DƯỢC LIỆU HỌC ĐẠI CƯƠNG TS. Trần Thị Vân Anh 7/2015 Mục tiêu học tập • Định nghĩa môn học • Lịch sử nền y học thế giới và trong nước gắn liền với môn học • Vị trí của dược liệu trong ngành y tế và kinh tế • Thu hái, chế biến và bảo quản • Phương pháp đánh giá dược liệu • Các phương pháp áp dụng trong nghiên cứu dược liệu 2 “Dược liệu học” = “Pharmacognosy” Pharmakon : nghĩa là thuốc gnosis: nghĩa là hiểu biết Dược liệu học: Khoa học về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học 3 “Dược liệu học” = “Pharmacognosy” Nội dung môn học Yêu cầu - Nguồn gốc Xác định thật giả - Thành phần hóa học Đánh giá chất lượng - Kiểm nghiệm Hướng dẫn sử dụng - Tác dụng và công dụng Nghiên cứu thuốc từ DL 4 Lĩnh vực chính của Dược liệu học - Tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc - Kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa dược liệu - Chiết xuất dược liệu - Nghiên cứu thuốc mới từ dược liệu 5 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Cây, con vật dùng làm thuốc (Toàn bộ hay chỉ một hay vài bộ phận) Chất được tách chiết từ cây cỏ, động vật: gôm, sáp, tinh dầu, mỡ…. Chất tinh khiết chiết từ dược liệu 6 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Không có ranh giới rõ ràng giữa cây thuốc - cây lương thực – cây cảnh - Cách thức sử dụng - Liều lượng sử dụng - Mục đích sử dụng 7 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Thực vật Dược Dược Hóa hữu liệu lý cơ Hóa phân tích 8 Lịch sử phát triển môn Dược liệu học Thời nguyên thủy: thử-sai → kinh nghiệm Chữ viết ra đời: kinh nghiệm ghi vào văn tự Kinh nghiệm của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia → kinh nghiệm sử dụng thuốc của loài người ngày càng phong phú 9 Một số nền y học cổ đại Y học Ấn độ: Tác phẩm : Kinh Vệ đà Thầy thuốc nổi tiếng: Charaka và Susruta Y học Trung hoa: “Hoàng đế Nội kinh” của Hoàng đế (2637 tcn.) “Bản thảo cương mục” của Lý Thời Trân (1518-1593) Y học La mã: “De medicina” của Celsus (25-35) “De materia medica” của Dioscorides (40-90) Galen (129-199) ông tổ của ngành dược phương Tây 10 Tổ sư của ngành y là ai? Tổ sư của ngành Dược ? Thời điểm nào tách ngành y ra khỏi y học nói chung? Những tiến bộ nào giúp cho sự phát triển của Dược liệu học 11 Lịch sử phát triển ngành dược học Việt Nam - 4000 năm tcn Thần Nông dạy cho người dân dùng ngũ cốc, thực phẩm cây cỏ có tác dụng trị bệnh - Thời Hồng Bàng (2879 tcn.) Nhân dân đã có tục nhai trầu, uống chè vối, dùng gia vị - Thời Bắc thuộc (207 tcn-905 scn) giao lưu với y học Trung Quốc - Thời Ngô-Đinh-Lê-Lý: danh y Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không - Thời nhà Trần (1225 -1399): Viện Thái Y chữa bệnh cho vua, quan Danh y : Phạm Công Bân Chu Văn An (1292 -1370) Tuệ Tĩnh : “ Hồng nghĩa