Luận án hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em 36 59 tháng tuổi dân tộc thái tại thành phố sơn la tỉnh sơn la

Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em… 204 trang · Viện Dinh Dưỡng · 2022.

• Tác giả: Khúc Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Hà Anh Đức
• Trường học: Viện Dinh Dưỡng
• Chuyên ngành: Dinh Dưỡng
• Đề tài: Tác Động Của Bổ Sung Đa Vi Chất Dinh Dưỡng Và Bột Lá Riềng Ấm Đến Tình Trạng Dinh Dưỡng Và Miễn Dịch Của Trẻ Em Dân Tộc Thái Tại Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Suy dinh dưỡng
• 1.2. Nguyên nhân suy dinh dưỡng
• 1.3. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score
• 1.4. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới
• 1.5. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em Việt Nam
• 1.6. Các nghiên cứu can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng cho trẻ em
• 1.7. Dinh dưỡng và nhiễm khuẩn ở trẻ em
• 1.8. Tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em
• 1.9. Mối quan hệ giữa SDD và nhiễm khuẩn
• 1.10. Các nghiên cứu về bổ sung dinh dưỡng cải thiện tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ em
• 1.11. Đặc điểm và các nghiên cứu về cây Riềng ấm
• 1.12. Đặc điểm của cây Riềng ấm
• 1.13. Các nghiên cứu về hoạt tính sinh học của Alpinia zerumbet
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Thời gian nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Cỡ mẫu và chọn mẫu
• 2.7. Cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.8. Cỡ mẫu cho nghiên cứu can thiệp
• 2.9. Phương pháp thu thập số liệu và đánh giá các chỉ số/biến số nghiên cứu
• 2.9.1. Thu thập thông tin chung và thông tin về tình hình bệnh tật của trẻ
• 2.9.2. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 2.9.3. Thu thập số liệu và đánh giá chỉ số huyết học, miễn dịch
• 2.9.4. Thu thập số liệu và đánh giá khẩu phần
• 2.10. Tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ
• 2.11. Triển khai nghiên cứu
• 2.11.1. Thời gian can thiệp
• 2.11.2. Chuẩn bị địa bàn nghiên cứu
• 2.11.3. Tập huấn cho cán bộ tham gia nghiên cứu
• 2.11.4. Triển khai nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.11.5. Triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.11.6. Giám sát triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.12. Sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.12.1. Thành phần của sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.12.2. Kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng sản phẩm
• 2.12.3. Đánh giá mức độ chấp nhận sản phẩm
• 2.13. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.14. Các biện pháp khống chế sai số
• 2.15. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 3.2. Thông tin chung về trẻ em nghiên cứu
• 3.3. Chỉ số nhân trắc trung bình của trẻ em nghiên cứu
• 3.4. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em nghiên cứu
• 3.5. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.5.1. Thông tin về trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái trước can thiệp
• 3.5.2. Đặc điểm khẩu phần của trẻ em 36-59 tháng tuổi
• 3.5.3. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.6. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch và tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.6.1. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.6.2. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 4.2. Đặc điểm nhân trắc của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La
• 4.3. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La
• 4.4. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.5. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số nhân trắc của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.6. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tỷ lệ suy dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu
• 4.7. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến nồng độ Hemoglobin và tỷ lệ thiếu máu của trẻ em nghiên cứu
• 4.8. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch (IgG, IgM) và tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.9. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch
• 4.10. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ
• 4.11. Một số hạn chế trong quá trình triển khai nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng

Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em, đặc biệt là trẻ em dân tộc thiểu số. Tại Sơn La, tình trạng suy dinh dưỡng vẫn còn phổ biến, đặc biệt ở trẻ em dân tộc Thái. Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng không chỉ giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng mà còn nâng cao sức đề kháng cho trẻ. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc bổ sung này có thể làm giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng và cải thiện sức khỏe tổng thể của trẻ em.

1.1. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La đang gặp nhiều khó khăn. Theo số liệu, tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân và thấp còi vẫn ở mức cao. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để cải thiện tình trạng này.

1.2. Vai trò của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng

Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng giúp cung cấp các vitamin và khoáng chất cần thiết cho sự phát triển của trẻ. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc bổ sung này có thể cải thiện tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng, từ đó nâng cao sức khỏe và khả năng miễn dịch cho trẻ em.

II. Thách thức trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng trẻ em

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các yếu tố như điều kiện kinh tế, văn hóa và thói quen ăn uống của người dân địa phương ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của các chương trình bổ sung dinh dưỡng. Việc nâng cao nhận thức về dinh dưỡng cũng là một yếu tố quan trọng.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em bao gồm chế độ ăn uống không đầy đủ, thiếu kiến thức về dinh dưỡng và điều kiện sống không đảm bảo. Những yếu tố này cần được giải quyết đồng bộ để cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa và thói quen ăn uống

Văn hóa và thói quen ăn uống của người dân tộc Thái có thể ảnh hưởng đến sự tiếp nhận và hiệu quả của các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng. Cần có các chương trình giáo dục dinh dưỡng phù hợp với văn hóa địa phương để nâng cao hiệu quả can thiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu hiệu quả bổ sung dinh dưỡng

Nghiên cứu về hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm được thực hiện thông qua các phương pháp nghiên cứu khoa học. Các chỉ số dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em sẽ được đánh giá trước và sau can thiệp để xác định hiệu quả thực sự của các sản phẩm này.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp can thiệp ngẫu nhiên với cỡ mẫu đủ lớn để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Các trẻ em sẽ được chia thành nhóm can thiệp và nhóm đối chứng để so sánh hiệu quả.

3.2. Các chỉ số đánh giá hiệu quả

Các chỉ số dinh dưỡng như cân nặng, chiều cao và các chỉ số miễn dịch sẽ được theo dõi và đánh giá. Điều này giúp xác định rõ ràng tác động của việc bổ sung dinh dưỡng đến sức khỏe của trẻ em.

IV. Kết quả nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm có tác động tích cực đến tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em. Tỷ lệ suy dinh dưỡng giảm đáng kể và sức đề kháng của trẻ được cải thiện rõ rệt.

