CHƯƠNG I. TỔNG QUAN VỀ NGUYÊN LIỆU NHO 1. Nguồn gốc Nho là cây hoang dại, một trong những cây trồng có nguồn gốc sớm nhất trên trái đất, được con người phát hiện và bắt đầu trồng từ khoảng 6000 - 8000 năm trước. Cây nho thuộc giới Plantae, bộ Vitales, họ Vitaceae, chi Vitis bao gồm rất nhiều giống loài.
Phổ biến trên thế giới hiện nay là giống Vitis vinifera có nguồn gốc ở các miền ôn đới khô Âu - Á (Acmenia - Iran). Ngoài ra, ở một số vùng Trung và Đông Âu các giống Vitis amuresis, Vitis berlandieri, Vitis rupestris thường được trồng hơn. Việt Nam là nước thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên để trồng và phát triển được cây nho chúng ta phải lai tạo ra nhiều giống khác nhau để phù hợp với thời tiết. Hiện nay vẫn có nhiều tranh cãi về nguồn gốc và lịch sử của cây nho.
Qua các mẫu hóa thạch của cây và lá nho trong các trầm tích đá phấn, các nhà khoa học cho rằng cây nho có cùng tuổi phát sinh với loài người. Đặc điểm, phân loại, phân bố 1. Đặc điểm Nho là loại cây ăn quả mọc trên các cây dạng dây leo thân gỗ. Quả nho mọc thành chùm, chúng có màu đen, lam, vàng, lục, đỏ-tía hay trắng tùy vào từng giống, từng loại.
Khi chín, quả nho có thể ăn tươi hoặc được sấy khô để làm nho khô, cũng như được dùng để sản xuất các loại rượu vang, thạch nho, nước quả, dầu hạt nho,… Trang 2 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm Hình 1. Giàn nho Vì nho là cây trồng của vùng ôn đới nên cây nho ưa khí hậu khô, ít mưa và nhiều nắng, độ ẩm không khí thường xuyên thấp. Một vài đặc điểm sinh học về nho Thân: Thân cây nho thuộc dạng thân leo hóa gỗ. Ta có thể trồng nho từ hạt, cành, hom thân (là phần thân cây dùng để đem giâm, phát triển thành cây mới) hoặc ta có thể ghép cành để có thể tạo ra cây có các đặc tính tốt.
Tua cuốn: Tua cuốn được mọc ra từ thân và cành khi còn non, ở những vị trí đối diện với lá. Tua cuốn thường phân nhánh và quấn chặt vào giá để giữ ngọn được vững chắc và giúp cây vươn lên cao. Lá: Lá nho bao gồm phiến lá, cuốn và một cặp lá kèm. Lá kèm bao lấy một phần đốt và rất mau tàn.
Lá nho thường mọc cách có hình trái tim. Xung quanh lá có nhiều răng cưa. Chồi: Chồi mọc từ nách mỗi lá được gọi là chồi bên. Chồi này mọc ngay từ ngọn và có một vảy ở ngay đốt đầu tiên.
Cạnh mỗi vảy có một mầm nách, các mầm nách này có thể nảy mầm về sau. Những ngọn mọc lên từ mầm này ở trên thân, cành được gọi là cành vượt hay cành bất định. Những cành vượt này sẽ phát triển khi cây rơi vào điều kiện không thuận lợi như thời tiết khắc nghiệt, cây bị sâu bệnh phá hoại hay khi ta cắt tỉa cành sau khi thu hoạch. Hoa: Hoa nhỏ, lưỡng tính có 5 - 6 nhị, thường xuất hiện sau khi cắt cành và xuất hiện trễ hơn lá, nằm đối diện với lá.
Vì hoa nho là lưỡng tính nên chúng có thể tự thụ phấn hoặc tham gia thụ phấn chéo. Quả: Quả nho thường có hình cầu hay hình tròn dài, nhiều quả cùng tạo thành từng chùm tùy thuộc số lượng hoa. Tùy từng giống nho mà ta có hình dạng, màu sắc của quả khác nhau Rễ: Rễ nho thuộc loại rễ chùm, phân tán chủ yếu ở tầng trên sát mặt đất quanh gốc vùng tán cây. Rễ phát triển rất mạnh vào giai đoạn nở hoa để cung cấp đủ chất dinh dưỡng cho cây ra hoa và đậu trái.
