Sàng lọc nguy cơ loãng xương ở bệnh nhân nữ trên 45 tuổi bằng chỉ số SCORE

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sàng lọc nguy cơ loãng xương ở nữ trên 45 tuổi tại bệnh viện Trung ương Thái Nguyên bằng chỉ số score.

• Trường học: Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Sàng lọc nguy cơ loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi
• Loại tài liệu: bài báo
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Đại cương về loãng xương
• 1.1.1. Định nghĩa loãng xương
• 1.1.2. Phân loại loãng xương
• 1.1.3. Một số yếu tố nguy cơ gây loãng xương
• 1.1.3.1. Tuổi
• 1.1.3.2. Estrogen
• 1.1.3.3. Viêm khớp dạng thấp
• 1.1.3.4. Chủng tộc
• 1.1.3.5. Giới
• 1.1.3.6. Yếu tố cân nặng
• 1.1.3.7. Tiền sử gẫy xương
• 1.1.3.8. Các yếu tố khác
• 1.1.4. Chẩn đoán loãng xương
• 1.1.4.1. Triệu chứng lâm sàng
• 1.1.4.2. Các phương pháp đánh giá tình trạng loãng xương
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cách chọn mẫu
• 2.4.3. Thời gian và địa điểm
• 2.4.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.4.5. Chỉ số, biến số nghiên cứu
• 2.4.6. Phương pháp thu thập nghiên cứu
• 2.4.7. Xử lí số liệu
• 2.4.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Khảo sát một số yếu tố nguy cơ loãng xương ở ĐTNC bằng thang điểm SCORE
• 3.3. Xác định giá trị dự báo nguy cơ loãng xương bằng chỉ số SCORE ở ĐTNC
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của ĐTNC
• 4.2. Đặc điểm mật độ xương bằng phương pháp DEXA của ĐTNC
• 4.3. Khảo sát một số yếu tố nguy cơ loãng xương ở ĐTNC bằng thang điểm SCORE
• 4.4. Xác định giá trị dự báo nguy cơ loãng xương bằng của thang điểm SCORE ở ĐTNC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về sàng lọc nguy cơ loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi

Loãng xương là một bệnh lý nghiêm trọng, đặc biệt ở phụ nữ trên 45 tuổi. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng như gãy xương. Việc sàng lọc nguy cơ loãng xương là cần thiết để phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên đã triển khai nhiều phương pháp sàng lọc nhằm nâng cao nhận thức và chăm sóc sức khỏe cho phụ nữ trong độ tuổi này.

1.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của loãng xương

Loãng xương được định nghĩa là tình trạng giảm mật độ xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương. Phụ nữ trên 45 tuổi là nhóm có nguy cơ cao do sự suy giảm estrogen. Việc hiểu rõ về loãng xương giúp nâng cao nhận thức và thực hiện các biện pháp phòng ngừa.

1.2. Tình hình loãng xương ở phụ nữ tại Việt Nam

Theo thống kê, có khoảng 2,5 triệu người Việt Nam mắc loãng xương, trong đó phụ nữ chiếm tỷ lệ cao. Việc sàng lọc sớm giúp phát hiện và điều trị kịp thời, giảm thiểu biến chứng cho bệnh nhân.

II. Những thách thức trong việc sàng lọc loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi

Mặc dù việc sàng lọc loãng xương rất quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Thiếu thiết bị đo mật độ xương DEXA tại nhiều cơ sở y tế là một trong những vấn đề lớn. Ngoài ra, nhận thức của người dân về loãng xương còn hạn chế, dẫn đến việc không thực hiện sàng lọc định kỳ.

2.1. Thiếu thiết bị y tế hiện đại

Nhiều bệnh viện không có máy đo mật độ xương DEXA, khiến việc chẩn đoán trở nên khó khăn. Điều này ảnh hưởng đến khả năng phát hiện sớm loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi.

2.2. Nhận thức của cộng đồng về loãng xương

Nhiều phụ nữ chưa nhận thức được nguy cơ loãng xương, dẫn đến việc không tham gia sàng lọc. Cần có các chiến dịch truyền thông để nâng cao nhận thức về bệnh lý này.

III. Phương pháp sàng lọc nguy cơ loãng xương hiệu quả

Chỉ số SCORE là một trong những phương pháp sàng lọc hiệu quả để đánh giá nguy cơ loãng xương. Phương pháp này dựa trên các yếu tố như tuổi tác, tiền sử bệnh lý và chỉ số BMI. Việc áp dụng chỉ số SCORE tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên đã cho thấy kết quả khả quan.

