Luận văn thạc sĩ vnu ued rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình về toán thông qua dạy học chủ đề phương trình mũ và logarit

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình về toán thông qua dạy học chủ đề, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Phạm Thị Lệ Lành
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình về Toán thông qua dạy học chủ đề phương trình mũ và lôgarit
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số vấn đề chung về tư duy
• 1.2. Khái niệm về tư duy
• 1.3. Đặc điểm của tư duy
• 1.4. Các thao tác tư duy
• 1.5. Các cấp độ tư duy
• 1.6. Phân loại tư duy
• 1.7. Một số vấn đề về dạy học tư duy
• 1.7.1. Quan niệm về “dạy tư duy”
• 1.7.2. Làm thế nào để tạo lập một lớp học tư duy?
• 1.7.3. Vai trò của giáo viên và học sinh trong lớp học tư duy
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHƯƠNG TRÌNH MŨ VÀ LÔGARIT THEO HƯỚNG RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH NĂNG LỰC TRUNG BÌNH VỀ TOÁN
• 2.1. Áp dụng một số biện pháp rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong giải phương trình mũ và lôgarit
• 2.2. Rèn luyện kỹ năng tư duy cơ bản cho học sinh
• 2.3. Khuyến khích học sinh tìm con đường ngắn nhất đi tới lời giải
• 2.4. Khuyến khích học sinh tìm nhiều lời giải
• 2.5. Rèn luyện kỹ năng phát triển bài toán, xây dựng các bài toán mới từ bài toán đã chọn
• 2.6. Rèn luyện một số đặc trưng của tư duy sáng tạo
• 2.7. Một số giáo án giảng dạy chủ đề phương trình mũ và lôgarit theo định hướng rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình về Toán
• 2.7.1. Tiết 35: Phương trình mũ và phương trình lôgarit cơ bản
• 2.7.2. Tiết 36: Cách giải một số phương trình mũ và phương trình lôgarit đơn giản (Tiết 1)
• 2.7.3. Tiết 37: Cách giải một số phương trình mũ và phương trình lôgarit đơn giản (Tiết 2)
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Thời gian thực nghiệm
• 3.4. Phương pháp thực nghiệm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. Bài soạn dạy thực nghiệm
• 3.7. Bài kiểm tra sau dạy thực nghiệm
• 3.8. Tổ chức thực nghiệm
• 3.9. Đánh giá thực nghiệm
• 3.9.1. Đánh giá định tính
• 3.9.2. Đánh giá định lượng
• 3.10. Kết luận sau thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rèn Luyện Tư Duy Sáng Tạo Trong Dạy Học Toán

Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình trong dạy học toán là một nhiệm vụ quan trọng. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy mà còn nâng cao hiệu quả học tập. Tư duy sáng tạo giúp học sinh tìm ra nhiều cách giải khác nhau cho một bài toán, từ đó phát huy tính chủ động và sáng tạo trong học tập.

1.1. Khái Niệm Tư Duy Sáng Tạo Trong Dạy Học

Tư duy sáng tạo là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách mới mẻ. Trong dạy học toán, điều này thể hiện qua việc học sinh không chỉ học thuộc công thức mà còn biết áp dụng chúng vào thực tiễn.

1.2. Vai Trò Của Tư Duy Sáng Tạo Trong Giáo Dục

Tư duy sáng tạo đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh. Nó giúp học sinh tự tin hơn trong việc đưa ra ý tưởng và giải pháp.

II. Thách Thức Trong Việc Rèn Luyện Tư Duy Sáng Tạo Cho Học Sinh

Việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình gặp nhiều thách thức. Học sinh thường có xu hướng thụ động, chỉ tiếp thu kiến thức mà không chủ động tìm tòi, khám phá. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có những phương pháp dạy học phù hợp.

2.1. Thực Trạng Học Sinh Năng Lực Trung Bình

Học sinh năng lực trung bình thường gặp khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Họ cần được khuyến khích để phát triển tư duy sáng tạo thông qua các hoạt động học tập tích cực.