4.1. Tác động đến chỉ số dinh dưỡng

Sau khi can thiệp, các chỉ số dinh dưỡng như cân nặng và chiều cao của trẻ em đã có sự cải thiện rõ rệt. Điều này cho thấy hiệu quả của việc bổ sung dinh dưỡng trong việc nâng cao sức khỏe cho trẻ.

4.2. Tác động đến hệ miễn dịch

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc bổ sung dinh dưỡng giúp cải thiện các chỉ số miễn dịch như IgG và IgM, từ đó giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ em.

V. Kết luận và triển vọng tương lai

Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đã chứng minh được hiệu quả trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La. Cần tiếp tục nghiên cứu và mở rộng các chương trình bổ sung dinh dưỡng để nâng cao sức khỏe cho trẻ em trong khu vực.

5.1. Đề xuất các giải pháp can thiệp

Cần có các giải pháp can thiệp đồng bộ, bao gồm giáo dục dinh dưỡng, cải thiện điều kiện sống và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc chăm sóc sức khỏe trẻ em.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc phát triển các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng từ nguồn nguyên liệu tự nhiên, nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả cho sức khỏe trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng (SDD) ở trẻ em dưới 5 tuổi vẫn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng tại các quốc gia đang phát triển. Theo số liệu năm 2019 được tác giả dẫn lại, toàn cầu có khoảng 149 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thấp còi, gần 50 triệu trẻ gầy còm và 340 triệu trẻ thiếu vi chất dinh dưỡng. Tại Việt Nam, dù tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân đã giảm đáng kể, tình trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi vẫn còn ở mức cao, đặc biệt có sự chênh lệch lớn giữa các vùng miền và giữa các nhóm dân tộc. Tại tỉnh Sơn La, một địa bàn miền núi Tây Bắc với hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số (trong đó dân tộc Thái chiếm 54%), số liệu năm 2015 của Viện Dinh dưỡng cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở mức 21,3%, thấp còi 34,3% và gầy còm 15,7%—đều cao hơn mức trung bình của cả nước.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tế: can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng đã được chứng minh có hiệu quả cải thiện thể lực và giảm nguy cơ nhiễm khuẩn, tuy nhiên các kết quả can thiệp trên thế giới và tại Việt Nam còn chưa đồng nhất giữa các quần thể đối tượng. Mặt khác, các chế phẩm hóa dược tổng hợp có thể mang lại tác dụng không mong muốn đối với trẻ nhỏ, thúc đẩy xu hướng sử dụng hợp chất có nguồn gốc tự nhiên. Lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) chứa hàm lượng cao các hợp chất polyphenol và kavalactone có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và tăng cường miễn dịch, song chưa có nhiều công trình đánh giá hiệu quả khi phối hợp bột lá Riềng ấm với đa vi chất dinh dưỡng trên đối tượng trẻ em lứa tuổi mầm non thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được đánh số cụ thể như sau:

1. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La.
2. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.
3. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên chỉ số miễn dịch IgG, IgM và nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em từ 36 đến 59 tháng tuổi sinh sống tại địa bàn nghiên cứu (trong hợp phần mô tả cắt ngang) và trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái học tại các trường mầm non (trong hợp phần can thiệp cộng đồng).
• Phạm vi không gian: Thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La, với địa bàn can thiệp cụ thể tại Trường Mầm non Chiềng Xôm và Trường Mầm non Hua La.
• Phạm vi thời gian: Công trình được hoàn thành và bảo vệ năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tài liệu, tác giả đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế xoay quanh ba trục nội dung chính:

Thứ nhất, các can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng đơn lẻ và đa vi chất lên sự tăng trưởng thể chất của trẻ em:

• Các phân tích tổng hợp của Brown và cộng sự (2002, 2014) cùng Mayo-Wilson và cộng sự (2009) chỉ ra vai trò của kẽm trong việc cải thiện chiều cao và cân nặng ở trẻ, đồng thời ghi nhận sự thay đổi hiệu ứng khi phối hợp kẽm cùng sắt. Imdad và cộng sự (2011) qua tổng hợp 36 nghiên cứu can thiệp tại các nước đang phát triển khẳng định việc bổ sung kẽm (10 mg/ngày trong 24 tuần) giúp tăng chiều dài trung bình 0,37 cm so với nhóm chứng.
• Gera và cộng sự (2012) phân tích 60 thử nghiệm bổ sung sắt vào thực phẩm, ghi nhận nồng độ huyết sắc tố tăng 0,42 g/dL (KTC 95%: 0,28-0,56) và giảm nguy cơ thiếu máu (RR: 0,59), tương đồng với các công bố của Ramesh Athe và cộng sự (2014), JS Huo và cộng sự (2015), Nicholai Neuberger và cộng sự (2016). Varma và cộng sự (2007) can thiệp bổ sung hỗn hợp Premix (sắt, vitamin A, axit folic) tại Ấn Độ trên 516 trẻ 36-66 tháng tuổi trong 24 tuần, ghi nhận sự gia tăng nồng độ huyết sắc tố có ý nghĩa thống kê (p < 0,001). Della Lucie và cộng sự (2017) bổ sung kẽm, thiamine và axit folic vào gạo cho 99 trẻ mẫu giáo trong 4 tháng, cho thấy sự cải thiện đồng thời nồng độ kẽm, thiamine, folate và hemoglobin (p < 0,001).
• Tại Việt Nam, Lê Thị Hợp và cộng sự (2005) tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng trên 306 trẻ 6-12 tháng tuổi, chứng minh bổ sung đa vi chất hàng ngày làm giảm mức suy giảm Z-score chiều cao theo tuổi (-0,32 ± 0,08; p = 0,001) và tăng nồng độ huyết sắc tố 16,4 g/L so với nhóm chứng. Vũ Thanh Hương (2011) sử dụng sản phẩm Davin kid kết hợp protein và vi chất trong 18 tháng, ghi nhận mức giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi. Nguyễn Thị Hải Hà (2012) bổ sung lyzin-đa vi chất cho trẻ 6-12 tháng tuổi làm tăng nồng độ kẽm huyết thanh. Trần Thị Lan (2012, 2013) nghiên cứu trên trẻ Pa Cô và Vân Kiều tại Quảng Trị, chứng minh kết hợp tẩy giun và đa vi chất làm tăng cân nặng, chiều cao, hemoglobin, retinol và IGF-I sau 6 tháng. Phạm Thị Dung và cộng sự (2020) can thiệp sữa bổ sung vi chất tại Thái Bình trong 6 tháng, làm giảm tỷ lệ thiếu máu từ 29,2% xuống 10,4% và thiếu kẽm từ 66,0% xuống 29,2%.