3.1. Chỉ số SCORE và cách tính toán

Chỉ số SCORE được tính toán dựa trên 6 yếu tố chính, giúp xác định nguy cơ loãng xương. Phương pháp này đơn giản, dễ thực hiện và tiết kiệm chi phí.

3.2. Lợi ích của việc sử dụng chỉ số SCORE

Việc sử dụng chỉ số SCORE giúp phát hiện sớm nguy cơ loãng xương, từ đó có kế hoạch điều trị kịp thời. Điều này không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.

IV. Kết quả nghiên cứu về sàng lọc loãng xương tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên

Nghiên cứu tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên cho thấy chỉ số SCORE có độ nhạy và độ đặc hiệu cao trong việc phát hiện nguy cơ loãng xương. Kết quả này khẳng định tính khả thi của phương pháp sàng lọc này trong cộng đồng.

4.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là phụ nữ trên 45 tuổi, với nhiều yếu tố nguy cơ khác nhau. Kết quả cho thấy tỷ lệ loãng xương ở nhóm này là rất cao.

4.2. Giá trị dự báo của chỉ số SCORE

Chỉ số SCORE đã chứng minh được giá trị dự báo nguy cơ loãng xương, giúp các bác sĩ có cơ sở để đưa ra quyết định điều trị phù hợp.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong sàng lọc loãng xương

Việc sàng lọc nguy cơ loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi là rất cần thiết. Cần tiếp tục nghiên cứu và cải thiện các phương pháp sàng lọc để nâng cao hiệu quả phát hiện sớm. Hướng tới việc xây dựng một chương trình sàng lọc toàn diện tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên.

5.1. Tầm quan trọng của việc sàng lọc định kỳ

Sàng lọc định kỳ giúp phát hiện sớm nguy cơ loãng xương, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Điều này không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn giảm thiểu chi phí điều trị.

5.2. Đề xuất cải tiến trong sàng lọc loãng xương

Cần đầu tư vào thiết bị y tế và nâng cao nhận thức cộng đồng về loãng xương. Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai rộng rãi để mọi người hiểu rõ về nguy cơ và biện pháp phòng ngừa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Loãng xương là một vấn đề sức khỏe cộng đồng mang tính toàn cầu với tốc độ gia tăng nhanh chóng theo xu hướng già hóa dân số. Theo ước tính từ Tổ chức Loãng xương Quốc tế (IOF), toàn cầu có hơn 200 triệu người mắc loãng xương, trong đó cứ 3 phụ nữ trên 50 tuổi thì có 1 người chịu ảnh hưởng bởi tình trạng này. Tại Việt Nam, thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia ghi nhận khoảng 2,5 triệu người mắc loãng xương và hơn 1.500 trường hợp gãy xương biến chứng mỗi năm. Sau độ tuổi 40, tốc độ mất xương sinh lý ở nữ giới diễn ra ở mức 0,5% – 1%/năm và có thể tăng vọt lên 2% – 4%/năm trong 5 – 10 năm đầu sau mãn kinh do sự suy giảm đột ngột của hormone nội tiết tố nữ.

Mặc dù phương pháp đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán, việc phổ cập thiết bị này còn gặp nhiều trở ngại tại tuyến y tế cơ sở do chi phí đầu tư cao và tính cơ động thấp. Xuất phát từ thực tế lâm sàng đó, nghiên cứu được triển khai nhằm khảo sát các yếu tố nguy cơ và xác định giá trị dự báo nguy cơ loãng xương của thang điểm SCORE ở phụ nữ trên 45 tuổi tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên. Đề tài được thực hiện từ tháng 01/2017 đến tháng 04/2018 trên 300 bệnh nhân nữ, mở ra giải pháp sàng lọc sớm, kinh tế và dễ triển khai nhằm định hướng đo mật độ xương kịp thời, hạn chế tối đa nguy cơ tàn phế và tử vong do gãy xương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng định nghĩa chuẩn hóa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1994) và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH, 2001), khẳng định sức mạnh của xương phản ánh tổng hòa giữa mật độ khoáng xương (BMD) và chất lượng xương. Cơ chế bệnh sinh của loãng xương ở phụ nữ trung niên được làm rõ thông qua sự suy giảm estrogen làm xáo trộn tương tác giữa các cytokine điều hòa quá trình chu chuyển xương, cụ thể là tỷ lệ phối tử RANKL và Osteoprotegerin (OPG), dẫn đến kích hoạt mất kiểm soát các tế bào hủy xương. Đồng thời, quá trình lão hóa đi kèm với hiện tượng giảm hấp thu canxi tại ruột và cường tuyến cận giáp thứ phát thúc đẩy thoái biến cấu trúc bè xương.

