Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM NGOÀI TRƯỜNG HỌC CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHỐI HỢP CÁC LỰC LƯỢNG GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh Tư tưởng về dạy học thông qua trải nghiệm (experiential education) đã xuất hiện từ thời cổ đại, tuy nhiên nó chỉ thực sự phát triển và trở thành một tư tưởng giáo dục và phát triển thành học thuyết khi có những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học, giáo dục học nổi tiếng trên thế giới. Quan điểm học tập thông qua trải nghiệm đã được đề cập trong các tác phẩm của Platon thế kỷ IV TCN và trở thành khái niệm trung tâm của các lý thuyết về tâm lý học, giáo dục học của John Dewey, Jean Piaget và Jerome Bruner.
Đặc biệt, nói đến học thuyết giáo dục trải nghiệm, không thể không nhắc đến quan điểm “học thông qua làm, học bắt đầu từ làm” của John Dewey. John Dewey (1859-1952) là một nhà giáo dục, nhà cải cách và triết gia vĩ đại, người đã đặt nền tảng cho triết lý giáo dục của Mỹ trong thế kỷ XX. Tư tưởng giáo dục của ông là sự vận dụng chủ nghĩa kinh nghiệm trong triết học vào giáo dục, mà ông gọi là chủ nghĩa thực dụng (hay chủ nghĩa hành động). Trong nhiều tác phẩm của Dewey như Kinh nghiệm và giáo dục [12], Dân chủ và giáo dục [11], Cách ta nghĩ [14],, Dewey về giáo dục [40], v., các nhà nghiên cứu tìm thấy những quan điểm về một nền giáo dục tiến bộ, nhấn mạnh giáo dục phải bắt nguồn từ kinh nghiệm của người học, trái ngược với nền giáo dục truyền thống – vốn coi giáo dục là sự truyền thụ những kiến thức, kỹ năng và chuẩn mực đã có từ trước cho thế hệ sau.
Trong nền giáo dục tiến bộ mà Dewey đề xuất, tự do được coi trọng, học tập thông qua trải nghiệm là cốt lõi và quá trình học phải gắn kết với lợi ích thực tế của cuộc sống, giúp học sinh thích nghi với môi trường luôn thay đổi. Những quan điểm 7 khai sáng của Dewey đã thúc đẩy phong trào hoạt động trải nghiệm trong giáo dục ở nhiều quốc gia, dẫn đến một loạt các công trình nghiên cứu quốc tế về chủ đề này. Lý thuyết về HĐTN của Kolb (1984) lần đầu tiên được công bố vào năm 1971 như một lý thuyết toàn diện về phương thức học tập qua việc tích lũy và chuyển hóa kinh nghiệm [55]. HĐTN sau đó đã trở thành một phương pháp phổ biến trong giảng dạy, áp dụng rộng rãi không chỉ trong giáo dục chính quy mà còn trong giáo dục không chính quy ở nhiều quốc gia trên thế giới [54, p.
Ở Việt Nam, thời kì đầu của nền giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội”. Kế thừa tư tưởng, quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một số vấn đề chung về hoạt động trải nghiệm và quản lý HĐTN đã được bàn nhiều trong các công trình nghiên cứu lý luận dạy học, quản lý giáo dục. Theo đó, nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định: Hoạt động học tập trải nghiệm có vai trò rất quan trọng trong quá trình giáo dục, bởi nó đề cao việc hình thành năng lực người học thông qua những trải nghiệm thực tiễn, phù hợp với quy luật về tâm lý đối với việc hình thành và phát triển nhân cách cho HS. Các nước có nền giáo dục tiến bộ, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục theo hướng phát triển năng lực học sinh, HĐTN được quan tâm và triển khai dưới nhiều góc độ [28].
Tác giả Phan Trọng Ngọ, Lê Minh Nguyệt với bài viết Lý thuyết về kinh nghiệm của J. Dewey và vận dụng vào dạy học trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Tạp chí Khoa học giáo dục Việt Nam, Số 03, tháng 03/2018, tr. Bài viết phân tích những luận điểm cốt lõi trong lý luận của J.
Dewey về kinh nghiệm và giáo dục, dạy học dựa vào kinh nghiệm. Theo đó, giáo dục chính là cuộc sống; giáo dục trong kinh nghiệm, vì kinh nghiệm, của kinh nghiệm và do kinh nghiệm. Điểm nhấn trong triết lý của J. Dewey là: Kinh nghiệm là hành động (việc làm) có tính thử nghiệm, là hành động suy ngẫm (phản tư).
Sự phát triển của cá nhân chính là sự tăng trưởng các kinh nghiệm có tính giáo dục. Trải qua các hành động kinh nghiệm, cá nhân một mặt tìm kiếm và sáng tạo các giải pháp, các lý luận, mặt khác chuyển hoá các tri thức có tính lý luận, trừu tượng, sách vở thành các tri thức có nội dung đối tượng và có ích cho mình, qua đó làm tăng trưởng kinh 8 nghiệm, hình thành và phát triển năng lực thích ứng với đời sống thực và thay đổi. Tác giả Bùi Ngọc Diệp trong bài viết: “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” [15] đã trình bày quan niệm về HĐTN trong giáo dục. Bài viết tập trung vào việc làm rõ vai trò của các hoạt động trải nghiệm thực tế trong quá trình giáo dục học sinh.
