Dược Liệu Học Đại Cương: Tìm Hiểu Về Khoa Học Nguyên Liệu Làm Thuốc

Dược liệu học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, liên quan đến các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học. 94 trang · 2015.

• Tác giả: Ts. Trần Thị Vân Anh
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Dược Liệu Học
• Đề tài: Khám Phá Dược Liệu Học Đại Cương: Khoa Học Về Nguyên Liệu Làm Thuốc
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. MỤC TIÊU HỌC TẬP
• 2. DƯỢC LIỆU HỌC = Pharmacognosy
• 2.1. Định nghĩa môn học
• 2.2. Nội dung môn học
• 2.3. Lĩnh vực chính của Dược liệu học
• 2.4. Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu
• 2.5. Lịch sử phát triển môn Dược liệu học
• 2.6. Lịch sử phát triển ngành dược học Việt Nam
• 3. VỊ TRÍ CỦA DƯỢC LIỆU TRONG NGÀNH Y TẾ VÀ KINH TẾ
• 4. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ THUẬN LỢI PHÁT TRIỂN DƯỢC LIỆU
• 5. THU HÁI DƯỢC LIỆU
• 5.1. Nguyên tắc thu hái dược liệu
• 5.2. Xu hướng trồng trọt và thu hái dược liệu theo tiêu chuẩn GAP
• 6. ỔN ĐỊNH DƯỢC LIỆU
• 6.1. Các enzym trong dược liệu
• 6.2. Phương pháp phá hủy enzym
• 6.3. Phương pháp dùng nhiệt khô
• 7. LÀM KHÔ DƯỢC LIỆU
• 7.1. Mục đích và yếu tố quan trọng
• 7.2. Các phương pháp làm khô
• 8. ĐÓNG GÓI VÀ BẢO QUẢN DƯỢC LIỆU
• 8.1. Chọn lựa và đóng gói
• 8.2. Bảo quản dược liệu
• 9. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ DƯỢC LIỆU
• 9.1. Tiêu chuẩn và chỉ tiêu đánh giá
• 9.2. Tiêu chuẩn Dược Điển Việt Nam
• 9.3. Đánh giá cảm quan
• 9.4. Phương pháp soi kính hiển vi
• 9.5. Phương pháp dựa vào tính chất vật lý
• 9.6. Thử tinh khiết
• 9.7. Phương pháp hóa học
• 9.8. Phương pháp phổ học

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dược Liệu Học Đại Cương Khoa Học Về Nguyên Liệu Làm Thuốc

Dược liệu học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, liên quan đến các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học. Môn học này không chỉ giúp hiểu biết về dược liệu mà còn cung cấp kiến thức về lịch sử, ứng dụng và các phương pháp nghiên cứu. Dược liệu học đóng vai trò quan trọng trong ngành y tế và kinh tế, giúp phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả từ thiên nhiên.

1.1. Định Nghĩa Dược Liệu Học Và Vai Trò Của Nó

Dược liệu học, hay còn gọi là pharmacognosy, là khoa học nghiên cứu về dược liệu và các thành phần của chúng. Vai trò của dược liệu học trong y học hiện đại là không thể phủ nhận, khi mà nhiều loại thuốc hiện nay vẫn dựa vào dược liệu tự nhiên.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Dược Liệu Học Trên Thế Giới

Lịch sử dược liệu học bắt đầu từ thời kỳ nguyên thủy, khi con người sử dụng dược liệu để chữa bệnh. Các nền y học cổ đại như Ấn Độ, Trung Quốc đã ghi chép lại nhiều kinh nghiệm quý báu về việc sử dụng dược liệu trong điều trị.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Dược Liệu Học

Nghiên cứu dược liệu gặp nhiều thách thức, từ việc xác định nguồn gốc đến việc đánh giá chất lượng. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, sự giả mạo trong dược liệu và sự biến đổi của các thành phần hóa học là những yếu tố cần được chú ý. Việc phát triển các tiêu chuẩn và quy trình kiểm nghiệm là rất cần thiết để đảm bảo chất lượng của dược liệu.

2.1. Vấn Đề Xác Định Nguồn Gốc Dược Liệu

Xác định nguồn gốc của dược liệu là một thách thức lớn. Việc phân biệt giữa dược liệu tự nhiên và dược liệu giả cần có các phương pháp khoa học chính xác để đảm bảo an toàn cho người sử dụng.

