp lý để tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt và xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
Cộng đồng cư dân bản địa & Hội Đông y: Tiếp cận cẩm nang nhận diện cây thuốc an toàn, nắm bắt quy trình kỹ thuật thu hái tái sinh bền vững để vừa bảo tồn tri thức dân gian vừa ổn định thu nhập.

FAQ (Câu hỏi thường gặp) (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu này là gì?

Phát hiện có ý nghĩa khoa học lớn nhất là việc ghi nhận 209 loài cây thuốc tự nhiên, đặc biệt tìm ra điểm phân bố tự nhiên mới của hai loài sâm quý cực kỳ nguy cấp: Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus) và Tam thất hoang (Panax stipuleanatus) ở đai cao trên 1000m thuộc khu vực Đèo Gió (Nấm Dẩn) và đỉnh Chiêu Lầu Thi (Thu Tà).

2. Phương pháp tiếp cận của nghiên cứu có điểm gì khác biệt?

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc lập danh sách loài đơn thuần (Checklist) mà xây dựng tập Danh lục toàn diện (Catalogue) gắn liền với tọa độ GPS, phân tích phân bố theo đai cao và số hóa bản đồ chuyên đề trên MapInfo 12.0, kết hợp chặt chẽ với kinh nghiệm sử dụng thực tế của cộng đồng dân tộc địa phương.

3. Kết quả nghiên cứu có thể tổng quát hóa (generalize) cho các vùng khác không?

Mô hình cấu trúc phân bố theo độ cao và quy trình khai thác bền vững (như quy trình thu hoạch Chè dây, Dây thường xuân) hoàn toàn có thể áp dụng cho các huyện vùng cao núi đất có điều kiện tự nhiên tương đồng tại vùng Đông Bắc và Tây Bắc Việt Nam.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo (Next steps) cần tập trung vào đâu?

Cần tiến hành nghiên cứu sâu về thành phần hóa thực vật (Phytochemistry), đánh giá hoạt tính sinh học in vitro/in vivo của các loài đặc hữu; đồng thời thử nghiệm hoàn thiện quy trình nhân giống vô tính/hữu tính đối với 21 loài bị đe dọa để mở rộng vùng trồng thương mại.

5. Những ứng dụng thực tiễn nổi bật nhất là gì?

Cung cấp căn cứ triển khai vùng trồng dược liệu trọng điểm theo tiêu chuẩn GACP-WHO, thương mại hóa các loài có sản lượng lớn như Dây thường xuân, Thảo đậu khấu nam, Thiên niên kiện, tạo việc làm và nguồn thu ổn định cho đồng bào các dân tộc thiểu số tại địa phương.

Kết luận (150 từ)

Công trình nghiên cứu cây thuốc tại huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang đã phản ánh bức tranh toàn diện về tính đa dạng sinh học cao, tính phong phú của tri thức y học dân gian cũng như giá trị kinh tế to lớn của nguồn tài nguyên thảo dược bản địa. Việc phát hiện 209 loài thực vật làm thuốc, nhận diện 21 loài nguy cấp cần bảo tồn và xác lập vùng trữ lượng của 14 loài thương mại đã cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho chiến lược phát triển dược liệu của tỉnh Hà Giang.

Trong tương lai, việc liên kết bốn nhà (Nhà nước – Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Nhà nông) theo hướng chuẩn hóa GACP-WHO và phát triển chuỗi giá trị chế biến sâu sẽ là chìa khóa then chốt để Xín Mần vừa gìn giữ vẹn nguyên "kho báu" di truyền thực vật, vừa hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững vùng biên cương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3. KẾT QUẢ ĐIỀU TRA NGUỒN CÂY THUỐC VÀ PHÂN TÍCH TÍNH ĐA DẠNG NGUỒN TÀI NGUYÊN NÀY Ở HUYỆN XÍN MẦN TỈNH HÀ GIANG 3. Kêt quả điều tra nguồn cây thuốc Như đã trình bày ở phần Phương pháp và Địa điểm điều tra, việc điều tra nghiên cứu về nguồn cây thuốc ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang được tiến hành trên tổng số 12 xã và thị trấn trong vòng 2 năm (2014 và 2015). Do công tác điều tra thu thập thực hiện vào các xã là cuối mùa xuân và đầu mùa hè, nên hầu hết các loài cây thuốc đang vào mùa sinh trưởng phát triển mạnh, nhiều loài đang có hoa quả nên thuận lợi trong việc nhận dạng các loài.