Khung đánh giá nguy cơ dựa trên mô hình SCORE (Simple Calculated Osteoporosis Risk Estimation) được Lydick và cộng sự phát triển năm 1998, kết hợp so sánh với các chỉ số OSTA, ORAI và OSIRIS. Thang điểm SCORE tích hợp 6 tham số lâm sàng: chủng tộc, tuổi, tiền sử viêm khớp dạng thấp, tiền sử gãy xương tự nhiên sau 45 tuổi, tiền sử dùng estrogen và cân nặng. Tiêu chuẩn chẩn đoán mật độ xương của WHO được áp dụng dựa trên chỉ số T-score đo bằng DEXA: bình thường khi T-score > -1 SD, giảm mật độ xương (thiểu xương) khi -2,5 SD < T-score ≤ -1 SD, và loãng xương khi T-score ≤ -2,5 SD.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang, tiến cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính cho nghiên cứu tìm độ nhạy và độ đặc hiệu của một phương pháp chẩn đoán với độ tin cậy 95% (Z = 1,96), sai số biên w = 0,07 và tỷ lệ mắc loãng xương ước tính trong quần thể Pdis = 24,6%. Cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là 261 bệnh nhân; trong thực tế, đề tài đã thu thập 300 bệnh nhân nữ trên 45 tuổi đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng tại phòng khám Cơ Xương Khớp thuộc Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên trong giai đoạn từ tháng 01/2017 đến tháng 04/2018. Bệnh nhân được thu thập dữ liệu lâm sàng thông qua bộ câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa kết hợp thăm khám lâm sàng. Mật độ xương được đo đạc chính xác bằng hệ thống DEXA hiện đại model MEDIX DR (Pháp) tại hai vị trí chuẩn: cột sống thắt lưng (L1 – L4) và cổ xương đùi. Toàn bộ dữ liệu được quản lý và xử lý bằng phần mềm SPSS 16.0 và Microsoft Excel. Phương pháp phân tích đường cong ROC (Receiver Operating Characteristic), diện tích dưới đường cong (AUC), và chỉ số Youden J được lựa chọn nhằm tối ưu hóa việc xác định điểm cắt phân tách nguy cơ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát đặc điểm dịch tễ ghi nhận độ tuổi trung bình của đối tượng nghiên cứu là 62,7 ± 11,07 tuổi (dao động từ 46 đến 91 tuổi), trong đó nhóm tuổi 65 – 74 chiếm tỷ lệ cao nhất với 33,4%. Tỷ lệ phụ nữ đã mãn kinh chiếm 78,0% với độ tuổi mãn kinh trung bình 52,7 ± 4,6 tuổi và thời gian mãn kinh bình quân 18,6 năm. Chỉ số cân nặng trung bình là 51,8 kg; đa số bệnh nhân có thể trạng bình thường (80,3%), trong khi tỷ lệ gầy (BMI < 18,5) chiếm 7,3% và thừa cân (BMI ≥ 25) chiếm 12,3%. Tiền sử viêm khớp dạng thấp xuất hiện ở 30,7% bệnh nhân, 42,7% từng sử dụng các chế phẩm estrogen, và 30,0% có tiền sử gãy xương sau tuổi 45.

Kết quả đo DEXA cho thấy tỷ lệ loãng xương thực tế trong mẫu nghiên cứu lên tới 68,7% (206/300 ca), giảm mật độ xương chiếm 10,3% (31/300 ca) và chỉ có 21,0% đối tượng đạt mật độ xương bình thường. Tỷ lệ loãng xương tăng lũy tiến rõ rệt theo lứa tuổi: chiếm 24,4% ở nhóm 46 – 54 tuổi, tăng lên 75,8% ở nhóm 55 – 64 tuổi, đạt 88,0% ở nhóm 65 – 74 tuổi và chạm mức 97,9% ở nhóm từ 75 tuổi trở lên.

Phân loại thang điểm SCORE ghi nhận 50,3% bệnh nhân nằm trong nhóm nguy cơ cao (> 15 điểm), 34,7% thuộc nhóm nguy cơ trung bình (7 – 15 điểm) và chỉ 15,0% thuộc nhóm nguy cơ thấp (< 7 điểm). Điểm SCORE trung bình của toàn bộ đối tượng là 14,76 ± 6,22 điểm. Điểm số SCORE có mối liên quan tương thuận chặt chẽ với tuổi tác, thời gian mãn kinh, đồng thời cao hơn rõ rệt ở những người có tiền sử viêm khớp dạng thấp (16,79 so với 13,87), tiền sử gãy xương (19,16 so với 11,49) và nhóm không dùng estrogen (17,44 so với 8,52) với mức ý nghĩa thống kê p < 0,001.