giác tự y thư” “Nam dược thần hiệu” 12 13 Lịch sử phát triển ngành dược học Việt Nam - Thời nhà Minh đô hộ (1400-1427) Hoàng Đôn Hòa - “Hoạt nhân toát yếu” Lê Hữu Trác (1720-1791): “Hải thượng lãn ông tâm lĩnh” - Thời Tây Sơn(1788-1802) Nguyễn Gia Phan – “Liệu dịch phương pháp toàn tập” - Triều Nguyễn Trần Nguyệt Phương – “Nam Bang thảo mộc” - Thời Pháp thuộc (1885-1945) A.Petelot – “Những cây thuốc của Campuchia Lào và VN” - Sau Cách mạng tháng 8 Nhà nước luôn quan tâm kết hợp y học cổ truyền 14 và y học hiện đại” Vị trí của dược liệu trong ngành y tế và kinh tế Dược liệu Thuốc (phòng và chữa bệnh) Hóa dược Theo WHO: Hơn 21000 loài thực vật sử dụng làm thuốc - Dược liệu vẫn là nguồn cung cấp các hoạt chất chữa bệnh quinin, morphin, ajmalicin, vincaleucoblastin, digitalin…. - Dược liệu cung cấp các nguyên liệu cho việc bán tổng hợp diosgenin ----- thuốc steroid - Dược liệu cung cấp khung cơ bản để tổng hợp thuốc mới artemisinin ----- arteether, artemether, artesunat 15 Điều kiện tự nhiên - Khí hậu: nhiệt đới gió mùa - Diện tích rừng chiếm 2/3 - Hệ thực vật phong phú 12000 loài thực vật 4000 cây thuốc - Bờ biển dài 3200 km - Các vùng có độ cao trên 1000m Truyền thống, kinh nghiệm sử dụng cây thuốc chữa bệnh Thuận lợi phát triển dược liệu 16 Thu hái dược liệu Chất lượng của dược liệu ???? Di truyền Thu hái Điều kiện địa lý Hoạt chất Phơi sấy Trồng trọt Bảo quản 17 Thu hái dược liệu OH O menthol menthon 18 Thu hái dược liệu Nguyên tắc: - Thu hái khi trời nắng ráo - Thu hái buổi sớm trước khi mặt trời mọc (cây có tinh dầu) Nguyên tắc chung thu hái các bộ phận dùng: - Rễ và thân rễ: thu hái vào thu đông (- bồ công anh) - Vỏ cây: thu hái vào mùa xuân (lưu ý bảo vệ cây) - Lá và ngọn mang hoa: khi cây bắt đầu ra hoa - Hoa: thu hái trời nắng ráo, trước hoặc đúng thời kì hoa nở - Quả: tùy theo dược liệu - Hạt: khi quả già 19 20 21 22 23 Thu hái dược liệu Hiện nay theo xu hướng thế giới, việc trồng trọt và thu hái dược liệu cần tuân thủ theo các tiêu chuẩn GAP GAP = good agricultural practices 24 Ổn định dược liệu Dược liệu có các enzym Enzym thủy phân Enzym đồng phân hóa Enzym oxi hóa Enzym trùng hợp hóa….
Enzym là chất xúc tác hữu cơ của các phản ứng, bản chất là protein, hoạt động mạnh (250C - 500C, độ ẩm thích hợp) 25 Ổn định dược liệu Phương pháp phá hủy enzym bằng cồn sôi - Cắt nhỏ dược liệu tươi cho vào cồn 95% đang sôi - Lượng cồn = 5 lần dược liệu - Đun sôi 30-40 phút - Để nguội, gạn lấy cồn - Dược liệu giã nhỏ, chiết lần 2 - Sản phẩm: dung dịch cồn/cao Phương pháp dùng nhiệt ẩm Hơi cồn: cồn được đun nóng, cho bay hơi lên các khay dược liệu Hơi nước: thay cồn bằng nước, nhiệt độ 105oC -110oC rễ, vỏ, gỗ, hạt Nhược điểm: tinh bột hồ hóa, protein đông – khó chiết 26 Ổn định dược liệu Phương