Theo tác giả, HĐTN bao gồm các hoạt động giáo dục gắn liền với thực tế, diễn ra song song với các tiết học trên lớp, nhằm mang lại cho học sinh những trải nghiệm và bài học bổ ích ngoài khuôn khổ lớp học. Bài viết cũng phân tích và giới thiệu một số loại hình HĐTN, trong đó mỗi loại hình đều đóng góp vai trò quan trọng và mang ý nghĩa giáo dục đặc biệt. Trong bài viết "Vận dụng mô hình trải nghiệm của David Kolb để xây dựng chu trình hoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông" đăng trên Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội [19, tr.1-6], tác giả Trần Thị Gái đã trình bày cách thức áp dụng chu trình học trải nghiệm của David Kolb vào việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong môn Sinh học. Tác giả đề xuất quá trình thiết kế bài dạy dựa trên các mục tiêu, nội dung bài học và trình độ nhận thức của học sinh, từ đó xây dựng các nhiệm vụ học tập theo 4 giai đoạn của chu trình trải nghiệm: trải nghiệm thực tiễn, quan sát phản ánh, trừu tượng hóa khái niệm và thử nghiệm tích cực.
Mỗi giai đoạn có thể bao gồm nhiều hoạt động học khác nhau. Bài viết cũng đưa ra các ví dụ minh họa cho việc áp dụng chu trình này trong việc thiết kế và tổ chức các hoạt động cho một số nội dung cụ thể trong môn Sinh học. Tác giả Lê Thị Thương trong luận văn thạc sĩ “Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học văn học dân gian cho học sinh lớp 10” [51] đã tổng hợp và phân tích các nghiên cứu trước đây liên quan đến hoạt động trải nghiệm. Luận văn cũng nghiên cứu các vấn đề về dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực học sinh, cùng các lý thuyết về HĐTN qua văn học dân gian Việt Nam làm cơ sở lý luận cho đề tài.
Tác giả đề xuất các phương pháp thực tiễn để áp dụng HĐTN trong giảng dạy văn học dân gian cho học sinh lớp 10. Tác giả Nguyễn Phan Lâm Quyên (2022) với bài viết “Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở các trường Tiểu học tại thành phố Đà Nẵng 9 và một số đề xuất” [39, tr. Thông qua bài viết, tác giả cung cấp thông tin về trạng tổ chức HĐTN trong dạy học các môn học của giáo viên tiểu học tại thành phố Đà Nẵng. Qua đó, tác giả đã đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học ở trường tiểu học đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Năm 2018, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội đã phát hành tài liệu Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường tiểu học [41]. Đây là tài liệu chuyên đề cung cấp những thông tin cơ bản về HĐTN tại trường Tiểu học. Các tác giả Nguyễn Văn Hiến; Nguyễn Thị Thu Huyền; Đào Thị Duy Duyên; Nguyễn Thị Thu Trang; Đặng Ánh Hồng với bài viết “Thực trạng hoạt động trải nghiệm khoa học ngoài giờ lên lớp cho học sinh ở một số trường tiểu học tại thành phố Hồ Chí Minh” [23, tr. Nghiên cứu được thực hiện trên 49 GV chủ nhiệm và 203 HS lớp 5 tại 5 trường tiểu học trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh để tìm hiểu thực trạng tổ chức HĐTN khoa học cho HS tiểu học.
Từ kết quả nghiên cứu này, các tác giả kiến nghị các trường tiểu học cần tổ chức các HĐTN khoa học ngoài giờ lên lớp một cách đa dạng hơn, mỗi hoạt động được thiết kế phải tính đến yếu tố đa trí thông minh ở HS, tạo điều kiện nhiều nhất cho học sinh được tham gia hoạt động. Như vậy, thông qua các công trình nghiên cứu nêu trên cho thấy, dạy học thông qua HĐTN thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu giáo dục, quản lý giáo dục trong và ngoài nước. Thông qua các công trình nghiên cứu cho thấy một số vấn đề lý luận cơ bản về HĐTN đã được làm rõ như: sự cần thiết áp dụng HĐTN, khái niệm, nội dung, phương pháp, kỹ năng tổ chức HĐTN… Những nội dung cơ bản này sẽ được tác giả tổng hợp, kế thừa trong luận văn để làm giàu thêm kho tàng lý luận về vấn đề này. Các nghiên cứu về quản lý tổ chức hoạt động trải nghiệm ngoài trường học theo hướng phối hợp các lực lượng giáo dục Giáo dục có quan hệ chặt chẽ với xã hội và kinh tế, là một trong các chất kết dính cộng đồng.
Ngược lại, sự phát triển của giáo dục không thể tách rời sự phát triển của cộng đồng nói riêng và của xã hội, kinh tế nói chung. Do đó, phối hợp các LLGD trong tổ chức HĐTN là phương thức góp phần thúc đẩy xã hội hóa trong giáo dục, gắn kết giữa nhà trường với cộng đồng xã hội, các tổ chức xã hội tham gia 10 cùng phát triển giáo dục. Tuy nhiên, hiện nay số công trình nghiên cứu đề cập đến quản lý tổ chức HĐTN ngoài trường học theo hướng phối hợp các lực lượng giáo dục còn rất khiêm tốn, chủ yếu là các công trình nghiên cứu về quản lý HĐTN ở các trường nói chung.