Sau khi tiến hành kiểm tra, xác định tên khoa học các loài cây thuốc đã thu thập, kết quả cho thấy, đã ghi nhận được ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang có 209 loài cây thuốc, thuộc 183 chi, 114 họ của 5 ngành thực vật cụ thể ở bảng sau: Bảng 3. Kết quả điều tra về thành phần loài cây thuốc ở huyện Xín Mần STT Ngành và Lớp Số họ Số chi Số loài 1 Ngành Mộc tặc/Tháp bút (Equisetophyta) 1 1 2 Ngành Thông đất /Thạch tùng 2 1 2 2 (Lycopodiophyta) 3 Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 5 6 6 Ngành Thông / Hạt trần 4 2 3 4 (Pinophyta/Gymnospermae) Ngành Ngọc lan /Hạt kín (Magnoliophyta/ 5 105 171 195 Angiospermae) 5.1 Lớp Ngọc lan /lớp Hai lá mầm 90 137 147 23 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com (Magnoliopsida / Dicotyledon) Lớp Hành/lớp Một lá mầm (Liliopsida / 5.2 15 34 48 Monocotyledon) Tổng số 114 183 209 Trong tổng số 209 loài thực vật làm thuốc đã biết thuộc 183 chi, 114 họ, 5 ngành thực vật bậc cao có mạch đều là các cây thuốc mọc tự nhiên. Trong đó ngành Ngọc lan phần lớn các loài thuộc lớp Ngọc lan - Hai lá mầm và một số ít thuộc lớp Hành - Một lá mầm. *Xây dựng danh lục cây thuốc huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang.

Một trong những mục tiêu quan trọng nhất của công tác điều tra cây thuốc ở địa phương hay trên vùng lãnh thổ của một Quốc gia là phải phát hiện, thống kê được các loài thực vật có công dụng làm thuốc ở phạm vi nghiên cứu đó. Kết quả cuối cùng của nhiệm vụ này là xây dựng được tập Danh lục cây thuốc ở vùng nghiên cứu - ở đây chính là tập Danh lục cây thuốc huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang. Như chúng ta đã biết, để xây dựng được tập Danh lục cây thuốc cần phải đáp ứng được đầy đủ các thông tin về: - Tất cả các cây thuốc cần phải xác định được chính xác tên Khoa học đến loài, thứ (nếu có). Để bảo đảm tính khoa học cho tập Danh lục, nhìn chung các loài đều có tiêu bản thực vật kèm theo (ngoại trừ một số loài cây thuốc phổ thông như: Cỏ gấu, Cỏ màn trầu, Cỏ cứt lợn, Cỏ tranh, Rau má, Đơn kim, … do có sự phân bố gần như ở nhiều nơi tại miền Bắc Việt Nam, nên không nhất thiết phải thu thập tiêu bản kèm theo).

- Từng loài cây thuốc cần có đủ một số thông tin khác, như tên gọi thông dụng, tên theo tiếng địa phương (nếu có), bộ phận dùng, cách sử dụng và công dụng chữa bệnh, phòng bệnh hay để bồi bổ sức khỏe. Sau khi kết thúc các đợt điều tra ngoại nghiệp, việc xác định tên khoa học và hệ thống lại các thông tin của các loài cây thuốc cũng đã hoàn tất. Tất cả những thông tin này là nguồn dẫn liệu ban đầu để xây dựng Danh lục cây thuốc. 24 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như ở kết quả nghiên cứu (3.1) đã đề cập, qua điều tra ở huyện Xín Mân, tỉnh Hà Giang đã phát hiện và ghi nhận được 209 loài cây thuốc thuộc 183 chi của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch.