Thứ hai, mối quan hệ giữa suy dinh dưỡng, chức năng miễn dịch và tình trạng nhiễm khuẩn:

• Tác giả điểm lại mô hình vòng luẩn quẩn của Scrimshaw (1968) giữa suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn: suy dinh dưỡng làm suy giảm miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào, tạo điều kiện cho mầm bệnh xâm nhập; ngược lại, sốt và nhiễm khuẩn đường tiêu hóa làm giảm hấp thu và tăng tiêu hao dưỡng chất. Mac Donald (2000) và Stefanidou (2006) phân tích cơ sở sinh học của kẽm trong biệt hóa tế bào miễn dịch. Chhagan và cộng sự, Sazawal và cộng sự, Chen và cộng sự (2011), Sharieff và cộng sự đã chứng minh bổ sung đa vi chất làm giảm số đợt tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em. W. Zhou và cộng sự (2004) bổ sung lysine vào bột mì làm gia tăng nồng độ kháng thể dịch thể IgG, IgA và IgM ở trẻ em (p < 0,01). Nguyễn Lân (2012) và Vũ Thị Kim Hoa (2017) bổ sung prebiotic và probiotic kết hợp vitamin, khoáng chất giúp tăng nồng độ IgA và giảm số ngày mắc bệnh tiêu chảy, hô hấp.

Thứ ba, đặc tính sinh học và dược lý của cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet):

• Cây thuộc chi Alpinia, họ Gừng (Zingiberaceae), có thành phần hóa học chính gồm các kavalactone như dihydro-5,6-dehydrokavain (DDK), 5,6-dehydrokawain (DK) và các polyphenol gồm axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol.
• Các nghiên cứu của Cristiane P và cộng sự (2009), Mari Narusaka và cộng sự (2020-2021), N. Sawangjaroen và cộng sự (2006), Macedo và cộng sự (2012), MH. Zahra (2019), Phạm Thị Bé Tư và cộng sự (2015) ghi nhận chiết xuất lá Riềng ấm có hoạt tính kháng vi khuẩn (E. coli, S. aureus, H. pylori), kháng virus (cúm, retrovirus qua ức chế integrase và neuraminidase), ức chế ký sinh trùng và chống oxy hóa mạnh.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình thực nghiệm kết hợp việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng với thành phần bột lá thảo dược tự nhiên (Alpinia zerumbet chuẩn hóa polyphenol) nhằm đánh giá đồng thời sự tăng trưởng thể lực, chỉ số huyết học (Hb), chỉ số miễn dịch thể dịch (IgG, IgM) và tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn lâm sàng (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp) trên trẻ em dân tộc thiểu số tại vùng miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khái niệm suy dinh dưỡng theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): sự thiếu hụt, dư thừa hoặc mất cân bằng năng lượng và các chất dinh dưỡng, dẫn đến biến đổi thành phần cơ thể và chức năng sinh học.
• Khung khái niệm nguyên nhân suy dinh dưỡng trẻ em của UNICEF (1997): phân tầng theo ba cấp độ gồm nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần ăn thiếu hụt và bệnh tật), nguyên nhân gián tiếp (dịch vụ chăm sóc, nước sạch, vệ sinh môi trường, an ninh lương thực hộ gia đình) và nguyên nhân cơ bản (kinh tế - xã hội, chính sách và nguồn lực cộng đồng).
• Chuẩn tăng trưởng trẻ em của WHO năm 2006 (WHO Child Growth Standards) dựa trên các chỉ số Z-score: cân nặng theo tuổi (WAZ), chiều cao theo tuổi (HAZ), cân nặng theo chiều cao (WHZ). Ngưỡng Z-score dưới -2 SD được dùng để xác định các thể suy dinh dưỡng nhẹ cân, thấp còi và gầy còm.
• Mô hình tương tác hai chiều dinh dưỡng - miễn dịch - nhiễm khuẩn của Scrimshaw: thiếu hụt vi chất dẫn đến suy giảm hàng rào bảo vệ niêm mạc và nồng độ kháng thể huyết thanh, làm gia tăng nguy cơ mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu dịch tễ học định lượng, triển khai theo hai giai đoạn:

1. Nghiên cứu mô tả cắt ngang:

• Mục đích: Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng và các chỉ số nhân trắc của trẻ 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La.
• Thu thập dữ liệu: Đo đạc nhân trắc (cân nặng, chiều cao đứng bằng thước đo và cân chuẩn y tế), phỏng vấn thông tin kinh tế - xã hội, nhân khẩu học và tiền sử bệnh tật của trẻ qua người chăm sóc.

2. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng:

• Thiết kế: Thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng, đánh giá trước và sau can thiệp.
• Địa bàn: Trường Mầm non Chiềng Xôm và Trường Mầm non Hua La, thành phố Sơn La.
• Đối tượng: Trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.

Nguồn tư liệu, công cụ và quy trình thu thập dữ liệu

• Khẩu phần ăn: Đánh giá bằng phương pháp hỏi ghi khẩu phần 24 giờ tại thời điểm trước và sau can thiệp, tính toán mức đáp ứng năng lượng, các chất sinh năng lượng (protein, lipid, glucid) và tính cân đối khẩu phần.
• Chỉ số huyết học và miễn dịch: Lấy máu tĩnh mạch của trẻ tại hai thời điểm (trước và sau can thiệp) để định lượng nồng độ Hemoglobin (Hb) đánh giá tình trạng thiếu máu; định lượng nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM trong huyết thanh.
• Tình trạng nhiễm khuẩn lâm sàng: Theo dõi giám sát liên tục trong suốt thời gian can thiệp về bệnh tiêu chảy (xác định khi đi ngoài phân lỏng ≥ 3 lần/24 giờ) và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính. Các biến số theo dõi gồm: tỷ lệ mắc bệnh ban đầu, thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi mắc bệnh lần đầu, số đợt mắc bệnh/trẻ, số ngày mắc bệnh trung bình/đợt và tổng số ngày mắc/trẻ.
• Sản phẩm can thiệp: Sản phẩm kết hợp đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm dạng gói 1g (bột lá Riềng ấm do Phòng thí nghiệm Makise Lifeup cung cấp, đã được chuẩn hóa và kiểm nghiệm hàm lượng polyphenol).