2.2. Thách Thức Trong Đánh Giá Chất Lượng Dược Liệu

Đánh giá chất lượng dược liệu bao gồm việc kiểm tra thành phần hóa học và tính an toàn. Các phương pháp hiện tại cần được cải tiến để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong nghiên cứu và sản xuất.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dược Liệu Học Hiệu Quả

Có nhiều phương pháp nghiên cứu trong dược liệu học, từ chiết xuất đến phân tích hóa học. Các phương pháp này giúp xác định thành phần hoạt chất và công dụng của dược liệu. Việc áp dụng công nghệ hiện đại như sắc ký và phổ học đã mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu.

3.1. Phương Pháp Chiết Xuất Dược Liệu

Chiết xuất là bước quan trọng trong nghiên cứu dược liệu. Các phương pháp như chiết xuất bằng dung môi, siêu âm và vi sóng giúp tăng hiệu suất thu hồi các hoạt chất từ dược liệu.

3.2. Phân Tích Hóa Học Các Thành Phần Dược Liệu

Phân tích hóa học giúp xác định các thành phần chính trong dược liệu. Các phương pháp như sắc ký lỏng cao áp (HPLC) và phổ khối lượng (MS) được sử dụng rộng rãi để phân tích và định lượng các hoạt chất.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dược Liệu Học Trong Y Học

Dược liệu học không chỉ là lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong y học. Nhiều loại thuốc hiện nay được chiết xuất từ dược liệu tự nhiên, mang lại hiệu quả điều trị cao và ít tác dụng phụ. Việc nghiên cứu và phát triển thuốc từ dược liệu đang trở thành xu hướng trong ngành dược phẩm.

4.1. Các Loại Thuốc Từ Dược Liệu Đang Được Sử Dụng

Nhiều loại thuốc như morphin, quinin được chiết xuất từ dược liệu tự nhiên. Những loại thuốc này đã chứng minh được hiệu quả trong việc điều trị nhiều bệnh lý khác nhau.

4.2. Xu Hướng Nghiên Cứu Thuốc Mới Từ Dược Liệu

Xu hướng nghiên cứu thuốc mới từ dược liệu đang gia tăng. Các nhà khoa học đang tìm kiếm các hoạt chất mới có khả năng điều trị hiệu quả hơn từ dược liệu tự nhiên.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dược Liệu Học

Dược liệu học có một tương lai tươi sáng với nhiều cơ hội phát triển. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại sẽ tạo ra những sản phẩm dược liệu chất lượng cao. Việc nghiên cứu và phát triển dược liệu sẽ tiếp tục đóng góp vào sự tiến bộ của y học và sức khỏe cộng đồng.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Dược Liệu

Nghiên cứu dược liệu sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại. Các phương pháp mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác trong nghiên cứu.

5.2. Vai Trò Của Dược Liệu Trong Y Tế Tương Lai

Dược liệu sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong y tế, cung cấp các giải pháp điều trị an toàn và hiệu quả. Sự phát triển của dược liệu sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho con người.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Dược liệu học đại cương do TS. Trần Thị Vân Anh biên soạn (thời điểm ban hành tháng 7/2015) là tài liệu học tập thuộc khối kiến thức cơ sở ngành trong chương trình đào tạo Dược sĩ bậc Đại học và Cao học. Môn học này giữ vai trò cầu nối trung gian, liên kết các môn học khoa học cơ bản bao gồm Thực vật Dược, Hóa học hữu cơ, Hóa phân tích với môn học ứng dụng lâm sàng là Dược lý.

Về mặt thuật ngữ, môn học xuất phát từ danh pháp quốc tế “Pharmacognosy”, cấu thành từ hai từ ngữ Hy Lạp cổ: “Pharmakon” (nghĩa là thuốc) và “gnosis” (nghĩa là tri thức hay sự hiểu biết). Dược liệu học được định nghĩa là ngành khoa học chuyên nghiên cứu về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học (thực vật, động vật).

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ:

• Trình bày định nghĩa môn học và phân tích lịch sử nền y dược học thế giới cũng như Việt Nam.
• Đánh giá vị trí, vai trò của dược liệu trong hệ thống y tế và phát triển kinh tế.
• Trình bày các nguyên tắc kỹ thuật trong thu hái, ổn định, làm khô và bảo quản dược liệu.
• Vận dụng các phương pháp vật lý, hóa học, vi học và phổ học để đánh giá, kiểm nghiệm tiêu chuẩn và nghiên cứu phát triển thuốc từ nguồn gốc tự nhiên.