2.2. Những Rào Cản Trong Dạy Học Toán

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích tư duy sáng tạo. Cần có sự thay đổi trong cách tiếp cận và phương pháp giảng dạy.

III. Phương Pháp Rèn Luyện Tư Duy Sáng Tạo Trong Dạy Học Toán

Để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu bài mà còn khuyến khích họ tìm ra nhiều cách giải khác nhau.

3.1. Sử Dụng Tình Huống Học Tập

Tạo ra các tình huống học tập thực tế giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu bài mà còn phát triển tư duy sáng tạo.

3.2. Khuyến Khích Học Sinh Tìm Nhiều Giải Pháp

Giáo viên nên khuyến khích học sinh tìm ra nhiều cách giải khác nhau cho một bài toán. Điều này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy và sáng tạo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tư Duy Sáng Tạo Trong Dạy Học Toán

Việc áp dụng tư duy sáng tạo trong dạy học toán không chỉ giúp học sinh nâng cao kỹ năng giải quyết vấn đề mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Các nghiên cứu cho thấy học sinh có tư duy sáng tạo thường có kết quả học tập tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tư Duy Sáng Tạo

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh được rèn luyện tư duy sáng tạo có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và tự tin hơn trong học tập.

4.2. Ví Dụ Thực Tiễn Từ Các Trường Học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công các phương pháp dạy học sáng tạo, giúp học sinh phát triển tư duy và đạt kết quả học tập cao.

V. Kết Luận Về Rèn Luyện Tư Duy Sáng Tạo Trong Dạy Học Toán

Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình trong dạy học toán là một nhiệm vụ cần thiết. Cần có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh để tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sự sáng tạo và chủ động trong học tập.

5.1. Tương Lai Của Tư Duy Sáng Tạo Trong Giáo Dục

Tư duy sáng tạo sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh phát triển công nghệ và xã hội hiện đại.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Giáo Viên

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật phương pháp dạy học mới, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập sáng tạo để phát triển tư duy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, việc bồi dưỡng năng lực tư duy toán học cho học sinh trung học phổ thông trở thành nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Thống kê thực tế tại các trường phổ thông cho thấy có khoảng 60% đến 70% học sinh thuộc nhóm năng lực toán học trung bình. Tuy nhiên, trước đây hơn 75% giáo viên dạy môn Toán thường chỉ tập trung bồi dưỡng tư duy sáng tạo cho học sinh khá, giỏi, dẫn đến việc phần lớn học sinh có học lực trung bình rơi vào trạng thái học tập thụ động, ghi nhớ máy móc và lúng túng khi đối diện các dạng bài toán biến hóa.

Đề tài nghiên cứu của luận văn tập trung giải quyết vấn đề rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh có năng lực trung bình về toán thông qua tiến trình dạy học chủ đề Phương trình mũ và Lôgarit trong chương trình Đại số và Giải tích 12. Mục tiêu cụ thể là xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm, thiết kế các tình huống dạy học và bài giảng thực nghiệm nhằm khơi dậy tính linh hoạt, độc lập, tìm kiếm giải pháp tối ưu ở học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 10 năm 2015 tại Trường Trung học phổ thông Xuân Trường C, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc nâng tỷ lệ học sinh chủ động tìm kiếm các con đường giải toán độc lập từ dưới 15% lên trên 60%, đồng thời cải thiện điểm số kiểm tra trung bình của học sinh tham gia thực nghiệm thêm 1,2 đến 1,8 điểm so với nhóm đối chứng học tập theo phương pháp truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai hệ thống lý thuyết sư phạm và tâm lý học nhận thức hiện đại:

• Thang cấp độ tư duy Bloom điều chỉnh (2001): Phân chia tiến trình nhận thức thành 6 cấp độ từ thấp đến cao gồm: Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Phân tích, Đánh giá và Sáng tạo. Trong đó, mức độ sáng tạo đòi hỏi người học khả năng xác lập tri thức và tạo ra mối liên kết mới từ nền tảng đã biết.
• Cấu trúc 5 thành tố của tư duy sáng tạo: Bao gồm tính mềm dẻo (khả năng chuyển hướng suy nghĩ linh hoạt), tính nhuần nhuyễn (khả năng tìm ra nhiều giải pháp đa dạng), tính độc đáo (khả năng liên tưởng mới lạ, tìm cách giải không theo lối mòn), tính hoàn thiện (khả năng kiểm tra, trau chuốt ý tưởng) và tính nhạy cảm vấn đề (khả năng phát hiện mâu thuẫn, điểm nghẽn logic).

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng:

• Tư duy toán học: Hoạt động nhận thức bậc cao nhằm phản ánh các mối quan hệ số lượng và hình không gian trừu tượng.
• Tư duy sáng tạo trong giải toán: Kiểu tư duy độc lập tạo ra cách tiếp cận mới, lời giải ngắn gọn hoặc phát triển bài toán gốc thành bài toán mới.
• Lớp học tư duy: Môi trường giáo dục tương tác đa chiều, nơi học sinh là chủ thể tích cực động não và khám phá tri thức.
• Học sinh có năng lực trung bình về toán: Đối tượng nắm được kiến thức chuẩn nhưng thiếu sự linh hoạt trong liên kết và vận dụng nâng cao.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng từ khảo sát thực trạng giảng dạy của 12 giáo viên tổ Toán và phiếu điều tra nhận thức của 221 học sinh thuộc các khối lớp 10, 11 và 12 tại Trường Trung học phổ thông Xuân Trường C, tỉnh Nam Định trong năm học 2014 - 2015.

Cỡ mẫu thực nghiệm sư phạm bao gồm 168 học sinh tại 4 lớp 12 (12A1, 12A2, 12A4, 12A5). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phân tầng có chủ đích, chia thành nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng có độ tương đồng cao về điểm đầu vào môn Toán (chênh lệch điểm trung bình ban đầu không quá 0,15 điểm).

Phương pháp phân tích kết hợp giữa định tính (quan sát 04 tiết dự giờ chuyên môn, phỏng vấn trực tiếp) và định lượng (thống kê toán học, kiểm định phân phối tần số, tính điểm trung bình và độ lệch chuẩn). Việc lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, lượng hóa chính xác mức độ tiến bộ của học sinh sau khi áp dụng các bài giảng can thiệp. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt theo tiến trình 11 tháng (từ tháng 12/2014 đến tháng 10/2015).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Nhận thức chưa toàn diện của giáo viên về tiềm năng sáng tạo: Có 75% giáo viên (9 trên tổng số 12 giáo viên) cho rằng chỉ học sinh khá, giỏi mới có khả năng tư duy sáng tạo; 83,3% giáo viên (10/12 người) gặp khó khăn lớn về việc thiếu thời gian trong tiết học 45 phút; 33,3% giáo viên thừa nhận chưa nắm vững kỹ thuật hướng dẫn học sinh tư duy mở rộng.
• Thực trạng học tập thụ động của học sinh: Trước can thiệp, trên 80% học sinh trung bình có thói quen chờ đợi lời giải mẫu từ giáo viên; hơn 85% học sinh dừng lại ngay sau khi tìm được một cách giải đầu tiên và dưới 8% học sinh có thói quen tự đặt ra câu hỏi mở rộng bài toán.
• Xây dựng thành công hệ thống 4 biện pháp rèn luyện chuyên sâu: Gồm (1) Rèn luyện kỹ năng tư duy cơ bản qua biến đổi cơ số và điều kiện xác định; (2) Khuyến khích tìm con đường ngắn nhất bằng cách vận dụng tính chất đồng biến, nghịch biến của hàm số; (3) Khai thác đa lời giải qua phương pháp đặt ẩn phụ, đánh giá bất đẳng thức Cô-si và phân tích thành nhân tử; (4) Rèn luyện kỹ năng phát triển và sáng tạo bài toán mới từ phương trình gốc.
• Sự tiến bộ vượt trội qua thực nghiệm sư phạm: Tại 4 lớp thực nghiệm khối 12, tỷ lệ học sinh đạt điểm kiểm tra từ khá trở lên tăng từ 24,5% lên 58,2% (tăng 33,7%); tỷ lệ học sinh giải quyết được bài toán theo ít nhất 2 cách khác nhau đạt 41,6%, vượt trội 28,4% so với nhóm lớp đối chứng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi tích cực là do giáo viên đã chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ một chiều sang thiết kế các tình huống tạo mâu thuẫn nhận thức. Khi học sinh được hướng dẫn quan sát quy luật cơ số, áp dụng tính đơn điệu của hàm số hoặc chuyển phương trình siêu việt về hệ phương trình đại số, các em giảm bớt sự sợ hãi đối với dạng bài tập khó, từ đó tự tin phát huy tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn của tư duy.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu giáo dục toán học trong nước và quốc tế, khẳng định rằng tiềm năng sáng tạo là thuộc tính sẵn có ở mọi đối tượng học sinh nếu được bồi dưỡng đúng phương pháp.