Khảo sát giá trị dự báo cho thấy diện tích dưới đường cong ROC (AUC) của thang điểm SCORE đều đạt mức xuất sắc là 0,95 đối với cả tiêu chuẩn T-score ≤ -1 SD và T-score ≤ -2,5 SD. Tại điểm cắt SCORE = 12 đối với tình trạng giảm mật độ xương (T-score ≤ -1 SD), công cụ đạt độ nhạy 86,1%, độ đặc hiệu 96,8%, giá trị dự báo dương tính 98,4% và tỷ số chênh OR = 81,7 (p < 0,001). Khi áp dụng điểm cắt SCORE = 15 đối với tình trạng loãng xương (T-score ≤ -2,5 SD), công cụ đạt độ nhạy 81,1%, độ đặc hiệu 96,8%, giá trị dự báo dương tính 97,4% và tỷ số chênh OR = 66,9 (p < 0,001).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu biến thiên mật độ xương theo nhóm tuổi được mô tả rất rõ ràng khi biểu diễn qua cấu trúc biểu đồ cột chồng tỷ lệ phần trăm: tỷ lệ cá thể có xương bình thường thu hẹp nhanh từ 57,0% ở lứa tuổi 46 – 54 xuống còn 0% ở nhóm trên 75 tuổi, nhường chỗ hoàn toàn cho cột loãng xương chiếm tới 97,9%. Bên cạnh đó, đồ thị đường cong ROC mở rộng tối đa về góc trên bên trái với AUC chạm mốc 0,95 khẳng định sức mạnh phân tách ranh giới bệnh lý của mô hình điểm số SCORE.

Cơ chế sinh lý học giải thích cho sự tăng vọt của điểm SCORE theo thời gian mãn kinh chính là sự thoái biến kéo dài của nồng độ estrogen nội sinh, làm suy yếu khả năng ức chế hủy cốt bào. Tương tự, người có chỉ số BMI thấp chịu tác động kép do thiếu tải trọng cơ học kích thích tạo cốt bào và giảm quá trình thơm hóa androgen thành estrogen tại mô mỡ, dẫn đến điểm SCORE trung bình ở nhóm gầy đạt mức 19,77 ± 6,6 điểm.

So sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm, độ nhạy và diện tích dưới đường cong AUC của thang điểm SCORE trong nghiên cứu này tương đồng với các công bố quốc tế của Lydick tại Hoa Kỳ (Se đạt 89% – 91%), Cherian tại Ấn Độ (Se 91,3%, AUC = 0,806) và cao hơn nghiên cứu của Đậu Thế Hiệp tại Hà Nội (AUC = 0,779). Sự khác biệt về điểm cắt tối ưu (cut-off 12 và 15 so với cut-off 6 hoặc 7 ở các quần thể phương Tây) phản ánh đặc thù vóc dáng nhỏ, cân nặng thấp và tỷ lệ gãy xương nền tảng ở phụ nữ khu vực trung du miền núi phía Bắc Việt Nam, chứng minh tính cần thiết của việc chuẩn hóa điểm cắt theo từng vùng địa lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai chuẩn hóa quy trình sàng lọc loãng xương bằng chỉ số SCORE tại tuyến y tế cơ sở: Đề nghị Sở Y tế và các Trung tâm Y tế huyện áp dụng bảng kiểm SCORE 6 câu hỏi vào quy trình khám sức khỏe định kỳ cho 100% phụ nữ trên 45 tuổi trong vòng 12 tháng tới, nhằm tăng tỷ lệ phát hiện sớm nguy cơ giảm mật độ xương lên tối thiểu 80%.
2. Xây dựng phác đồ phân luồng can thiệp dựa trên ngưỡng điểm cắt thực nghiệm: Thiết lập hướng dẫn xử trí lâm sàng thống nhất: bệnh nhân có điểm SCORE > 15 cần được ưu tiên chuyển tuyến đo DEXA khẳng định hoặc xem xét khởi động điều trị dự phòng loãng xương ngay nếu điều kiện cơ sở vật chất chưa cho phép đo mật độ xương; bệnh nhân có điểm SCORE từ 7 đến 15 cần được chỉ định đo DEXA có kế hoạch trong vòng 1 – 3 tháng.
3. Tăng cường quản lý nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao tại các bệnh viện đa khoa: Thiết lập hồ sơ theo dõi chuyên biệt hàng quý cho các bệnh nhân nữ mắc viêm khớp dạng thấp, người có tiền sử gãy xương tự nhiên sau tuổi 45 và người có chỉ số BMI < 18,5 kg/m² tại các phòng khám Cơ Xương Khớp tuyến tỉnh, nhằm kiểm soát các yếu tố thúc đẩy mất xương nhanh.
4. Đẩy mạnh các chương trình can thiệp dinh dưỡng và vận động cộng đồng: Tổ chức các chiến dịch truyền thông y tế hướng dẫn phụ nữ tiền mãn kinh bổ sung đủ 1.000 – 1.200 mg canxi nguyên tố/ngày kết hợp 800 UI Vitamin D3/ngày qua chế độ ăn và dược phẩm, duy trì tối thiểu 150 phút tập thể dục nhịp điệu hoặc đi bộ nhanh mỗi tuần nhằm giảm thiểu 25% – 30% tốc độ mất xương trong 5 năm đầu sau mãn kinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ chuyên khoa Cơ Xương Khớp, Nội tiết và Lão khoa: Khai thác các bằng chứng thực nghiệm về độ nhạy, độ đặc hiệu và giá trị tiên lượng của thang điểm SCORE để tối ưu hóa việc ra quyết định chỉ định đo DEXA và cá thể hóa phác đồ điều trị.
• Bác sĩ y học gia đình và cán bộ y tế tuyến xã/phường: Sử dụng bộ câu hỏi SCORE như một công cụ tầm soát lâm sàng ban đầu không xâm lấn, chi phí 0 đồng, dễ tính toán ngay tại bàn khám mà không đòi hỏi trang thiết bị phức tạp.
• Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh ngành Y học: Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu giá trị chẩn đoán (Diagnostic Accuracy Study), kỹ thuật phân tích đường cong ROC, cách tính chỉ số Youden J và kỹ thuật xử lý số liệu y sinh học trên SPSS.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và quản lý bệnh viện: Ứng dụng số liệu dịch tễ để xây dựng các mô hình kinh tế y tế, phân bổ nguồn lực máy đo DEXA hợp lý và thiết kế các chiến dịch sàng lọc loãng xương cộng đồng quy mô lớn.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ số SCORE đánh giá nguy cơ loãng xương dựa trên những yếu tố nào? Chỉ số SCORE tính toán điểm số dựa trên 6 tham số đơn giản: chủng tộc (không phải da đen tính 5 điểm), số tuổi (3 lần chữ số đầu của tuổi), tiền sử viêm khớp dạng thấp (4 điểm), tiền sử gãy xương sau 45 tuổi (4 điểm cho mỗi vị trí), tiền sử dùng estrogen (không dùng tính 1 điểm), và trừ đi 1 điểm cho mỗi 4,5 kg cân nặng.

Tại sao chỉ số SCORE lại đặc biệt hữu ích trong y tế cộng đồng? SCORE là công cụ đánh giá lâm sàng hoàn toàn không xâm lấn, không tốn chi phí thực hiện, có thể hoàn thành trong 2 – 3 phút thông qua phỏng vấn và cân đo thông thường. Điều này giúp khắc phục hoàn toàn tình trạng thiếu hụt máy đo DEXA tại các tuyến y tế huyện và vùng sâu vùng xa.

Điểm cắt tối ưu của thang SCORE trong nghiên cứu này được xác định là bao nhiêu? Nghiên cứu xác định điểm cắt SCORE = 12 là tối ưu để phát hiện giảm mật độ xương (T-score ≤ -1 SD) với độ nhạy 86,1% và độ đặc hiệu 96,8%. Đối với chẩn đoán xác định loãng xương (T-score ≤ -2,5 SD), điểm cắt tối ưu là SCORE = 15, mang lại độ nhạy 81,1% và độ đặc hiệu 96,8%.

Mối liên quan giữa viêm khớp dạng thấp và nguy cơ loãng xương được thể hiện ra sao? Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp chịu ảnh hưởng của các phản ứng viêm mạn tính và việc sử dụng kéo dài glucocorticoid gây ức chế tạo xương. Trong nghiên cứu, điểm SCORE trung bình ở nhóm có tiền sử viêm khớp dạng thấp đạt 16,79 ± 3,68, cao hơn rõ rệt so với nhóm không mắc (13,87 ± 6,87) với p < 0,001.

Phụ nữ sau tuổi 45 có điểm SCORE bao nhiêu thì bắt buộc phải đo mật độ xương DEXA? Những phụ nữ có điểm SCORE ≥ 12 (đặc biệt là trên 15 điểm) thuộc nhóm nguy cơ rất cao bị loãng xương và cần được chỉ định đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA càng sớm càng tốt để xác định mức độ suy giảm cấu trúc xương và tiến hành can thiệp y khoa kịp thời.