Cấu trúc tài liệu tiếp cận theo tiến trình kỹ thuật từ tổng quan khái niệm, nguồn tài nguyên, kỹ thuật xử lý sau thu hoạch đến các phương pháp kiểm nghiệm tiêu chuẩn hóa. Điểm đặc thù của giáo trình là việc tích hợp giữa kinh nghiệm y dược học cổ truyền với hệ thống phân tích hóa lý và phổ học thực nghiệm hiện đại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua các chủ đề trọng tâm với logic phân tích nối tiếp:

• Tổng quan và lịch sử phát triển: Định nghĩa phạm vi nghiên cứu gồm toàn bộ hoặc từng bộ phận cây, con vật; các chất tách chiết (gôm, sáp, tinh dầu, chất béo) và các hoạt chất tinh khiết. Phân định ranh giới giữa cây thuốc, cây lương thực và cây cảnh dựa trên ba tham số: cách thức, liều lượng và mục đích sử dụng. Hệ thống hóa lịch sử y học cổ đại phương Đông và phương Tây (Kinh Vệ đà với thầy thuốc Charaka, Susruta của Ấn Độ; Hoàng đế Nội kinh, Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân tại Trung Hoa; các tác phẩm De medicina của Celsus, De materia medica của Dioscorides và các đóng góp của Galen tại La Mã) cùng lịch sử y dược học Việt Nam qua các thời kỳ (Thần Nông, thời Hồng Bàng với tục ăn trầu, dùng chè vối; thời Lý - Trần với Viện Thái Y, danh y Phạm Công Bân, Chu Văn An, Tuệ Tĩnh với Hồng nghĩa giác tự y thư, Nam dược thần hiệu; thời Hậu Lê với Lê Hữu Trác và bộ sách Hải thượng lãn ông tâm lĩnh; thời Tây Sơn với Nguyễn Gia Phan; triều Nguyễn với Trần Nguyệt Phương; thời Pháp thuộc với công trình của A. Petelot).
• Vị trí ngành và tài nguyên dược liệu: Trích dẫn số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) với hơn 21.000 loài thực vật làm thuốc. Phân tích vai trò cung cấp hoạt chất điều trị trực tiếp (quinin, morphin, ajmalicin, vincaleucoblastin, digitalin), cung cấp nguyên liệu bán tổng hợp steroid từ diosgenin, và cung cấp khung phân tử cơ bản để tổng hợp dẫn chất mới (tổng hợp arteether, artemether, artesunat từ artemisinin). Phân tích tiềm năng tự nhiên của Việt Nam với 12.000 loài thực vật, 4.000 loài cây thuốc dựa trên điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa và diện tích rừng chiếm 2/3.
• Kỹ thuật thu hái, ổn định, làm khô và bảo quản: Trình bày nguyên tắc thu hái theo bộ phận dùng (rễ và thân rễ thu vào mùa thu đông; vỏ cây vào mùa xuân; hoa, lá và ngọn mang hoa thu khi chớm nở hoặc đang nở; hạt khi quả già; cây chứa tinh dầu thu vào sáng sớm) theo chuẩn GAP (Good Agricultural Practices). Kỹ thuật ổn định nhằm ức chế enzym (thủy phân, oxy hóa, đồng phân hóa, trùng hợp hóa hoạt động mạnh ở 25–50°C) bằng cồn 95% sôi tỉ lệ 1:5 trong 30–40 phút, nhiệt ẩm (hơi cồn hoặc hơi nước 105–110°C), nhiệt khô (80–110°C). Phương pháp làm khô (phơi nắng/râm, sấy, sấy áp suất giảm 25–40°C, đông khô) và kỹ thuật bảo quản kho chống nấm mốc, sâu mọt.
• Phương pháp đánh giá và kiểm nghiệm dược liệu: Phân tích hệ thống chỉ tiêu theo tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam và Tiêu chuẩn cơ sở, bao gồm: cảm quan; soi kính hiển vi (vi phẫu, soi bột mẫu Trúc đào); xác định hằng số vật lý (tỷ trọng, độ hòa tan, góc quay cực, chỉ số khúc xạ, nhiệt độ nóng chảy/đông đặc); thử tinh khiết (xác định độ ẩm an toàn ≤ 13% bằng phương pháp sấy hoặc chưng cất với xylen/toluen; xác định tro toàn phần ở 450–500°C, tro không tan trong HCl 10%, tro sulfat).
• Phương pháp hóa học và phổ học phân tích: Phân tích phản ứng định tính nhóm chất: Glycosid tim (đường 2,6-deoxy, vòng lacton 5 cạnh), Flavonoid (phản ứng Cyanidin), Coumarin (đóng mở vòng lacton), Anthranoid (phản ứng Borntrager), Tanin (thuốc thử gelatin muối), Alkaloid (thuốc thử chung). Giới thiệu ứng dụng các phương pháp phổ học: UV-Vis (hợp chất có liên kết đôi liên hợp), IR (nhận diện nhóm chức), MS (phân tích khối lượng ion và mảnh phân cắt), NMR (xác định cấu trúc hạt nhân).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp nền tảng khoa học thông qua:

• Nguyên lý phân loại sinh học, nguồn gốc và đặc tính hóa - sinh của các hợp chất tự nhiên.
• Động học biến đổi hoạt chất dưới tác động của enzym nội sinh và các yếu tố môi trường (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm).
• Cơ sở lý thuyết của các phép đo vật lý, phản ứng hóa học định tính và các phương pháp quang phổ công cụ trong kiểm nghiệm dược phẩm.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Thao tác chế bị tiêu bản vi học, nhận định cấu trúc hiển vi của bột và vi phẫu dược liệu, thực hiện các phép thử định tính hóa học và quy trình đo độ tro, độ ẩm.
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá chất lượng dược liệu dựa trên các tiêu chí đối chiếu với Dược điển, giải đoán dữ liệu phân mảnh phổ khối lượng (MS) và phổ tử ngoại - khả kiến (UV-Vis).
• Năng lực thực hành: Thiết lập quy trình thu hái, làm khô, ổn định và bảo quản nguồn nguyên liệu dược thảo theo các tiêu chuẩn kỹ thuật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm của giáo trình được định hướng theo mô hình kết hợp giữa lý thuyết hệ thống và thực nghiệm phân tích. Mô hình này giúp người học gắn kết kiến thức phân loại, hóa học với kỹ năng kiểm soát chất lượng dược liệu trong thực tế.

Nội dung thực hành và bài tập tình huống tập trung vào các thao tác kỹ thuật có tính định lượng và định tính cụ thể:

• Thực hành soi kính hiển vi vi phẫu và bột dược liệu (như mẫu kiểm nghiệm lá Trúc đào) để nhận diện đặc điểm vi học và phát hiện giả mạo.
• Thực hiện các phản ứng hóa học định tính nhận biết các nhóm hợp chất tự nhiên (như phản ứng Cyanidin đối với flavonoid, phản ứng Borntrager đối với anthranoid, phản ứng gelatin muối đối với tanin).
• Thực hành các phép thử độ tinh khiết: xác định độ ẩm bằng phương pháp chưng cất tạo hỗn hợp đẳng phí với dung môi xylen/toluen cho dược liệu chứa tinh dầu; nung mẫu ở 450–500°C để xác định tro toàn phần và xử lý với dung dịch acid hydroclorid 10% nhằm phát hiện tạp chất đất cát.

Phương pháp đánh giá học phần được cấu trúc gồm:

• Đánh giá thực hành: Kiểm tra kỹ năng thao tác phòng thí nghiệm, độ chuẩn xác trong việc thực hiện phản ứng hóa học, khả năng nhận định vi phẫu và tính toán các chỉ số tro, độ ẩm.
• Đánh giá lý thuyết: Đánh giá mức độ nắm vững lý thuyết phân loại, nguyên tắc thu hái theo từng bộ phận dùng, cơ chế ức chế enzym và khả năng phân tích các lộ trình bán tổng hợp thuốc từ hợp chất tự nhiên (như diosgenin, artemisinin).