Hạng mục phương pháp	Nội dung và công cụ cụ thể trong luận án
Thiết kế nghiên cứu	Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng
Quần thể nghiên cứu	Trẻ em 36-59 tháng tuổi nói chung và trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại TP. Sơn La
Chỉ số nhân trắc	Cân nặng (kg), chiều cao (cm), tính toán Z-score (WAZ, HAZ, WHZ) theo chuẩn WHO 2006
Chỉ số huyết học - miễn dịch	Định lượng Hemoglobin (g/dL), định lượng kháng thể huyết thanh IgG và IgM (mg/dL)
Theo dõi nhiễm khuẩn	Giám sát hàng ngày số đợt, số ngày mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp
Đánh giá khẩu phần	Phương pháp hỏi ghi khẩu phần 24 giờ, tính toán năng lượng và cơ cấu P - L - G
Xử lý số liệu	Phân tích thống kê so sánh trước - sau can thiệp, so sánh giữa nhóm can thiệp và đối chứng, phân tích đơn biến và đa biến

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện cơ sở lý luận và các bằng chứng thực nghiệm về dịch tễ học suy dinh dưỡng, vai trò của vi chất và tiềm năng của dược liệu tự nhiên:

• Khái quát tình hình suy dinh dưỡng toàn cầu: phân tích gánh nặng của 144 triệu trẻ thấp còi, 47 triệu trẻ gầy còm trên thế giới năm 2020; nhấn mạnh hơn 90% trẻ thấp còi tập trung tại châu Á và châu Phi; chỉ ra tác động của nghèo đói, học vấn người mẹ, điều kiện vệ sinh nguồn nước đối với nguy cơ chậm phát triển thể lực.
• Phân tích dịch tễ học thiếu vi chất dinh dưỡng (nạn đói tiềm ẩn): đánh giá tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt toàn cầu (ảnh hưởng 42% trẻ em dưới 5 tuổi, trong đó Nam Á và châu Phi cận Sahara đạt 55-60%); phân tích tình trạng thiếu kẽm và thiếu vitamin A tiền lâm sàng.
• Thực trạng suy dinh dưỡng tại Việt Nam: dẫn chứng số liệu Viện Dinh dưỡng qua các giai đoạn, nêu rõ sự giảm tỷ lệ nhẹ cân xuống 12,8% năm 2018 nhưng thấp còi vẫn ở mức 23,2%, trong đó miền núi phía Bắc là 25,4% và Tây Nguyên 32,7%. Đặc biệt, khoảng cách thấp còi giữa trẻ dân tộc thiểu số (31,4%) và dân tộc Kinh (17,5%) năm 2015 đã bị nới rộng. Tại Sơn La, tỷ lệ thấp còi năm 2015 lên tới 34,3%, nhẹ cân 21,3% và gầy còm 15,7%.
• Tổng kết các can thiệp dinh dưỡng và mối quan hệ bệnh lý: phân tích vòng xoắn bệnh lý giữa suy dinh dưỡng, suy giảm miễn dịch và hai bệnh cảnh phổ biến nhất gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi là tiêu chảy cấp và viêm đường hô hấp; tổng kết các can thiệp bổ sung kẽm, sắt, hỗn hợp đa vi chất, prebiotic/probiotic trong và ngoài nước.
• Dược học và hoạt tính sinh học của cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet): mô tả hình thái thực vật, định danh các nhóm hoạt chất kavalactone (DDK, DK) và polyphenol (axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol); phân tích cơ chế kháng khuẩn, kháng virus, ức chế ký sinh trùng, dọn gốc tự do và kích thích miễn dịch của dược liệu.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức thực nghiệm và các kỹ thuật đo lường:

• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ đối tượng: Trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái đang theo học tại các trường mầm non được chọn tại thành phố Sơn La; có sự đồng thuận tham gia của phụ huynh học sinh.
• Phương pháp tính cỡ mẫu: Sử dụng công thức tính cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng và công thức tính cỡ mẫu cho nghiên cứu can thiệp so sánh hai tỷ lệ/hai số trung bình có hiệu chỉnh mức tiêu hao mẫu.
• Quy trình triển khai: Tập huấn kỹ thuật cho đội ngũ cán bộ điều tra; chuẩn hóa kỹ thuật cân, đo nhân trắc theo hướng dẫn của Viện Dinh dưỡng; tổ chức kiểm tra chéo số đo.
• Quy chuẩn sản phẩm can thiệp: Phân tích thành phần polyphenol trong 100g bột lá Riềng ấm (Bảng 2.3 trong văn bản) và cấu trúc thành phần định lượng của 1 gói sản phẩm 1g bổ sung đa vi chất dinh dưỡng kết hợp bột lá Riềng ấm (Bảng 2.4 trong văn bản); quy trình kiểm tra an toàn thực phẩm, độ chấp nhận cảm quan của trẻ.
• Quy trình thu thập mẫu sinh học và theo dõi bệnh tật: Lấy máu xét nghiệm nồng độ Hemoglobin, phân tách huyết thanh xác định hàm lượng kháng thể IgG và IgM; nhật ký giám sát các đợt tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp được cô giáo mầm non và phụ huynh phối hợp ghi chép theo tiêu chí chuẩn hóa.
• Khống chế sai số và đạo đức nghiên cứu: Kiểm định thiết bị cân đo định kỳ; mù hóa phù hợp trong phân tích xét nghiệm; đề tài được thông qua hội đồng đạo đức y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu được từ hai hợp phần nghiên cứu:

• Thực trạng dinh dưỡng trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La:
  • Dữ liệu nhân trắc cơ bản phân bố theo độ tuổi, giới tính, khu vực sinh sống và nhóm dân tộc (Kinh, Thái và các dân tộc khác).
  • Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm và sự kết hợp giữa các thể suy dinh dưỡng ở trẻ em khảo sát; so sánh giữa trẻ dân tộc Thái và các nhóm dân tộc khác trên địa bàn.
  • Đặc điểm nền của hộ gia đình: trình độ học vấn của bà mẹ, điều kiện kinh tế hộ, tình trạng nước sạch và vệ sinh môi trường.
• Khẩu phần ăn thực tế của trẻ:
  • Giá trị năng lượng và hàm lượng các chất dinh dưỡng cơ bản trong khẩu phần ăn hàng ngày của trẻ trước khi triển khai can thiệp.
  • Đánh giá sự chuyển biến về giá trị dinh dưỡng và tính cân đối khẩu phần (tỷ lệ P - L - G) tại thời điểm kết thúc can thiệp.
• Hiệu quả can thiệp lên tình trạng dinh dưỡng:
  • Biến thiên các chỉ số nhân trắc trung bình (cân nặng, chiều cao) và các chỉ số Z-score (WAZ, HAZ, WHZ) trước và sau can thiệp giữa hai nhóm.
  • Phân tích hiệu quả phòng bệnh suy dinh dưỡng mới mắc và hiệu quả hỗ trợ phục hồi dinh dưỡng (điều trị) ở trẻ bị suy dinh dưỡng ban đầu.
• Hiệu quả can thiệp lên chỉ số huyết học và miễn dịch:
  • Nồng độ Hemoglobin trung bình và tỷ lệ thiếu máu trước - sau can thiệp; phân tích mức độ cải thiện thiếu máu ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng.
  • Sự thay đổi nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM huyết thanh; đánh giá mức tăng nồng độ IgG, IgM của trẻ sau giai đoạn bổ sung sản phẩm.
• Hiệu quả can thiệp lên tình trạng nhiễm khuẩn lâm sàng:
  • Bệnh tiêu chảy: Thời gian tích lũy từ khi bắt đầu can thiệp đến khi xuất hiện đợt tiêu chảy đầu tiên; phân tích đơn biến và đa biến về nguy cơ mắc tiêu chảy; thống kê số đợt tiêu chảy/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc tiêu chảy/trẻ trong toàn bộ thời gian theo dõi.
  • Nhiễm khuẩn hô hấp cấp: Thời gian tích lũy đến khi mắc nhiễm khuẩn hô hấp lần đầu; tỷ lệ mắc mới theo thời gian; số đợt mắc/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc/trẻ; thời gian hồi phục lâm sàng giữa hai nhóm.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung biện giải các phát hiện nghiên cứu trong mối tương quan với các công trình đã công bố:

• Phân tích thực trạng suy dinh dưỡng tại thành phố Sơn La: đối chiếu các chỉ số Z-score và tỷ lệ suy dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu với các nghiên cứu gần đây trên trẻ em dân tộc thiểu số tại các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên; lý giải nguyên nhân tỷ lệ thấp còi còn duy trì ở mức cao do tập quán nuôi dưỡng, cơ cấu bữa ăn thiếu vi chất và điều kiện kinh tế hộ gia đình.
• Biện giải hiệu quả cải thiện nhân trắc và phục hồi suy dinh dưỡng: thảo luận vai trò thúc đẩy tăng trưởng của các vi chất thiết yếu (như kẽm, sắt, các vitamin) kết hợp cùng tác dụng chống oxy hóa và cải thiện hấp thu tại đường tiêu hóa từ các polyphenol trong bột lá Riềng ấm.
• Biện giải hiệu quả huyết học và chỉ số miễn dịch: làm rõ cơ chế tăng nồng độ Hemoglobin thông qua bổ sung sắt và các vi chất hỗ trợ tạo máu; thảo luận sự gia tăng nồng độ kháng thể IgG và IgM huyết thanh dưới tác động hiệp đồng của vi chất dinh dưỡng và các hoạt chất sinh học thực vật (Alpinia zerumbet), giúp tăng cường đáp ứng miễn dịch dịch thể.
• Biện giải hiệu quả giảm mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp: đối chiếu kết quả giảm số đợt mắc, giảm số ngày bị bệnh và kéo dài thời gian xuất hiện đợt bệnh đầu tiên với các thử nghiệm quốc tế; phân tích cơ chế bảo vệ niêm mạc ruột, tính chất kháng khuẩn tự nhiên của polyphenol và kavalactone đối với mầm bệnh đường tiêu hóa và hô hấp.
• Nhận diện một số hạn chế của công trình: những khó khăn khách quan trong việc quản lý tuân thủ tại cộng đồng miền núi, việc kiểm soát chế độ ăn uống tại nhà của trẻ vào các ngày nghỉ học, giới hạn về nguồn lực chưa cho phép phân tích sâu hơn các chỉ số miễn dịch qua trung gian tế bào.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả phối hợp giữa đa vi chất dinh dưỡng và bột thảo dược tự nhiên—cụ thể là bột lá Riềng ấm (Alpinia zerumbet) giàu polyphenol—lên sự phát triển thể chất và khả năng đáp ứng miễn dịch ở trẻ em lứa tuổi mẫu giáo.
• Chứng minh việc bổ sung phối hợp sản phẩm có tác động tích cực đến việc nâng cao nồng độ kháng thể dịch thể (IgG, IgM) và cải thiện nồng độ Hemoglobin huyết thanh, góp phần làm sáng tỏ cơ chế can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ tăng cường miễn dịch ở trẻ nhỏ vùng khó khăn.
• Bổ sung cơ sở khoa học khẳng định vai trò bảo vệ của can thiệp dinh dưỡng kết hợp thảo dược trong việc giảm tỷ lệ mới mắc, giảm số đợt và rút ngắn thời gian mắc các bệnh nhiễm khuẩn phổ biến (tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp) ở trẻ em mầm non.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị

• Cung cấp bộ số liệu dịch tễ học dinh dưỡng cập nhật về tình trạng nhân trắc, khẩu phần và tỷ lệ thiếu máu của trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại thành phố Sơn La, phản ánh thực trạng dinh dưỡng tại một địa bàn miền núi đặc thù.
• Khẳng định tính khả thi, tính an toàn và mức độ chấp nhận cảm quan cao của dạng sản phẩm gói bổ sung 1g (kết hợp đa vi chất và bột lá Riềng ấm) khi triển khai tại các trường mầm non công lập ở vùng dân tộc thiểu số.
• Đề xuất giải pháp can thiệp dự phòng dinh dưỡng học đường: ứng dụng sản phẩm bổ sung đa vi chất kết hợp thảo dược chuẩn hóa trong các chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu, phòng chống suy dinh dưỡng và giảm tải gánh nặng bệnh nhiễm khuẩn cho trẻ em mầm non vùng đồng bào dân tộc thiểu số nghèo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được ghi nhận

• Địa bàn nghiên cứu can thiệp chỉ giới hạn tại hai trường mầm non thuộc thành phố Sơn La (Chiềng Xôm và Hua La), chưa thể đại diện hoàn toàn cho trẻ em các huyện vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hơn trong toàn tỉnh.
• Việc theo dõi khẩu phần và giám sát uống sản phẩm chủ yếu được kiểm soát chặt chẽ tại trường học trong các ngày đi học; vào các ngày nghỉ cuối tuần hoặc dịp lễ, việc tuân thủ phụ thuộc vào sự ghi chép và hợp tác của gia đình.
• Luận án mới dừng lại ở việc đánh giá hai chỉ số miễn dịch dịch thể chính là IgG và IgM cùng nồng độ Hemoglobin; chưa đánh giá được toàn diện các chỉ số miễn dịch tế bào, vi chất huyết thanh chuyên biệt (như nồng độ kẽm huyết thanh, ferritin, retinol) hay hệ vi sinh vật đường ruột do hạn chế về kinh phí và điều kiện kỹ thuật thực địa.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu can thiệp tại các địa bàn huyện vùng cao, vùng biên giới khó khăn của tỉnh Sơn La và khu vực Tây Bắc nhằm kiểm chứng tính khái quát hóa của giải pháp can thiệp.
• Triển khai các nghiên cứu sâu hơn về mặt hóa sinh và miễn dịch học nhằm xác định hàm lượng tối ưu của các nhóm hoạt chất polyphenol cụ thể chiết xuất từ lá Riềng ấm; đánh giá tác động của sản phẩm lên hệ vi sinh vật đường ruột và các cytokine tiền viêm ở trẻ em.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Y học dự phòng: Cung cấp mô hình tham khảo chuẩn mực về thiết kế thử nghiệm can thiệp cộng đồng kết hợp vi chất dinh dưỡng với thành phần dược liệu có nguồn gốc tự nhiên; quy trình đánh giá biến số dịch tễ học lâm sàng và cận lâm sàng (nhân trắc, khẩu phần 24 giờ, huyết học, miễn dịch học).
• Cán bộ quản lý y tế và các nhà hoạch định chính sách dinh dưỡng: Cung cấp cơ sở thực chứng để xây dựng các chương trình can thiệp dinh dưỡng học đường tại các địa phương miền núi, vùng có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống nhằm thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng về thể lực và sức khỏe.
• Cán bộ y tế cơ sở và giáo viên mầm non: Cung cấp phương pháp theo dõi, phát hiện suy dinh dưỡng và quy trình phối hợp giữa nhà trường - gia đình trong giám sát các bệnh nhiễm khuẩn thông thường ở trẻ lứa tuổi mầm non.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát tình trạng dinh dưỡng của nhóm trẻ nào và tại địa bàn cụ thể nào?

Luận án tiến hành nghiên cứu mô tả cắt ngang trên trẻ em từ 36 đến 59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La; sau đó triển khai nghiên cứu can thiệp tập trung vào đối tượng trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại hai trường mầm non trên địa bàn là Trường Mầm non Chiềng Xôm và Trường Mầm non Hua La.

2. Tác giả sử dụng sản phẩm can thiệp gì và dạng bào chế như thế nào?

Tác giả sử dụng sản phẩm bổ sung dạng gói 1 gam, kết hợp giữa đa vi chất dinh dưỡng (các vitamin và khoáng chất thiết yếu) và bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) do Phòng thí nghiệm Makise Lifeup cung cấp, đã được chuẩn hóa và kiểm nghiệm hàm lượng các hoạt chất polyphenol.

3. Những chỉ số cận lâm sàng và bệnh tật nào được theo dõi để đánh giá hiệu quả can thiệp?

Luận án theo dõi và đánh giá ba nhóm chỉ số chính:

• Chỉ số nhân trắc: cân nặng, chiều cao và các điểm Z-score chuẩn hóa theo chuẩn WHO 2006 (WAZ, HAZ, WHZ).
• Chỉ số cận lâm sàng: nồng độ Hemoglobin trong máu để xác định tình trạng thiếu máu; nồng độ các kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM trong huyết thanh.
• Tình trạng bệnh nhiễm khuẩn: số đợt mắc, số ngày mắc/đợt, tổng số ngày mắc và thời gian xuất hiện đợt bệnh đầu tiên của bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp tính.

4. Thành phần hoạt tính sinh học chính của bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) được tổng thuật gồm những chất nào?

Theo tổng quan tài liệu và các bảng phân tích trong luận án, bột lá cây Riềng ấm chứa nhóm hoạt chất kavalactone gồm dihydro-5,6-dehydrokavain (DDK), 5,6-dehydrokawain (DK) cùng nhiều hợp chất polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn như axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin và kaempferol.