Khi bước vào giai đoạn thu hoạch, rễ nho sẽ ngừng phát triển. Trang 3 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm 1. Phân loại Cây nho bao gồm 12 chi và khoảng 600 loài được phân bố rộng rãi ở các nước ôn đới, nhiệt đới, á nhiệt đới. Mỗi vùng khí hậu khác nhau sẽ có các giống loài phù hợp riêng; tuy nhiên vẫn có một số loài chính và được trồng phổ biến trên thế giới như: Vitis vinifera, được miêu tả khoa học vào năm 1758, là loài nho dùng để sản xuất rượu vang ở châu Âu.
Có nguồn gốc ở châu Âu lục địa, là loài nho được trồng phổ biến nhất trên thế giới. Chúng thường được phát hiện ở các khu rừng ẩm ướt và ven suối. Vitis labrusca, được miêu tả khoa học vào năm 1953, là loài nho dùng để ăn tươi và sản xuất nước nho tại Bắc Mỹ và sản xuất rượu vang. Có nguồn gốc ở miền đông Hoa Kỳ và Canada.
Vitis rotundifolia, được miêu tả khoa học vào năm 1803, thường sử dụng để sản xuất rượu vang đặc sản ở một số vùng. Có nguồn gốc ở miền đông nam Hoa Kỳ. Khi còn non quả có màu xanh nhưng khi chín quả chuyển sang màu tím sẫm. Ngoài ra còn một số giống như Vitis aestivalis, Vitis arizonica, Vitis californica,.
được trồng nhiểu ở Mỹ để chuyên sản xuất rượu vang. Giống nho Vitis labrusca (trái) và Vitis rotundifolia (phải) Như đã trình bày ở trên, nước ta nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa nên rất khó để trồng được nho - một loại cây chỉ phù hợp với điều kiện ôn đới. Vì thế để có Trang 4 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm thể trồng và phát triển được cây nho ta phải lựa chọn và lai tạo ra nhiều giống loài mới để phù hợp với điều kiện thời tiết, khí hậu. Một số giống nho được trồng phổ biến ở Việt Nam như: Giống Cardinal (nho đỏ) là giống quan trọng của Việt Nam và các nước quanh vùng như Philippines, Thái Lan v.
Giống nho đỏ Cardinal có một ưu điểm hơn các giống khác đã được nhập vào Việt Nam. Giống nho Vitis vinifera (trái) và red cardinal (phải) Giống nho ăn tươi NH01-93 là giống có khả năng sinh trưởng tương đương giống Cardinal, khả năng kháng một số đối tượng sâu bệnh hại chính tương đương hoặc cao hơn so với Cardinal. Quả có mùi hương đặc trưng, quả có màu tím đen, hình ô van. Giống nho ăn tươi NH01-96 là giống có khả năng sinh trưởng tốt hơn so với giống Cardinal.
Quả có mùi hương đặc trưng, quả có màu xanh vàng. Trang 5 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm Hình 4. Giống nho NH01-93 (trái) và NH01-96 (phải) Giống nho NH01- 48 là giống nho ăn tươi, khi chín quả có màu xanh, hạt ít (từ 1 đến 2 hạt/quả), dễ cho bông, năng suất cao và ổn định. Giống nho NH01-48 1.
Phân bố Hiện nay, cây nho được trồng phổ biến trên toàn thế giới với nhiều giống loài khác nhau phù hợp với các điều kiện thời tiết của từng quốc gia, từng vùng. Các nước có diện tích nho đứng hàng đầu thế giới là Tây Ban Nha (>1.000 ha), Nga, Italia, Pháp, Thổ Nhĩ Kỳ, Bồ Đào Nha và Mỹ. Châu Âu chiếm trên 60% sản lượng nho thế giới. Tại châu Á, diện tích và sản lượng nho đã tăng lên trong những năm gần đây, tổng diện tích đạt hơn 1.