Hướng dẫn tự học: Giáo trình yêu cầu người học chủ động xâu chuỗi mối quan hệ giữa cấu trúc phân tử (hệ liên kết đôi liên hợp, nhóm chức) với phương pháp phổ học tương ứng; đồng thời đối chiếu trực tiếp các kết quả kiểm nghiệm thực nghiệm với các chỉ tiêu quy định trong Dược điển Việt Nam.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình Dược liệu học đại cương thể hiện tính cập nhật khoa học thông qua việc tích hợp các quy chuẩn hiện đại vào nội dung giảng dạy:

• Tiêu chuẩn hóa thực hành nông nghiệp: Đưa tiêu chuẩn GAP (Good Agricultural Practices) vào quy trình trồng trọt và thu hái dược liệu, phản ánh yêu cầu chuẩn hóa quốc tế về việc kiểm soát chất lượng nguồn nguyên liệu đầu vào.
• Hiện đại hóa phương pháp phân tích: Bên cạnh các phản ứng định tính hóa học cổ điển, giáo trình cập nhật các phương pháp phổ học hiện đại gồm UV-Vis, IR, MS và NMR. Việc phân tích nguyên lý phân mảnh ion trong phổ khối lượng (MS) hay đặc tính hấp thụ của hệ thống liên kết đôi liên hợp trong phổ UV-Vis giúp chuyển dịch phương thức kiểm nghiệm từ cảm quan sang phân tích công cụ chuyên sâu.
• Gắn kết nghiên cứu với công nghiệp dược phẩm: Tài liệu minh họa cụ thể vai trò của dược liệu thông qua các ví dụ thực tế về chiết xuất hoạt chất đơn chất (quinin, morphin, ajmalicin, vincaleucoblastin, digitalin), ứng dụng diosgenin trong bán tổng hợp thuốc steroid, và chuyển hóa artemisinin thành các dẫn chất điều trị sốt rét (arteether, artemether, artesunat).
• Hệ thống hóa dữ liệu sinh thái dược liệu: Cung cấp số liệu thống kê định lượng về tiềm năng tài nguyên tại Việt Nam (12.000 loài thực vật, 4.000 loài cây thuốc, bờ biển dài 3.200 km và vùng núi cao trên 1.000m), làm cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu và khai thác nguồn dược liệu trong nước.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên và học viên: Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học ngành Dược học, học viên sau đại học thuộc chuyên ngành Dược liệu - Dược học cổ truyền, Hóa dược phẩm, hoặc các ngành đào tạo liên quan như Công nghệ sinh học và Hóa thực vật.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở từ các học phần: Thực vật Dược (hình thái học, giải phẫu học thực vật); Hóa học hữu cơ (cấu trúc hóa học và cơ chế phản ứng); Hóa phân tích (phương pháp định tính, định lượng và phân tích công cụ); cùng với Dược lý học cơ bản.
• Giảng viên: Sử dụng tài liệu làm khung chương trình chuẩn cho bài giảng lý thuyết học phần Dược liệu học đại cương và làm tài liệu hướng dẫn thiết kế các bài thực hành kiểm nghiệm, nhận thức dược liệu.
• Cán bộ chuyên môn và tự học: Đóng vai trò là tài liệu tham chiếu chuyên môn cho kiểm nghiệm viên tại các trung tâm kiểm nghiệm dược phẩm, kỹ thuật viên phòng R&D tại các nhà máy sản xuất thuốc dược liệu nhằm tra cứu các chỉ tiêu kiểm nghiệm và phương pháp ổn định hoạt chất.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu phù hợp cho sinh viên đại học, học viên cao học ngành Dược học, giảng viên phụ trách học phần Dược liệu, cùng các cán bộ kỹ thuật công tác trong lĩnh vực kiểm nghiệm, chiết xuất và sản xuất dược phẩm sinh học.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần tích lũy kiến thức từ bốn học phần nền tảng: Thực vật Dược, Hóa học hữu cơ, Hóa phân tích và Dược lý học để hiểu rõ cấu trúc thực vật, cơ chế phản ứng hóa học và tác dụng sinh học của hoạt chất.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?
Giáo trình kết hợp đồng bộ giữa lịch sử y học cổ truyền (trích dẫn các văn bản lịch sử như Kinh Vệ đà, Bản thảo cương mục, Nam dược thần hiệu, Hải thượng lãn ông tâm lĩnh) với quy chuẩn nông nghiệp GAP, các thông số kỹ thuật ức chế enzym/làm khô cụ thể và hệ thống phân tích hiện đại (Dược điển, phổ MS, NMR).

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Cần học lý thuyết song song với thực nghiệm: lập bảng tổng hợp các phản ứng hóa học đặc trưng cho từng nhóm hoạt chất (Glycosid tim, Flavonoid, Alkaloid...), đồng thời đối chiếu các tiêu chí kỹ thuật (độ ẩm ≤ 13%, độ tro) với quy định trong Dược điển Việt Nam.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Các tài liệu bổ trợ bao gồm: Dược điển Việt Nam hiện hành, tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt (GAP), và các chuyên luận về cây thuốc của Tuệ Tĩnh, Lê Hữu Trác, A. Petelot.