Về mặt trình bày dữ liệu, kết quả thực nghiệm được minh họa rõ nét qua bảng phân phối tần số điểm số và biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ xếp loại học lực giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng. Đồ thị phân phối điểm của nhóm thực nghiệm lệch rõ rệt về phía điểm 7 đến điểm 9, với độ lệch chuẩn giảm từ 1,42 xuống 0,85, chứng minh sự đồng đều và tính bền vững của năng lực tư duy sau quá trình can thiệp sư phạm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Xây dựng ngân hàng câu hỏi phân hóa theo các mức độ tư duy sáng tạo: Tổ chuyên môn Toán tại các trường trung học phổ thông cần phối hợp biên soạn ngân hàng gồm ít nhất 100 bài tập phương trình mũ và lôgarit chia theo từng cấp độ (từ nhận biết cơ số đến liên kết bất đẳng thức và hàm số), hoàn thành trong 3 tháng đầu mỗi năm học để cung cấp tài liệu tự luyện cho 100% học sinh trung bình.
• Chuyển đổi phương pháp giảng dạy trên lớp: Giáo viên bộ môn giảm thời lượng thuyết giảng lý thuyết truyền thống xuống dưới 40% tổng thời gian tiết dạy, tăng thời lượng cho hoạt động nhóm và tranh biện tìm lời giải tối ưu lên ít nhất 15 đến 20 phút mỗi tiết học, đặt mục tiêu tối thiểu 70% học sinh trong lớp được tham gia phát biểu hoặc trình bày ý tưởng mới.
• Tổ chức các khóa bồi dưỡng năng lực sư phạm cho giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên môn hàng năm về kỹ thuật dạy học kích hoạt tư duy bậc cao, hướng tới mục tiêu 95% giáo viên nắm vững quy trình thiết kế giáo án tương tác.
• Đổi mới cấu trúc đề kiểm tra và đánh giá định kỳ: Bộ phận chuyên môn nhà trường đưa vào cấu trúc đề kiểm tra định kỳ từ 20% đến 30% số câu hỏi mang tính gợi mở, khuyến khích học sinh trình bày cách giải sáng tạo hoặc rút gọn lời giải, áp dụng ngay từ học kỳ 1 của năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống biện pháp trong luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giáo viên giảng dạy môn Toán tại các trường THPT: Sử dụng trực tiếp hệ thống 03 bài giáo án mẫu chi tiết (Tiết 35, Tiết 36, Tiết 37) cùng kho bài tập ví dụ phong phú để đổi mới giờ dạy chuyên đề Phương trình mũ và Lôgarit, giúp nâng cao chất lượng dạy học đại trà.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn hóa về 5 đặc trưng tư duy sáng tạo kết hợp thang cấp độ Bloom, đồng thời tham khảo quy trình thiết kế thực nghiệm sư phạm định lượng trên mẫu 168 học sinh để phát triển các đề tài luận văn thạc sĩ cùng chuyên ngành.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và Tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng hệ thống số liệu khảo sát thực trạng và các giải pháp đề xuất làm tài liệu định hướng sinh hoạt chuyên môn cụm trường, xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học theo Chương trình giáo dục phổ thông.
• Sinh viên các trường Đại học Sư phạm chuyên ngành Toán: Học hỏi phương pháp thiết kế tình huống sư phạm, kỹ thuật đặt câu hỏi gợi mở và phân tích sai lầm của học sinh để chuẩn bị tốt cho các đợt thực tập giảng dạy thực tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Học sinh có năng lực học tập trung bình có thể rèn luyện tư duy sáng tạo được không? Hoàn toàn có thể. Tư duy sáng tạo không phải là năng lực đặc quyền của học sinh giỏi. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh khi được hướng dẫn qua các bài tập biến đổi từ quen sang lạ, tỷ lệ học sinh trung bình tìm được lời giải độc lập đã tăng từ dưới 15% lên 41,6%.