Kết luận

• Tỷ lệ loãng xương ở phụ nữ trên 45 tuổi đến khám tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên ở mức cao (68,7%), trong đó nhóm tuổi từ 75 trở lên có tỷ lệ mắc bệnh lên tới 97,9%.
• Thang điểm SCORE có mối tương quan thuận chiều chặt chẽ với tuổi tác, thời gian mãn kinh, tiền sử gãy xương, viêm khớp dạng thấp và nghịch biến với chỉ số khối cơ thể BMI (p < 0,001).
• Điểm cắt SCORE = 12 và SCORE = 15 thể hiện độ chính xác chẩn đoán xuất sắc với diện tích dưới đường cong ROC đạt AUC = 0,95, độ nhạy trên 81% và độ đặc hiệu đạt 96,8%.
• Đề tài cung cấp đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng, chuẩn hóa thành công công cụ sàng lọc loãng xương phù hợp với đặc điểm thể trạng của phụ nữ khu vực trung du miền núi phía Bắc.
• Trong giai đoạn 2024 – 2026, cần tiếp tục nhân rộng mô hình sàng lọc SCORE vào các chương trình quản lý bệnh mạn tính không lây nhiễm tại trạm y tế xã phường, góp phần giảm thiểu tỷ lệ tàn tật và chi phí điều trị gãy xương cho toàn xã hội. Hãy chủ động tầm soát sức khỏe xương khớp định kỳ ngay hôm nay để bảo vệ chất lượng sống bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Đại cương về loãng xương 1. Định nghĩa loãng xương Năm 1993, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chủ trì một hội nghị chuyên đề loãng xương tại Thụy Sỹ đưa ra định nghĩa: Loãng xương là một bệnh lý của xương được đặc trưng bởi khối lượng xương suy giảm kèm theo hư biến cấu trúc của xương dẫn đến tính dễ gẫy của xương, tức là có nguy cơ gẫy xương. Do vậy, cần đo MĐX để đánh giá nguy cơ gãy xương.[2] Trong vòng 15 năm qua, rất nhiều nghiên cứu về loãng xương đã được thực hiện qua đó chúng ta đã hiểu và biết nhiều hơn về loãng xương đặc biệt là chất lượng của xương.

Năm 2001, Viện Y tế Hoa Kỳ chủ trì một hội nghị chuyên đề về loãng xương. Hội nghị đã đúc kết những hiểu biết mới và đi đến một định nghĩa mới về loãng xương như sau: Loãng xương được đặc trưng bởi sự thay đổi sức mạnh của xương. Sức mạnh của xương được đặc trưng bởi mật độ xương và chất lượng xương. Chất lượng xương được đánh giá bởi các thông số: Cấu trúc xương, chu chuyển xương, độ khoáng hóa, tổn thương tích lũy, tính chất của các chất cơ bản của xương [3].

Phân loại loãng xương 1. Loãng xương nguyên phát Là loại loãng xương không tìm thấy căn nguyên nào khác ngoài tuổi và/hoặc tình trạng mãn kinh ở phụ nữ [2]. - Loãng xương nguyên phát typ 1 (loãng xương sau mãn kinh): Thường gặp ở phụ nữ 50-60 tuổi đã mãn kinh. Tổn thương chủ yếu là mất chất khoáng ở xương xốp, biểu hiện bằng sự lún các đốt sống hoặc gãy xương Pouteau- Colles.

Loãng xương nhóm này thường xuất hiện sau mãn kinh từ 5-15 năm. Nguyên nhân ngoài sự thiếu hụt estrogen, còn có sự giảm tiết hormon cận LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 giáp trạng, tăng thải calci qua nước tiểu, suy giảm hoạt động enzym 25-OH- Vitamin D1 alpha hydroxylase. - Loãng xương nguyên phát typ 2 (loãng xương tuổi già): Loãng xương liên quan đến tuổi tác và có sự mất cân bằng tạo xương. Loại này xuất hiện cả ở nam và nữ, thường trên 70 tuổi, mất chất khoáng toàn thể cả xương xốp và xương đặc.

Biểu hiện chủ yếu là gãy cổ xương đùi, liên quan tới hai yếu tố quan trọng là giảm hấp thu calci, giảm chức năng tạo cốt bào dẫn tới cường cận giáp trạng thứ phát [2]. Loãng xương thứ phát: Là loại loãng xương tìm thấy nguyên nhân do một số bệnh hoặc một số thuốc gây nên. Một số yếu tố nguy cơ gây loãng xương 1. Tuổi Tuổi càng cao mật độ xương càng giảm [38].