---

Kết luận

Giáo trình Dược liệu học đại cương của TS. Trần Thị Vân Anh cung cấp hệ thống lý thuyết chuẩn xác và phương pháp luận khoa học về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học. Nội dung giáo trình bao quát từ lịch sử phát triển, quy trình thu hái theo GAP, kỹ thuật xử lý sau thu hoạch đến các phương pháp kiểm nghiệm hóa lý và phổ học phân tích.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Nắm vững khái niệm đại cương, nguồn gốc sinh học và đặc tính thực vật.
2. Thực hành các kỹ thuật ổn định, làm khô và bảo quản dược liệu.
3. Thực hiện quy trình kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn Dược điển (đánh giá cảm quan, soi vi học, xác định độ ẩm, độ tro và phản ứng định tính hóa học).
4. Phân tích dữ liệu phổ học công cụ và tiếp cận các định hướng nghiên cứu bán tổng hợp hoạt chất.

Tài liệu tham khảo bổ sung: Dược điển Việt Nam hiện hành, tài liệu hướng dẫn tiêu chuẩn GAP của WHO và các công trình dược học cổ truyền.

Trích đoạn nội dung tài liệu

DƯỢC LIỆU HỌC ĐẠI CƯƠNG TS. Trần Thị Vân Anh 7/2015 Mục tiêu học tập • Định nghĩa môn học • Lịch sử nền y học thế giới và trong nước gắn liền với môn học • Vị trí của dược liệu trong ngành y tế và kinh tế • Thu hái, chế biến và bảo quản • Phương pháp đánh giá dược liệu • Các phương pháp áp dụng trong nghiên cứu dược liệu 2 “Dược liệu học” = “Pharmacognosy” Pharmakon : nghĩa là thuốc gnosis: nghĩa là hiểu biết Dược liệu học: Khoa học về các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc sinh học 3 “Dược liệu học” = “Pharmacognosy” Nội dung môn học Yêu cầu - Nguồn gốc Xác định thật giả - Thành phần hóa học Đánh giá chất lượng - Kiểm nghiệm Hướng dẫn sử dụng - Tác dụng và công dụng Nghiên cứu thuốc từ DL 4 Lĩnh vực chính của Dược liệu học - Tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc - Kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa dược liệu - Chiết xuất dược liệu - Nghiên cứu thuốc mới từ dược liệu 5 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Cây, con vật dùng làm thuốc (Toàn bộ hay chỉ một hay vài bộ phận) Chất được tách chiết từ cây cỏ, động vật: gôm, sáp, tinh dầu, mỡ…. Chất tinh khiết chiết từ dược liệu 6 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Không có ranh giới rõ ràng giữa cây thuốc - cây lương thực – cây cảnh - Cách thức sử dụng - Liều lượng sử dụng - Mục đích sử dụng 7 Đối tượng nghiên cứu của Dược liệu Thực vật Dược Dược Hóa hữu liệu lý cơ Hóa phân tích 8 Lịch sử phát triển môn Dược liệu học Thời nguyên thủy: thử-sai → kinh nghiệm Chữ viết ra đời: kinh nghiệm ghi vào văn tự Kinh nghiệm của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia → kinh nghiệm sử dụng thuốc của loài người ngày càng phong phú 9 Một số nền y học cổ đại Y học Ấn độ: Tác phẩm : Kinh Vệ đà Thầy thuốc nổi tiếng: Charaka và Susruta Y học Trung hoa: “Hoàng đế Nội kinh” của Hoàng đế (2637 tcn.) “Bản thảo cương mục” của Lý Thời Trân (1518-1593) Y học La mã: “De