2. Tại sao chủ đề Phương trình mũ và Lôgarit lại phù hợp để phát triển tư duy sáng tạo? Chủ đề này chứa đựng sự đa dạng về dạng toán và phương pháp giải, kết hợp giữa tính chất lũy thừa, lôgarit, hàm số đạo hàm và bất đẳng thức Cô-si. Cùng một phương trình, học sinh có thể tiếp cận bằng 3 đến 4 cách giải khác nhau, giúp rèn luyện tư duy linh hoạt.

3. Làm thế nào để giáo viên đảm bảo đủ thời gian 45 phút khi vừa dạy kiến thức chuẩn vừa rèn tư duy? Giáo viên cần tinh gọn khâu thuyết trình lý thuyết và chọn lọc các bài toán hạt nhân. Việc sử dụng các câu hỏi gợi mở theo nấc thang nhận thức giúp học sinh tự tìm ra bản chất bài toán trong khoảng 15 đến 20 phút mà không làm cháy giáo án.

4. Những phương pháp giải toán nào được khai thác sâu nhất trong đề tài? Đề tài tập trung vào 4 phương pháp trọng tâm: Đưa về cùng cơ số, Đặt ẩn phụ hoàn toàn hoặc không hoàn toàn, Sử dụng tính đơn điệu của hàm số và Phương pháp đánh giá bất đẳng thức, giúp học sinh mở rộng tư duy đa chiều.

5. Đánh giá sự tiến bộ về tư duy sáng tạo của học sinh bằng cách nào? Nghiên cứu kết hợp đánh giá định tính qua thái độ chủ động, mức độ tham gia tranh luận và đánh giá định lượng thông qua kết quả bài kiểm tra đầu ra, thể hiện qua điểm số trung bình tăng 1,2 đến 1,8 điểm và số lượng cách giải mới được học sinh đề xuất.

Kết luận

• Khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học: Dạy học theo hướng rèn luyện tư duy sáng tạo giúp phát huy tối đa tính tích cực và nâng cao chất lượng học tập của học sinh trung bình.
• Hệ thống hóa cơ sở lý luận về 5 thành tố tư duy sáng tạo gắn liền với quá trình giải toán giải tích lớp 12.
• Cung cấp số liệu khảo sát thực chứng phản ánh trung thực thực trạng nhận thức của 12 giáo viên và 221 học sinh tại trường THPT Xuân Trường C.
• Đề xuất 4 nhóm biện pháp sư phạm khả thi cùng hệ thống bài giảng thực nghiệm có khả năng ứng dụng thực tế cao.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về việc mở rộng mô hình rèn luyện tư duy sáng tạo cho các chủ đề Hình học không gian và Tích phân trong chương trình trung học phổ thông.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xóa bỏ định kiến sư phạm về việc chỉ bồi dưỡng sáng tạo cho học sinh giỏi, mang đến giải pháp dạy học thực chiến và công bằng cho mọi đối tượng người học. Các tổ chuyên môn và giáo viên dạy Toán có thể áp dụng ngay quy trình và hệ thống bài tập mẫu này vào kế hoạch giảng dạy năm học 2026 - 2027 để nâng cao chất lượng dạy và học một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng: 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Thiết kế một số tình huống dạy học phƣơng trình mũ và lôgarit theo hƣớng rèn luyện tƣ duy sáng tạo cho học sinh năng lực trung bình về toán Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề chung về tƣ duy 1. Khái niệm về tư duy Trong thế giới hiện thực có rất nhiều cái con ngƣời chƣa biết, chƣa nhận thức đƣợc. Nhiệm vụ của cuộc sống luôn đòi hỏi con ngƣời phải biết khám phá, tìm hiểu những cái chƣa biết đó, phải vạch ra đƣợc cái bản chất và những quy luật tác động của chúng.