5. Khung lý thuyết nguyên nhân suy dinh dưỡng nào được luận án ứng dụng để phân tích dữ liệu?

Luận án ứng dụng khung khái niệm nguyên nhân suy dinh dưỡng của UNICEF (1997), phân chia các yếu tố tác động thành ba nhóm: nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần dinh dưỡng và bệnh tật), nguyên nhân gián tiếp (chăm sóc bà mẹ - trẻ em, vệ sinh môi trường, an ninh lương thực hộ gia đình) và nguyên nhân cơ bản (kinh tế, văn hóa, chính sách xã hội).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khúc Thị Hiền là công trình nghiên cứu định lượng kết hợp giữa dịch tễ học mô tả cắt ngang và thử nghiệm can thiệp cộng đồng tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. Nghiên cứu đã đánh giá thực trạng dinh dưỡng của trẻ em mầm non tại địa bàn, đồng thời kiểm chứng hiệu quả thực nghiệm của gói sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng phối hợp bột lá Riềng ấm (Alpinia zerumbet) trên nhóm trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái. Kết quả thu được khẳng định can thiệp có tác dụng cải thiện các chỉ số nhân trắc, giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng, nâng cao nồng độ Hemoglobin và kháng thể miễn dịch dịch thể IgG, IgM, qua đó làm giảm đáng kể tần suất và thời gian mắc bệnh tiêu chảy cùng nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính. Công trình cung cấp bằng chứng khoa học và thực tiễn có giá trị cho việc xây dựng các giải pháp can thiệp dinh dưỡng học đường tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Suy dinh dưỡng 1. Khái niệm Các định nghĩa trước đây cho rằng, SDD là tình trạng cơ thể chậm phát triển do thiếu dinh dưỡng, gây giảm năng lượng. Tất cả các chất dinh dưỡng đều có thể thiếu nhưng phổ biến nhất là thiếu protein và năng lượng.

Bệnh biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau nhưng đều ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ em [23]. SDD có ở tất cả các giai đoạn của cuộc đời, từ bào thai đến người lớn tuổi, trong điều kiện được coi là “dinh dưỡng trong suốt vòng đời” [24]. Tuy nhiên, gần đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm về SDD [1]: Suy dinh dưỡng là sự thiếu hụt, dư thừa hoặc mất cân bằng năng lượng hoặc chất dinh dưỡng của cơ thể. Nó bao gồm các mức độ dinh dưỡng thiếu hoặc thừa khác nhau, dẫn đến những thay đổi về thành phần cơ thể, chức năng cơ thể và kết quả lâm sàng.

Nói cách khác, suy dinh dưỡng là một thuật ngữ bao hàm tất cả các biểu hiện của dinh dưỡng kém và bao gồm từ đói cực độ và thiếu dinh dưỡng đến béo phì [25]. Thuật ngữ SDD bao gồm 2 nhóm tình trạng lớn. Một là “thiếu dinh dưỡng” - gồm thấp còi, gầy còm, nhẹ cân hoặc thiếu VCDD (thiếu các vitamin và khoáng chất quan trọng). Loại còn lại là thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống (như bệnh tim, đột quỵ, tiểu đường và ung thư).

Việc phát hiện tình trạng thiếu dinh dưỡng và thừa cân, béo phì trong một đối tượng là khá phổ biến (như có thể vừa thừa cân vừa thiếu VCDD). Nguyên nhân suy dinh dưỡng Khung khái niệm của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) về suy dinh hưỡng cho bà mẹ và trẻ em (hình 3.1) đã được quốc tế công nhận để hiểu rõ các yếu tố quyết định về suy dinh dưỡng. Khung chia thành 3 cấp độ: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp và nguyên nhân cơ bản [23]. Mô hình nguyên nhân – hậu quả của suy dinh dưỡng trẻ em (Nguồn: UNICEF, 1997) Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến SDD là khẩu phần ăn thiếu về số lượng hoặc kém về chất lượng và bệnh tật ở trẻ em.

6 Nguyên nhân sâu xa (tiềm tàng) là sự yếu kém trong dịch vụ chăm sóc bà mẹ, trẻ em; Kiến thức của người chăm sóc trẻ, yếu tố chăm sóc của gia đình, vấn đề nước sạch, vệ sinh môi trường và tình trạng nhà ở không đảm bảo vệ sinh, tình trạng đói nghèo, lạc hậu về các mặt phát triển nói chung bao gồm cả mất bình đẳng về kinh tế. Nguyên nhân cơ bản (gốc rễ) dẫn đến thiếu dinh dưỡng đó là kiến trúc thượng tầng, chế độ xã hội, chính sách, tiềm năng của mỗi quốc gia. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận, cấu trúc và hoá sinh phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể [26]. Tình trạng dinh dưỡng của cá thể là kết quả của ăn uống và sử dụng các chất dinh dưỡng của cơ thể.

Cơ thể sử dụng các chất dinh dưỡng có trong thực phẩm không những phải trải qua quá trình tiêu hoá, hấp thu, mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác như sinh hoá, sinh lý trong quá trình chuyển hoá. Việc sử dụng thực phẩm phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ của cá thể. Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào và tình trạng sức khoẻ. Khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếu hoặc thừa dinh dưỡng), là thể hiện có vấn đề về sức khoẻ hoặc dinh dưỡng, hoặc cả hai.

Tình trạng dinh dưỡng của một quần thể dân cư được thể hiện bằng tỷ lệ của các cá thể bị tác động bởi các vấn đề về dinh dưỡng. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi thường được coi là đại diện cho tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của một cộng đồng. Các tỷ lệ trên phản ánh tình trạng dinh dưỡng của toàn bộ quần thể dân cư ở cộng đồng đó, và có thể sử dụng để so sánh với số liệu của quốc gia hoặc các cộng đồng khác [27]. Có nhiều chỉ số nhân trắc để đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em.

Đó là các chỉ số chiều cao, cân nặng, chu vi cánh tay, nếp gấp cơ tam đầu và nhị đầu, vòng đầu… Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là chỉ số chiều cao và cân nặng của trẻ. Theo đó, các số đo chiều cao, cân nặng của trẻ sẽ được sử dụng để tính toán các chỉ số cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi và cân nặng theo chiều cao [28]. Do trẻ 7 em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng hợp lý và điều kiện sống hợp vệ sinh thì khả năng phát triển không khác nhau theo chủng tộc, nên Tổ chức Y tế Thế giới năm 1980 đã chọn số liệu NCHS (National Center for Health Statistics) của Hoa Kì làm quần thể tham chiếu để so sánh. Tháng 4 năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức khuyến cáo sử dụng quần thể chuẩn (WHO Child Growth Standards) để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ, thay thế cho quần thể NCHS đã được sử dụng trước đó.