medicina” của Celsus (25-35) “De materia medica” của Dioscorides (40-90) Galen (129-199) ông tổ của ngành dược phương Tây 10 Tổ sư của ngành y là ai? Tổ sư của ngành Dược ? Thời điểm nào tách ngành y ra khỏi y học nói chung? Những tiến bộ nào giúp cho sự phát triển của Dược liệu học 11 Lịch sử phát triển ngành dược học Việt Nam - 4000 năm tcn Thần Nông dạy cho người dân dùng ngũ cốc, thực phẩm cây cỏ có tác dụng trị bệnh - Thời Hồng Bàng (2879 tcn.) Nhân dân đã có tục nhai trầu, uống chè vối, dùng gia vị - Thời Bắc thuộc (207 tcn-905 scn) giao lưu với y học Trung Quốc - Thời Ngô-Đinh-Lê-Lý: danh y Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không - Thời nhà Trần (1225 -1399): Viện Thái Y chữa bệnh cho vua, quan Danh y : Phạm Công Bân Chu Văn An (1292 -1370) Tuệ Tĩnh : “ Hồng nghĩa giác tự y thư” “Nam dược thần hiệu” 12 13 Lịch sử phát triển ngành dược học Việt Nam - Thời nhà Minh đô hộ (1400-1427) Hoàng Đôn Hòa - “Hoạt nhân toát yếu” Lê Hữu Trác (1720-1791): “Hải thượng lãn ông tâm lĩnh” - Thời Tây Sơn(1788-1802) Nguyễn Gia Phan – “Liệu dịch phương pháp toàn tập” - Triều Nguyễn Trần Nguyệt Phương – “Nam Bang thảo mộc” - Thời Pháp thuộc (1885-1945) A.Petelot – “Những cây thuốc của Campuchia Lào và VN” - Sau Cách mạng tháng 8 Nhà nước luôn quan tâm kết hợp y học cổ truyền 14 và y học hiện đại” Vị trí của dược liệu trong ngành y tế và kinh tế Dược liệu Thuốc (phòng và chữa bệnh) Hóa dược Theo WHO: Hơn 21000 loài thực vật sử dụng làm thuốc - Dược liệu vẫn là nguồn cung cấp các hoạt chất chữa bệnh quinin, morphin, ajmalicin, vincaleucoblastin, digitalin…. - Dược liệu cung cấp các nguyên liệu cho việc bán tổng hợp diosgenin ----- thuốc steroid - Dược liệu cung cấp khung cơ bản để tổng hợp thuốc mới artemisinin ----- arteether, artemether, artesunat 15 Điều kiện tự nhiên - Khí hậu: nhiệt đới gió mùa - Diện tích rừng chiếm 2/3 - Hệ thực vật phong phú 12000 loài thực vật 4000 cây thuốc - Bờ biển dài 3200 km - Các vùng có độ cao trên 1000m Truyền thống, kinh nghiệm sử dụng cây thuốc chữa bệnh Thuận lợi phát triển dược liệu 16 Thu hái dược liệu Chất lượng của dược liệu ???? Di truyền Thu hái Điều kiện địa lý Hoạt chất Phơi sấy Trồng trọt Bảo quản 17 Thu hái dược liệu OH O menthol menthon 18 Thu hái dược liệu Nguyên tắc: - Thu hái khi trời nắng ráo - Thu hái buổi sớm trước khi mặt trời mọc (cây có tinh dầu) Nguyên tắc chung thu hái các bộ phận dùng: - Rễ và thân rễ: thu hái vào thu đông (- bồ công anh) - Vỏ cây: thu hái vào mùa xuân (lưu ý bảo vệ cây) - Lá và ngọn mang hoa: khi cây bắt đầu ra hoa - Hoa: thu hái trời nắng ráo, trước hoặc đúng thời kì hoa nở - Quả: tùy theo dược liệu - Hạt: khi quả già 19 20 21 22 23 Thu hái dược liệu Hiện nay theo xu hướng thế giới, việc trồng trọt và thu hái dược liệu cần tuân thủ theo các tiêu chuẩn GAP GAP = good agricultural practices 24 Ổn định dược liệu Dược liệu có các enzym Enzym thủy phân Enzym đồng phân hóa Enzym oxi hóa Enzym trùng hợp hóa….