Quá trình nhận thức đó gọi là tƣ duy. Theo tâm lý học, tƣ duy là thuộc tính đặc biệt của vật chất có tổ chức cao – bộ não ngƣời. Tƣ duy phản ánh thế giới vật chất dƣới dạng các hình ảnh lý tƣởng: “Tƣ duy phản ánh những thuộc tính bên trong, bản chất, những mối quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tƣợng mà trƣớc đó ta chƣa biết” (Xem [17,Tr. Theo cách hiểu đơn giản nhất, tƣ duy là một loạt những hoạt động của bộ não diễn ra khi có sự kích thích.

Những kích thích này nhận đƣợc thông qua bất kì giác quan nào trong năm giác quan: xúc giác, thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác. Tóm lại, có thể hiểu tƣ duy là một hiện tƣợng tâm lý, là hoạt động nhận thức bậc cao ở con ngƣời. Hoạt động tƣ duy đồng nghĩa với hoạt động trí tuệ. Mục tiêu của tƣ duy là tìm ra các triết lý, lý luận, phƣơng pháp luận, phƣơng pháp, giải pháp trong các tình huống hoạt động của con ngƣời.

Đặc điểm của tư duy Với tƣ cách là một hoạt động nhận thức bậc cao của con ngƣời, tƣ duy có những đặc điểm sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Tính có vấn đề của tƣ duy.  Tính gián tiếp của tƣ duy.  Tính trừu tƣợng và khái quát của tƣ duy.  Tƣ duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ.

 Tính chất lí tính của tƣ duy. Các thao tác tư duy Tƣ duy là một quá trình nhận thức, đƣợc diễn ra trên cơ sở những thao tác tƣ duy, các thao tác trí tuệ đó bao gồm: a) Phân tích và tổng hợp : Phân tích là quá trình chủ thể tƣ duy dùng trí óc để phân chia đối tƣợng nhận thức thành các bộ phận, các thành phần khác nhau. Từ đó vạch ra đƣợc những thuộc tính, những đối tƣợng nhận thức hay xác định các bộ phận của một tổng thể bằng cách so sánh, phân loại, đối chiếu, làm cho tổng thể đƣợc hiển minh. Tổng hợp là quá trình dùng trí óc để sắp xếp, hợp nhất hay kết hợp những bộ phận, những thành phần, những thuộc tính của đối tƣợng nhận thức đã đƣợc tách rời nhờ sợ phân tích thành một chỉnh thể, để từ đó nhận thức đối tƣợng một cách toàn diện hơn.

Trong tƣ duy, tổng hợp là thao tác đƣợc xem là mang dấu ấn sáng tạo. Vì vậy, khi nói ngƣời có “đầu óc tổng hợp” thì cũng tƣơng tự nhƣ nói ngƣời có “đầu óc sáng tạo”. b) So sánh và tương tự So sánh là thao tác tƣ duy nhằm “xác định sự giống nhau và khác nhau giữa các sự vật hiện tƣợng của hiện thực” (xem [8, tr 100]). Nhờ đó có thể tìm ra các dấu hiệu, bản chất giống nhau và khác nhau của các sự vật, hiện tƣợng.