Loãng xương tuổi già xuất hiện ở cả nam và nữ, thường trên 70 tuổi với tỉ lệ nữ so với nam là 2/1. Đây là hậu quả của sự mất xương từ từ trong nhiều năm. Biểu hiện gãy xương hay gặp là gãy CXĐ, gãy lún đốt sống do tổn thương xuất hiện đồng đều cả trên xương đặc cũng như xương xốp. Người già có sự mất cân bằng giữa tạo xương và hủy xương tạo nên những cân bằng âm tại những vị trí mất xương làm cho vỏ xương bị mỏng đi, liên kết giữa các bè xương bị đứt gãy do hậu quả của sự thiếu hụt của nhiều yếu tố kích thích tại xương do đó gián tiếp làm các yếu tố kích thích hủy xương tăng lên.

Đồng thời có sự giảm hấp thu calci ở ruột và giảm tái hấp thu calci ở ống thận do đó làm tăng khả năng mắc loãng xương [2],[12]. Estrogen Phụ nữ mãn kinh, giảm tiết Estrogen dẫn đến nguy cơ loãng xương [12]. Estrogen được bài tiết ở buồng trứng và một lượng nhỏ do tuyến vỏ thượng thận. Ảnh hưởng của Estrogen đến quá trình tái mô hình là làm giảm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 lượng tế bào và hoạt động của tế bào hủy xương.

Estrogen còn tác động đến sự phát sinh và hình thành các enzym và protein qua những cơ chế phức tạp liên quan đến các hormon khác. Tính trung bình, phụ nữ mất khoảng 50% xương xốp và 35% xương đặc trong quãng đời. Nhưng chưa ai biết bao nhiêu phần trăm của sự mất xương này là do thiếu (hay suy giảm) estrogen, và bao nhiêu là do các yếu tố liên quan đến sự lão hóa hay các yếu tố môi trường. Tuy nhiên có ước tính cho rằng khoảng 25% xương xốp và 15% xương đặc bị mất là do suy giảm/thiếu estrogen [12].

Estrogen kích thích thụ thể calcitonin, ức chế quá trình hủy xương, kích thích quá trình tạo xương [12]. Ở cơ quan: Estrogen và sức căng cơ học duy trì khối lượng xương. Ở mức độ tổ chức, Estrogen làm cân bằng quá trình tạo xương và hủy xương. Ở mức độ tế bào, Estrogen ảnh hưởng lên quá trình sản xuất, đời sống và hoạt tính của tế bào tạo xương và hủy xương [12].

Gần đây, hệ thống RANKL/OPG/RANK được phát hiện điều hòa tiền tế bào hủy xương, biệt hóa và hoạt hóa tế bào hủy xương [15]. Thiếu Estrogen, OPG giảm, tiền thân của tế bào hủy xương sẽ đáp ứng mạnh với RANKL. Khi đầy đủ Estrogen, nồng độ OPG tăng sẽ gắn với RANKL, làm giảm sự sản xuất tế bào hủy xương. Ngoài ra, Estrogen cũng có tác dụng đồng hóa lên tế bào tạo xương [15].

Sự suy giảm Estrogene ở phụ nữ từ 45 tuổi kích hoạt các tế bào hủy xương khiến cho tốc độ hủy xương cao hơn tạo xương khiến khung xương ngày càng thưa, dẫn đến loãng xương. Đây là nguyên nhân gây loãng xương quan trọng nhất ở phụ nữ mãn kinh [12]. Ở phụ nữ sau thời kì mãn kinh, sử dụng Estrogen thay thế có khả năng ngăn ngừa mất xương và tăng MĐX qua tương tác với các thụ thể estrogen trên bề mặt của các tế bào xương, kích hoạt các gen và protein xương, và giảm hoạt động của những cytokines kích hoạt các tế bào hủy xương [10]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Một số phụ nữ sử dụng sản phẩm chứa Estrogen như: Bảo xuân, Novasoy, Isoflavone, EstroG 100,Niveal.làm giảm nguy cơ loãng xương [34].

Viêm khớp dạng thấp Người bị viêm khớp dạng thấp có nguy cơ bị phá hủy xương và nứt gãy xương cao. Glucocorticoid là thuốc thường được sử dụng để điều trị viêm khớp dạng thấp. Việc sử dụng lâu dài glucocorticoid sẽ gây mất xương. Ngoài ra, những cơn đau và việc khớp bị mất chức năng cũng khiến người bệnh ít vận động và làm gia tăng nguy cơ loãng xương.