Các nước châu Á có diện tích nho đáng kể là: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pakistan, Thái Lan và Việt Nam. Nước Diện tích (ha) Nước Diện tích (ha) Tây Ban Nha 11. Diện tích trồng nho của một số nước trên thế giới (Nguồn FAO - 2012) Ở Việt Nam, cây nho được tập trung phát triển ở những khu vực không bị ngập úng, có điều kiện khí hậu và thời tiết đất đai phù hợp cho cây nho như lượng mưa thấp, không khí tương đối khô. Ninh Thuận được cho là quê hương của cây nho, cung cấp phần lớn nhu cầu trong nước.
Trang 6 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm Tại các tỉnh phía Bắc nước ta, thời tiết không thuận lợi cho việc trồng và phát triển cây nho với mùa hè nắng nóng kéo dài, còn mùa đông thì thời tiết rét đậm rét hại nên việc lai tạo giống giúp ta có thể tuyển chọn được một số giống nho phù hợp với điều kiện thời tiết và khí hậu. Hiện nay, một số vùng ở miền Bắc đã bắt đầu trồng và phát triển cây nho. Sản xuất nho theo vùng (nguồn FAO) 1. Trồng và chăm sóc Quy trình trồng và chăm sóc nho rất phức tạp và tùy vào từng quốc gia, từng vùng mà có cách trồng và chăm sóc sao cho thích hợp để thu được năng suất cao nhất.
Vì thế phần trình bày này không đi sau vào cây trồng nên chỉ nói ngắn gọn một vài bước cơ bản sau đây: 1. Chuẩn bị đất trồng Đất trước khi trồng cần cày sâu để tạo điều kiện lưu thông không khí và nước, tránh hiện tượng ngẹt, thối rễ do úng. Đào hố kích thước 90 x 90 x 90 cm hoặc 120 x 120 x 120 cm tùy từng loại đất. Đối với đất tương đối xốp, phì nhiêu thì đào hố nhỏ, đất xấu thì đào hố lớn hơn.
Khoảng cách hố thay đổi tùy theo giống nho và phương pháp tạo hình. Đối với các giống nho có khả năng phát triển từ trung bình đến mạnh, với kiểu tạo hình theo hệ thống giàn lưới thì nên áp dụng khoảng cách 2,5 - 3,0 x 1,5 - Trang 7 Đồ Án Phân Tích Thực Phẩm 2,0 m. Đối với những giống khả năng phát triển yếu, tạo hình theo kiểu hàng rào, chữ T thì khoảng cách cần thu hẹp hơn. Sau khi đào hố xong, trộn hỗn hợp phân chuồng hoai mục, phân lân, cát thô với đất mặt sao cho đủ lượng để lấp đầy hố.
Lượng bón cho mỗi hố khoảng 70 - 100 kg phân chuồng, 30 - 50 kg cát và 1,0 - 1,5 kg lân. Sau khi bón xong tưới nước cho đủ thấm tới đáy hố. Tạo rãnh, luống Vì cây nho là loại cây của vùng ôn đới, không chịu được ngập úng nước nên đất sau khi được cày bừa kỹ được phân lô với khoảng cách từ 8 - 10 m dài, mỗi lô được bố trí 1 mương tưới. Trên mỗi lô được chia thành các luống với khoảng cách từ 2,7 - 3m và được tạo rãnh sâu 15 - 20 cm, rộng 10 - 15cm.
Làm giàn Giàn nho có thể làm trước hoặc sau khi trồng nho, tốt nhất là làm đồng thời với việc trồng gốc ghép. Có nhiều kiểu giàn (giàn chữ T, dạng hàng rào, giàn lưới qua đầu) nhưng phổ biến nhất ở nước ta là kiểu giàn lưới qua đầu. Giàn kiểu lưới qua đầu được bố trí các trụ gỗ với khoảng cách 10 m x 2,7 m. Các dây thép được sử dụng để đan thành mặt dàn, tạo khung dàn để nho phát triển theo.
Thời vụ trồng Do mỗi vùng có điều kiện khí hậu và đất đai khác nhau nên thời vụ trồng nho khác nhau.