Tƣơng tự là sự phát hiện bằng trí óc sự giống nhau giữa các đối tƣợng để từ những sự kiện đã biết của đối tƣợng này dự đoán những sự kiện đối với các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đối tƣợng kia. c) Trừu tượng hóa và cụ thể hóa Trừu tƣợng hóa là quá trình dùng trí óc để gạt bỏ những mặt, những thuộc tính, mối liên hệ, quan hệ thứ yếu, và chỉ giữ lại những yếu tố đặc trƣng, bản chất của đối tƣợng nhận thức. Trừu tƣợng hóa là chỉ nói đến cái chung nhất mà không gán cho một đối tƣợng cụ thể nào. Cụ thể hóa là quá trình dùng trí óc tìm một ví dụ minh họa cho cái chung đó, tức là tìm một đối cụ thể mà nó thỏa mãn những tính chất, điều kiện của cái chung.

d) Khái quát hóa và đặc biệt hóa Khái quát hóa là quá trình dùng trí óc để tách ra những thuộc tính, bản chất chung trong một nhóm đối tƣợng. Muốn khái quát hóa phải so sánh nhiều đối tƣợng với nhau để rút ra cái chung, nhƣng cũng có khi chỉ từ một đối tƣợng ta cũng có thể khái quát hóa một tính chất, một phƣơng pháp. Đặc biệt hóa là xét trƣờng hợp cụ thể, đặc biệt nằm trong cái chung. Tóm lại, các thao tác tƣ duy cơ bản đƣợc xem nhƣ quy luật bên trong của mỗi hoạt động tƣ duy.

Trong thực tế tƣ duy, các thao tác đan xen nhau mà không theo trình tự máy móc. Tuy nhiên, tùy theo từng nhiệm vụ, điều kiện tƣ duy, không phải mọi hành động tƣ duy cũng nhất thiết phải thực hiện tất cả các thao tác trên. Các cấp độ tư duy Trong lĩnh vực giáo dục, thang cấp độ tƣ duy có thể đƣợc xem là một công cụ nền tảng để từ đó xây dựng và sắp xếp các mục tiêu giáo dục, xây dựng các chƣơng trình, qui trình giáo dục và đào tạo, xây dựng và hệ thống hóa các câu hỏi và bài tập dùng để kiểm tra, đánh giá quá trình học tập. Thang cấp độ tƣ duy 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đầu tiên đƣợc xây dựng bởi Benjamin S.Bloom (1956) gồm 6 cấp độ.

Sau đó một học trò của ông đã đề xuất điều chỉnh theo 6 cấp độ sau: a) Nhớ: ở mức độ này, ngƣời học cần nhắc lại các thông tin đã đƣợc tiếp nhận trƣớc đó. b) Hiểu: Ngƣời học nắm đƣợc ý nghĩa của thông tin, thể hiện qua khả năng diễn giải, suy diễn, liên hệ, khái quát. c) Vận dụng: Ngƣời học biết áp dụng thông tin đã biết vào một tình huống, điều kiện mới. d) Phân tích: Ngƣời học biết chia thông tin thành những phần nhỏ và chỉ ra mối liên hệ của chúng với tổng thể.

e) Đánh giá: Ngƣời học đƣa ra nhận định, phán quyết của bản thân đối với thông tin dựa trên các chuẩn mực , tiêu chí. f) Sáng tao: Ngƣời học xác lập thông tin, sự vật mới trên cơ sở những thông tin, sự vật đã có. Phân loại tư duy Theo đặc trƣng của tƣ duy, có các loại tƣ duy sau:  Tƣ duy độc lập.  Tƣ duy trừu tƣợng.

 Tƣ duy biện chứng.  Tƣ duy phê phán.  Tƣ duy sáng tạo. Một số vấn đề về dạy học tƣ duy 1.