Enzym là chất xúc tác hữu cơ của các phản ứng, bản chất là protein, hoạt động mạnh (250C - 500C, độ ẩm thích hợp) 25 Ổn định dược liệu Phương pháp phá hủy enzym bằng cồn sôi - Cắt nhỏ dược liệu tươi cho vào cồn 95% đang sôi - Lượng cồn = 5 lần dược liệu - Đun sôi 30-40 phút - Để nguội, gạn lấy cồn - Dược liệu giã nhỏ, chiết lần 2 - Sản phẩm: dung dịch cồn/cao Phương pháp dùng nhiệt ẩm Hơi cồn: cồn được đun nóng, cho bay hơi lên các khay dược liệu Hơi nước: thay cồn bằng nước, nhiệt độ 105oC -110oC rễ, vỏ, gỗ, hạt Nhược điểm: tinh bột hồ hóa, protein đông – khó chiết 26 Ổn định dược liệu Phương pháp dùng nhiệt khô - Thổi khí nóng (80-1100 C) qua dược liệu Nhược: - Môi trường khô, enzym khó bị phân hủy - Tạo màng mỏng, dược liệu khó làm khôi - Chất bị biến đổi: protein bị vón, tinh dầu bay hơi, đường bị caramen 27 Làm khô dược liệu Mục đích: - Bảo quản dược liệu khỏi nấm mốc, vi sinh vật - Hạn chế tác động của enzyme và các biến đổi hóa học - Việc xay nghiền, vận chuyển thuận lợi Yếu tố quan trọng: - Nhiệt độ - Thông hơi Các phương pháp: - Phơi/ Sấy/ Làm khô ở áp suất giảm/ Đông khô 28 Làm khô dược liệu Phơi Phơi dưới ánh nắng mặt trời Phơi trong râm Sấy - Không bị tác động của thời tiết - Rút ngắn thời gian - Giảm các tác nhân ảnh hưởng dược liệu (UV, enzyme.) 29 Làm khô dược liệu Quaït Loø saáy Quaït Làm khô trong tủ áp suất giảm - Sấy ở nhiệt độ 25-40oC Đông khô - Dùng cho các dược liệu quý - Không biến đổi thành phần trong dược liệu 30 Đóng gói và bảo quản dược liệu Chọn lựa (tiến hành bằng tay, dụng cụ…) - Tạp chất (rơm rạ, vật lạ, đất cát…) - Các bộ phận khác với bộ phận qui định - Màu sắc, mùi vị - Tỉ lệ dược liệu vụn nát - Dược liệu bị nhiễm mốc, mọt…. Đóng gói (chú ý các tiêu chuẩn) - Bao bì - Kích thước - Khối lượng, hình dáng - Có nhãn ghi đầy đủ thông tin 31 Đóng gói và bảo quản dược liệu Bảo quản (nhằm giữ phẩm chất và hình thức của dược liệu) - Các yếu tố ảnh hưởng: nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, sâu mọt, nấm mốc - Biện pháp: xây dựng kho đúng qui cách định kì theo dõi - Xử lí: dược liệu bị nấm mốc (rửa, lau nước cồn, phơi sấy lại…) chiếu xạ 32 Các phương pháp đánh giá dược liệu Tiêu chuẩn - Tiêu chuẩn Dược điển - Tiêu chuẩn cơ sở Chỉ tiêu - Đặc điểm hình thái: đặc điểm cảm quan, đặc điểm vi học - Thử tinh khiết: độ ẩm, độ tro, tạp chất, hằng số vật lý - Định tính thành phần chính trong dược liệu - Định lượng thành phần chính hoặc hàm lượng cao chiết được 33 Tiêu chuẩn Dược Điển Việt Nam - Mô tả - Vi phẫu - Bột - Định tính - Độ ẩm - Tạp chất - Tro toàn phần - Chất chiết được trong dược liệu 34 Đánh giá dược liệu Cảm quan - Quan sát hình dáng bên ngoài, bên trong. - Cảm nhận thể chất, mức độ nặng nhẹ, trơn dính…. - Mùi đặc trưng của dược liệu - Vị Phương pháp soi kính hiển vi - Soi vi phẫu và soi bột + Nhanh (một số trường hợp) + Phát hiện giả mạo + Ước lượng tỉ lệ chất giả mạo 35 36 Đánh giá dược liệu Phương pháp soi kính hiển vi 37 38 TRÚC ĐÀO Đánh giá dược liệu Phương pháp dự vào tính chất vật lý - Vi hóa 40 Đánh giá dược liệu Phương pháp dựa vào tính chất vật lý - Hằng số vật lí + Độ hòa tan + Tỉ trọng + Góc quay cực riêng + Chỉ số khúc xạ + Nhiệt độ đông đặc + Nhiệt độ nóng chảy 41 Thử tinh khiết Xác định độ ẩm Độ ẩm an toàn: dược liệu an toàn trong quá trình lưu trữ thông thường là 13 % Xác định độ ẩm: - đạt tiêu chuẩn Dược điển?