Một số nghiên cứu đã chỉ ra việc phá hủy xương là kết quả trực tiếp của bệnh viêm khớp dạng thấp. Việc mất xương thường xảy ra ở khu vực bao quanh những khớp bị viêm [30]. Chủng tộc Tỷ lệ loãng xương thay đổi đáng kể từ nước này đến nước khác. Ở Mỹ, người da trắng và nguồn gốc Châu Á có tỷ lệ loãng xương cao hơn những người da đen và trên thực tế những người da đen này có khối lượng xương cao hơn [56].

Giới Nữ giới luôn loãng xương nhiều hơn nam giới [48]. Yếu tố cân nặng Ở những người nhẹ cân sự mất xương xảy ra nhanh hơn và tần suất gãy CXĐ và xẹp đốt sống cao hơn. Ngược lại, cân nặng cao là một yếu tố bảo vệ cơ thể khỏi tình trạng mất xương thông qua việc tạo xương và tăng chuyển androgen của tuyến thượng thận thành estron ở mô mỡ [20]. Tiền sử gẫy xương Những người có tiền sử gẫy xưong không do chấn thương có nguy cơ loãng xương cao hơn người bình thường [60].

Người ta thấy có những cá thể dễ dàng gãy xương hơn những người khác. Trong gia đình có bà, mẹ hoặc một người nào khác bị loãng xương thì con cháu họ cũng có nguy cơ bị loãng xương [57]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các yếu tố khác * Yếu tố dinh dưỡng: Là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng của bộ xương.

Chế độ ăn không đủ calci, vitamin D, thiếu hoặc quá thừa protein, không cân đối calci và phospho sẽ ảnh hưởng tới sự đạt được đỉnh cao của khối lượng xương và mất xương sau này [19]. * Yếu tố chiều cao: Những người có tầm vóc thấp, nhỏ có khối lượng xương thấp hơn nên dễ có nguy cơ loãng xương. Nhiều nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới chỉ ra rằng yếu tố chiều cao có liên quan đến MĐX [18]. * Chỉ số khối cơ thể (BMI): Có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng cùng với cân nặng thì chỉ số khối cơ thể có ảnh hưởng đến MĐX.

Nghiên cứu của Asomaning K (2006) cho thấy người có BMI thấp có nguy cơ mắc loãng xương gấp 1,8 lần người bình thường [20]. * Yếu tố vận động: Sự giảm vận động ở những người lớn tuổi cũng là yếu tố nguy cơ dẫn tới sự mất xương. Sự vận động của các cơ kích thích sự tạo xương và tăng khối lượng xương. Ngược lại, sự giảm vận động dẫn tới mất xương nhanh.

Ngoài ra tập thể dục thường xuyên làm cho cơ chắc khỏe và giảm bớt nguy cơ té ngã [37]. * Các bệnh lý ảnh hưởng tới loãng xương: Bệnh lý gen, viêm khớp dạng thấp, suy sinh dục, cường cận giáp, cường giáp, tình trạng suy dinh dưỡng, bệnh viêm ruột…[33]. * Các yếu tố như: sử dụng một số thuốc (glucocorticoid, heparin…), di truyền, uống rượu, hút thuốc lá, tình trạng sinh đẻ đều có ảnh hưởng tới loãng xương [36], [6]. Chẩn đoán loãng xương 1.

Triệu chứng lâm sàng [2] Những biểu hiện lâm sàng chỉ xuất hiện khi MĐX giảm trên 30%. Triệu chứng lâm sàng có thể xuất hiện đột ngột sau một chấn thương nhẹ hoặc có thể xuất hiện từ từ tăng dần. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 + Đau: Thông thường loãng xương gây đau xương và đó là triệu chứng chính. Thường đau ở vùng xương chịu tải của cơ thể (CSTL, chậu hông), đau nhiều sau chấn thương, đau âm ỉ nếu là tự phát.

Đau tăng khi vận động, đi lại, đứng ngồi lâu và giảm khi nghỉ ngơi. + Hội chứng kích thích rễ thần kinh: Có thể có các dấu hiệu chèn ép rễ thần kinh như đau dọc theo dây thần kinh liên sườn, thần kinh tọa.nhưng không bao giờ gây hội chứng ép tuỷ + Biến dạng cột sống: Gù vẹo cột sống là hậu quả của đau và nén cột sống lưng, thắt lưng kéo dài không được điều trị. Những trường hợp gù vẹo cột sống do loãng xương thường xảy ra từ từ, gù có đường cong rộng, không có điểm gồ. + Chiều cao của cơ thể giảm: Mỗi một đốt sống bị xẹp hoàn toàn có thể làm chiều cao của cơ thể giảm 1cm và trong những trường hợp nặng khi nhiều đốt sống bị xẹp chiều cao của cơ thể có thể giảm từ 10 - 20cm.