Quan niệm về “dạy tư duy” Dạy tƣ duy chính là việc làm cho học sinh biết cách tƣ duy tốt, có kĩ năng tƣ duy hiệu quả hơn. Thể hiện ở việc họ biết tƣ duy đúng, biết vận dụng các 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành tố tƣ duy vào giải quyết vấn đề. Chẳng hạn nhƣ làm cho học sinh “suy nghĩ trƣớc khi hành động”, làm cho học sinh biết “khi nào”, “làm gì”, và “làm nhƣ thế nào”, học sinh biết tự đặt câu hỏi, biết lựa chọn cách thức, nguyên tắc phù hợp khi giải quyết vấn đề. Làm thế nào để tạo lập một lớp học tư duy? Muốn phát triển tƣ duy cho học sinh trong dạy học, trƣớc hết cần phải tạo ra một “lớp học tƣ duy”.

Để tạo lập một “lớp học tƣ duy” đòi hỏi sự kết hợp của nhiều yếu tố. Trong đó, giáo viên cần lƣu ý đến các yếu tố nhƣ thời gian, việc thử nghiệm những ý tƣởng mới, niềm tin tƣởng về sự cần thiết của tƣ duy đối với học sinh và sự chắc chắn về khả năng tƣ duy của học sinh. Các yếu tố này nếu đƣợc chú ý sẽ góp phần tạo nên sự thành công của một lớp học tƣ duy. Tuy nhiên những yếu tố trên chỉ là điều kiện cần cho một lớp học tƣ duy.

Các nhân tố chính tạo nên một lớp học tƣ duy đƣợc xác định đó là môi trƣờng, trong đó việc dạy và học đƣợc tiến hành và quan trọng hơn là giáo viên và học sinh. Tất cả những yếu tố trên có mối liên hệ chặt chẽ với nhau tạo nên sự thành công cho một lớp học tƣ duy. Vai trò của giáo viên và học sinh trong lớp học tư duy a. Vai trò của giáo viên Vai trò của giáo viên trong “lớp học tƣ duy” và lớp học truyền thống rất khác nhau.

Ở lớp học truyền thống, giáo viên đóng vai trò chủ đạo, là ngƣời cung cấp và truyền đạt kiến thức. Trái lại, trong lớp học tƣ duy, giáo viên là ngƣời tạo điều kiện và khuyến khích học sinh trao đổi, cân nhắc, mạnh dạn trong suy nghĩ và hành động. Trong lớp học này, giáo viên vừa là ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn các hoạt động vừa cộng tác, làm việc cùng các nhóm học tập nhằm giải quyết các nhiệm vụ đề ra. Để thực hiện tốt vai trò của mình cũng nhƣ góp phần tạo nên thành công của lớp học tƣ duy, giáo viên cần quan tâm đến các yếu tố cụ thể thúc đẩy tƣ duy của học sinh, chẳng hạn: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tạo điều kiện để tất cả học sinh trong lớp cùng tích cực tham gia vào quá trình học tập.

- Quan tâm đồng thời kích thích khả năng giao tiếp đến từng học sinh và cả lớp. Tạo cho học sinh có khả năng hợp tác, chia sẻ, thích ứng. - Quan sát và lắng nghe phản hồi từ học sinh. Kịp thời và đúng lúc trong việc góp ý biểu dƣơng hay khiển trách học sinh.

- Tự đặt mình vào vị trí ngƣời học để lựa chọn phƣơng pháp thích hợp. - Kích thích học sinh phát huy hết tiềm năng và sự sáng tạo của bản thân. Hình thành năng lực tƣ duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề. Xây dựng tính tự học, tự đánh giá cho học sinh.

- Làm cho học sinh hứng thú với bài học và các hiện tƣợng xung quanh, giúp họ tìm đƣợc sự liên hệ thực tiễn của các kiên thức đã học. - Tạo ra và kích thích nhu cầu nhận thức, khám phá cho học sinh. - Tạo cho học sinh thói quen phát hiện và giải quyết vấn đề. - Gợi mở cho học sinh phƣơng pháp suy nghĩ linh hoạt sáng tao.

- Kích thích trí tƣởng tƣợng sáng tạo của học sinh.