Chuẩn mới mô tả sự phát triển bình thường của trẻ dưới điều kiện môi trường tối ưu và có thể sử dụng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em ở bất kỳ nơi nào, bất kể dân tộc, tình trạng kinh tế xã hội và tập quán nuôi dưỡng [29]. Tại Việt Nam, Viện Dinh dưỡng cũng đã khuyến cáo sử dụng quần thể chuẩn 2006 này [30]. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo sử dụng các chỉ số Z-scores để đánh giá TTDD ở trẻ. Z- score được tính bằng công thức [31]: Kích thước đo được−trị số trung bình của quần thể Z−score= Độlệch chuẩn của quần thể chuẩn Như vậy ta có các chỉ số Z-score tương ứng với các chỉ số nhân trắc bao gồm chiều cao theo tuổi (Height for age Z-score - HAZ), cân nặng theo tuổi (Weight for age Z-score - WAZ), cân nặng theo chiều cao (Weight for length/height Z-score - WHZ).

Ba chỉ số này so sánh chiều cao, cân nặng của một trẻ với giá trị trung bình của quần thể chuẩn được nuôi dưỡng tốt cùng tuổi và cùng giới. Chỉ số HAZ được sử dụng để đo lường tình trạng SDD mạn tính ở trẻ. Chỉ số WHZ sử dụng để đo lường SDD cấp tính ở trẻ và chỉ số này có thể thay đổi rất nhanh. Chỉ số WAZ bị ảnh hưởng bởi SDD cấp tính và mạn tính.

Một trẻ được coi là SDD nhẹ cân, SDD thấp còi và SDD gầy còm khi các chỉ số Z-score tương ứng WAZ, HAZ, WHZ dưới -2 [29], [31]. - Cân nặng theo tuổi (WAZ): là chỉ số được dùng sớm và phổ biến nhất. Trẻ có WAZ thấp là trẻ bị SDD chung, không phân được SDD mạn tính hay cấp tính, trường hợp này còn được gọi là trẻ nhẹ cân (Underweight). - Chiều cao theo tuổi (HAZ): phản ánh sự tăng trưởng về chiều cao, HAZ thấp chỉ sự thiếu sức khỏe hay thiếu dinh dưỡng đã kéo dài và tích lũy.

Trẻ có HAZ thấp gọi là trẻ bị thấp còi (Stunting). 8 - Cân nặng theo chiều cao (WHZ): phản ánh trọng lượng với chiều cao cơ thể, chỉ số này thấp là hậu quả của một quá trình cấp tính và nặng dẫn tới mất cân bằng đáng kể, thường là đói cấp tính hoặc bệnh nặng. Trẻ có WHZ thấp gọi là trẻ SDD cấp hay gầy còm (Wasting). Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới 1.

Tình trạng thiếu dinh dưỡng Tình trạng thiếu dinh dưỡng ở trẻ em là một gánh nặng của thế giới, đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển, gây ảnh hưởng không chỉ trong lĩnh vực sức khỏe mà còn trong mọi lãnh vực khác như kinh tế, xã hội [32]. Năm 2020, theo thống kê của UNICEF, WHO và Ngân hàng Thế giới (WB), trên toàn cầu có khoảng có 144,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thể thấp còi, 47,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị gầy còm, trong đó 14,3 triệu trẻ bị SDD nặng. Như vậy, SDD vẫn ở tình trạng báo động. Đặc biệt, SDD thể thấp còi giảm rất chậm và SDD thể gầy còm còn ảnh hưởng đến nhiều trẻ em.2 cho thấy, sự phân bố SDD thể thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới.

Có khoảng hơn 90% các trường hợp thấp còi sống ở châu Phi và châu Á. Trong số đó, có hơn một nửa trẻ thấp còi phân bố ở Châu Á (khoảng 78,2 triệu trẻ) và khoảng 2/5 phân bố ở Châu Phi (57,5 triệu) [33]. Tỷ lệ trẻ thấp còi vẫn còn chiếm ở mức rất cao trong cộng đồng (khu vực Đông Phi 34,5%, Nam Á 31,7%, Trung Phi 31,5%). Phân bố trẻ em suy dinh dưỡng thấp còi 2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) 9 Nguyên nhân được giải thích cho tỷ lệ SDD cao ở các khu vực trên vì SDD có liên quan chặt chẽ đến nghèo đói [34].

Tác động của nghèo đói đối với các cá nhân có thể được nhìn thấy qua nhiều biểu hiện, bao gồm tình trạng dinh dưỡng kém, mất an ninh lương thực, dễ bị bệnh tật, giảm năng suất, và sự phát triển thể chất và trí tuệ bị tổn hại. Ngoài ra, những người sống trong cảnh nghèo đói không thể tiếp cận các nhu cầu thiết yếu bao gồm thực phẩm dinh dưỡng, môi trường hợp vệ sinh, nơi ở thích hợp và chăm sóc sức khỏe đầy đủ [35]. Do đó, sẽ không sai khi cho rằng, mặc dù SDD là một hiện tượng toàn cầu, nhưng những người sống trong cảnh nghèo đói phải đối mặt với gánh nặng cao hơn. Một nghiên cứu khác đã xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng thấp còi ở trẻ là: trình độ học vấn của mẹ thấp, giới tính nam, hộ nghèo, thời gian cho con bú kéo dài, trẻ nhẹ cân, tuổi của mẹ (<20 tuổi), nguồn nước uống (không được cải thiện), chỉ số BMI (Body Mass Index - chỉ số khối cơ thể) của mẹ thấp (<18,5), tình trạng tiêu chảy, trình độ học vấn và nơi ở của người cha thấp (khu vực nông thôn) [36].

Xu hướng suy giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi của trẻ em dưới 5 tuổi giai đoạn 2000-2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) Hình 1.3 cho thấy sự suy giảm tỷ lệ thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới kể từ năm 2000 cho đến 2019.