Tập Danh lục cây thuốc huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang cũng sẽ gồm tổng số 209 loài. Các loài cây thuốc trong danh lục được biên soạn lần lượt theo vần ABC tên phổ thông. Thông tin đối với mỗi loài cây thuốc ở Phụ lục 1 gồm: Tên cây thuốc: + Tên thông dụng, tên theo tiếng địa phương (nếu có), +Tên khoa học (đã điều chỉnh hợp Danh pháp) + Họ thực vật. Công dụng và bộ phận dùng: Về công dụng và bộ phận dùng ghi nhận theo các tài liệu về cây thuốc Việt Nam và kinh nghiệm của nhân dân địa phương đã thu thập được trong quá trình điều tra nghiên cứu ở huyện Xín Mần.

Dạng cây: Ở đây không nghiên cứu Dạng sống mà đơn giản chỉ ghi nhận về Dạng cây: Là cây gỗ, cây bụi, cây thảo cỏ/thân thảo (gồm cả dạng cây 1 năm và nhiều năm), dây leo (dây leo thảo và dây leo gỗ). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của tập danh lục - Tập Danh lục là kết quả khoa học quan trọng nhất của đề tài điều tra, nghiên cứu, thu thập về cây thuốc ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang. Thông qua tập Danh lục, trước hết cho biết về tính đa dạng và phong phú của nguồn tài nguyên cây thuốc của huyện Xín Mần. Đó là sự đa dạng và phong phú về số lượng loài, về thành phần chủng loại (các nhóm cây, sự phong phú về các bậc taxon.), về dạng sống, về các bộ phận dùng và nhất là về giá trị làm thuốc của chúng.

Hầu hết các cây thuốc được sử dụng theo kinh nghiệm, để chữa trị nhiều loại chứng bệnh thông thường mắc phải. Một số loài là nguyên liệu chiết xuất hoạt chất, trong công nghiệp dược (Bình vôi, Cỏ cứt lợn, Hy thiêm. Vài loài khác có giá trị xuất khẩu cao (Bình vôi, Đậu khấu, Thiên niên kiện, Cẩu tích. Tập Danh lục là tài liệu có thể sử dụng để giảng dạy, nghiên cứu và tham khảo về tài nguyên cây thuốc huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang, cũng như ở Việt Nam.

25 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ý nghĩa thực tiễn: Tập Danh lục này khác với loại Danh sách cây thuốc (List of medicinal plants) chỉ liệt kê tên các loài cây thuốc. Mặc dù tập Danh lục được xây dựng dưới dạng bảng, song mỗi loài lại đề cập được các thông tin cơ bản về cây thuốc (Catalogue). Bởi vậy, đây là tài liệu giúp cho các thầy thuốc y học cổ truyền (bao gồm cả các Ông lang Bà mế), nhận biết thêm các cây thuốc sẵn có tại địa phương để sử dụng. Nhiều loài có cách dùng đơn giản, an toàn nên có thể biên soạn lại, để hướng dẫn rộng rãi trong nhân dân.

Tính đa dạng của nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang * Đa dạng về các bậc taxona - Ở bậc Ngành (Phyta) Trong số 209 loài cây thuốc đã ghi nhận được thuộc hầu như tất cả các ngành thực vật bậc cao có mạch đã biết ở Việt Nam. Trong đó có nhiều loài nhất là ở ngành Ngọc lan (Magnoliophyta): 195 loài (≈ 93,30 % so với tổng số loài cây thuốc đã biết), thuộc 171 chi, 105 họ; các ngành còn lại chiếm tỷ lệ rất thấp: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta): 6 loài (≈ 2,87 % so với tổng số loài cây thuốc đã biết), thuộc 6 chi, 5 họ; ngành Thông (Pinophyta) 4 loài (1,91%), thuộc 3 chi và 2 họ; ngành Thông đất (Lycopodiophyta): 2 loài (0,96%), thuộc 2 chi, 1 họ. Các ngành Mộc tặc (Equisetophyta) ghi nhận được 2 loài (0,96%) thuộc 1 chi và 1 họ. Trong số 195 loài cây thuốc trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) cho thấy, lớp Ngọc lan / lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida /Dicotyledon) chiếm ưu thế với 147 loài (≈ 75,39 % so với tổng số loài cây thuốc đã biết), thuộc 137 chi, 90 họ; lớp Hành/lớp Một lá mầm (Liliopsida/Monocotyledon) có 48 loài (24,61% so với tổng số loài cây thuốc đã biết), thuộc 34 chi và 15 họ.