pháp dùng nhiệt khô - Thổi khí nóng (80-1100 C) qua dược liệu Nhược: - Môi trường khô, enzym khó bị phân hủy - Tạo màng mỏng, dược liệu khó làm khôi - Chất bị biến đổi: protein bị vón, tinh dầu bay hơi, đường bị caramen 27 Làm khô dược liệu Mục đích: - Bảo quản dược liệu khỏi nấm mốc, vi sinh vật - Hạn chế tác động của enzyme và các biến đổi hóa học - Việc xay nghiền, vận chuyển thuận lợi Yếu tố quan trọng: - Nhiệt độ - Thông hơi Các phương pháp: - Phơi/ Sấy/ Làm khô ở áp suất giảm/ Đông khô 28 Làm khô dược liệu Phơi Phơi dưới ánh nắng mặt trời Phơi trong râm Sấy - Không bị tác động của thời tiết - Rút ngắn thời gian - Giảm các tác nhân ảnh hưởng dược liệu (UV, enzyme.) 29 Làm khô dược liệu Quaït Loø saáy Quaït Làm khô trong tủ áp suất giảm - Sấy ở nhiệt độ 25-40oC Đông khô - Dùng cho các dược liệu quý - Không biến đổi thành phần trong dược liệu 30 Đóng gói và bảo quản dược liệu Chọn lựa (tiến hành bằng tay, dụng cụ…) - Tạp chất (rơm rạ, vật lạ, đất cát…) - Các bộ phận khác với bộ phận qui định - Màu sắc, mùi vị - Tỉ lệ dược liệu vụn nát - Dược liệu bị nhiễm mốc, mọt…. Đóng gói (chú ý các tiêu chuẩn) - Bao bì - Kích thước - Khối lượng, hình dáng - Có nhãn ghi đầy đủ thông tin 31 Đóng gói và bảo quản dược liệu Bảo quản (nhằm giữ phẩm chất và hình thức của dược liệu) - Các yếu tố ảnh hưởng: nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, sâu mọt, nấm mốc - Biện pháp: xây dựng kho đúng qui cách định kì theo dõi - Xử lí: dược liệu bị nấm mốc (rửa, lau nước cồn, phơi sấy lại…) chiếu xạ 32 Các phương pháp đánh giá dược liệu Tiêu chuẩn - Tiêu chuẩn Dược điển - Tiêu chuẩn cơ sở Chỉ tiêu - Đặc điểm hình thái: đặc điểm cảm quan, đặc điểm vi học - Thử tinh khiết: độ ẩm, độ tro, tạp chất, hằng số vật lý - Định tính thành phần chính trong dược liệu - Định lượng thành phần chính hoặc hàm lượng cao chiết được 33 Tiêu chuẩn Dược Điển Việt Nam - Mô tả - Vi phẫu - Bột - Định tính - Độ ẩm - Tạp chất - Tro toàn phần - Chất chiết được trong dược liệu 34 Đánh giá dược liệu Cảm quan - Quan sát hình dáng bên ngoài, bên trong. - Cảm nhận thể chất, mức độ nặng nhẹ, trơn dính…. - Mùi đặc trưng của dược liệu - Vị Phương pháp soi kính hiển vi - Soi vi phẫu và soi bột + Nhanh (một số trường hợp) + Phát hiện giả mạo + Ước lượng tỉ lệ chất giả mạo 35 36 Đánh giá dược liệu Phương pháp soi kính hiển vi 37 38 TRÚC ĐÀO Đánh giá dược liệu Phương pháp dự vào tính chất vật lý - Vi hóa 40 Đánh giá dược liệu Phương pháp dựa vào tính chất vật lý - Hằng số vật lí + Độ hòa tan + Tỉ trọng + Góc quay cực riêng + Chỉ số khúc xạ + Nhiệt độ đông đặc + Nhiệt độ nóng chảy 41 Thử tinh khiết Xác định độ ẩm Độ ẩm an toàn: dược liệu an toàn trong quá trình lưu trữ thông thường là 13 % Xác định độ ẩm: - đạt tiêu chuẩn Dược điển?