Cây thuốc là thực vật Hai lá mầm ở huyện Xín Mần có số lượng loài nhiều hơn ở lớp Một lá mầm, cũng như đối với tất cả các Ngành có các loài làm thuốc kể trên. 26 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Loài Odontosoria Loài Equisetum diffusum Loài Calocedrus chinensis (L. Don thuộc ngành Cỏ macrolepis Kurz thuộc ngành Dương xỉ - tháp bút - Equisetophyta ngành Thông - Pinophyta Polypodiophyta Loài Loài Fallopia multiflora Loài Curcuma longa L.) Haraldson thuộc lớp Hai thuộc lớp Một lá mầm - Pic. Serm thuộc ngành lá mầm - Magnoliopsida Liliopsida Thông đất – Lycopodiophyta Hình 3.

Một số loài cây thuốc đại diện các ngành thực vật 27 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Ở bậc Họ (Family): Trong số 209 loài thực vật làm thuốc đã ghi nhận được thuộc 183 chi và 114 họ, đã thống kê được 12 họ giàu loài có từ 4 đến 10 loài (Bảng 3. Các họ thực vật có nhiều cây thuốc STT Họ thực vật Số loài 1 Orchidaceae 10 2 Zingiberaceae 9 3 Asteraceae 8 4 Araceae 7 5 Rubiaceae 6 6 Euphorbiaceae 5 7 Araliaceae 5 8 Myrsinaceae 5 9 Lauraceae 4 10 Piperaceae 4 11 Verbenaceae 4 12 Aristolochiaceae 4 Tổng số 72 Trong số 12 họ giàu loài chiếm 34,45% tổng số loài ghi nhận được, Họ Lan (Orchidaceae) có số loài nhiều nhất (10 loài). Các cây thuốc thuộc họ Lan có giá trị kinh tế cao và đa phần nằm trong danh sách cây cần được bảo tồn như: Lan kim tuyến tím (Anoectochilus roxburghii (Wall.), Lan kim tuyến xanh (Anoectochilus setaceus Blume)…. Họ Gừng (Zingiberaceae) đứng thứ hai (9 loài) với đa phần là các loài cây thảo và cây bụi làm thuốc phổ biến như: các loài Thảo đậu khấu nam (Alpinia spp.), Sa nhân (Amomum spp.), Nghệ (Curcuma spp.

28 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Một số họ giàu loài có các cây thuốc vừa có giá trị khai thác, sử dụng lại vừa có giá trị về mặt bảo tồn như họ Nhân sâm với 5 loài thì có 2 loài quý hiếm là Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidum Seem.) và Tam thất hoang (Panax stipuleanatus Tsai & Feng). Họ Ráy với 7 loài trong đó có 1 loài có khả năng khai thác là: Thiên niên kiện (Homalomena occulta (Lour.) Schott) Số còn lại 102 họ, mỗi họ mới chỉ ghi nhận được từ 1 đến 3 loài cây thuốc. Trong số này, một số họ mặc dù chỉ có vài loài, nhưng lại là những cây thuốc được sử dụng phổ biến trong Y học cổ truyền. Ví dụ: họ Cẩu tích (Dicksoniaceae): 1 loài là Cẩu tích (Dicksonia barometz); họ Bách bộ (Stemonaceae): 1 loài là cây Bách bộ (Stemona tuberosa); họ Mã đề (Plantaginaceae): 2 loài Mã đề (Plantago major) và Mã đề á (Plantago asiatica); họ Bầu bí (Cucurbitaceae): có loài Dền toòng / Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum) … Đây là những cây thuốc có giá trị sử dụng và kinh tế cao ở tỉnh Hà Giang.

- Ở bậc Chi (Genus): Bảng 3.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