Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về hoạt động dạy học ở trường tiểu học Hoạt động dạy học là hoạt động cốt lõi trong nhà trường, là con đường quan trọng nhất để đạt được mục đích nâng cao chất lượng GD. Trên thế giới cũng đã có nhiều công trình nâng cao về lĩnh vực này: Thực tiễn quản lý hoạt động dạy học luôn tồn tại và phát triển.
Những năm 50 của thế kỷ XX, các nhà khoa học Liên Xô (cũ) đã tiến hành nhiều công trình nâng cao các đề tài về QLGD có tính hàn lâm với những khía cạnh khác nhau.Pôpốp trong cuốn quản lý trường học cho rằng QL trường học là một tập hợp khá hoàn chỉnh các chỉ dẫn cho hoạt động thực tiễn của những người làm công tác QLGD, đặc biệt là quản lý trường học; trong đó có quản lý hoạt động DH [15]. Trong cuốn dạy học nêu vấn đề của tác giả I.Ia Lecne nhà giáo dục Xô Viết đã nói mục đích của tập sách mỏng này là làm sáng tỏ bản chất của phương pháp dạy học gọi là dạy học nêu vấn đề, vạch rõ cơ sở của phương pháp đó, tác dụng của nó, phạm vi áp dụng nó. Ở Việt Nam, vấn đề HĐDH cũng đã được đề cập nhiều trong các tác phẩm của các nhà chính trị, quân sự, nhà thơ lỗi lạc dưới thời phong kiến như: Nguyễn Trãi, Chu Văn An… Trong thời kỳ mới cách mạng Việt Nam, trước hết phải nói đến quan điểm phát triển GD của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890 - 1969). Bằng việc kế thừa những tinh hoa của các tư tưởng GD tiên tiến và việc vận dụng sáng tạo PP luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Người đã để lại cho GD Việt Nam nền tảng lý luận về: vai trò của GD, định hướng phát triển GD, mục đích DH, các nguyên 7 lý DH, các phương thức DH, vai trò của quản lý và cán bộ QLGD, PP lãnh đạo và quản lý… Trên diễn đàn khoa học GD, các công trình khoa học đã được công bố như: “Dự án phát triển giáo viên tiểu học - Quản lý chuyên môn ở trường tiểu học theo chương trình và sách giáo khoa mới” [1], “Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học” [2], “Dạy học hiện đại - Lý luận, biện pháp, kỹ thuật” [20], “Một số vấn đề giáo dục đại học” [16], “Những tư tưởng chủ yếu về giáo dục” [13], “Giáo dục học đại học - Phương pháp dạy và học” [19], “Giáo dục học hiện đại” [11], “Phương pháp dạy học giáo dục học” [16] … Các tác giả đã phân tích khá sâu sắc về bản chất, vai trò và cách thức tổ chức của quá trình DH, trong đó có tổ chức HĐDH.
Các tác giả cho rằng, cần tổ chức HĐDH hướng vào tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Các công trình khoa học được công bố trên thể hiện rõ các mặt sau đây: - Về mặt lý luận chung HĐDH, trong công trình nghiên cứu của mình “Giáo dục học hiện đại” [30] tác giả Thái Duy Tuyên đã đề cập đến những cơ sở PP luận chung nhất như: Quan điểm tiếp cận phức hợp, hệ thống cấu trúc, mô hình… để nghiên cứu các vấn đề cơ bản của HĐDH và hoạt động GD. Đó là, hệ thống những quy luật DH được tác giả giới thiệu với 3 dạng: những quy luật chung nhất, những quy luật chung và những quy luật đặc thù; đồng thời trình bày PP phối hợp các quy luật DH trong giảng dạy. Tác giả cũng đề cập đến những vấn đề bức xúc của GD như: GD đạo đức, bồi dưỡng nhân tài, GD gia đình, kế hoạch hóa GD…; qua đó, tác giả đã tìm ra BP giải quyết đúng đắn.
Tuy nhiên, những vấn đề trên mang tính khái quát cao, có ý nghĩa về lý luận, vấn đề đặt ra là tác giả chưa đề cập đến tổ chức HĐDH ở nhà trường TH trên cơ sở lấy năng lực của HS làm mục tiêu DH]. Trong công trình “Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học” [6]. Tác giả Nguyễn Hữu Châu cho thấy hệ thống cấu trúc của quá trình DH bao gồm những thành tố cơ bản: các mô hình DH, các cách tiếp cận và PPDH, các kĩ thuật DH, những hình thức 8 và BP tổ chức HĐDH,… Tác giả có quan điểm rõ ràng trong quá trình dạy phải thể hiện một cách sinh động và cụ thể các ý tưởng của chương trình GD, đồng thời cũng chỉ rõ, chủ thể phải biết thiết kế và tổ chức chương trình nói chung, có tinh thần hướng đến cá nhân người học; khi xây dựng chương trình phải đặt ra những vấn đề ảnh hưởng của giao tiếp đến chất lượng giảng dạy của GV và các PPDH tích cực. Đây là những điểm mạnh được tác giả trình bày rõ, tuy nhiên chưa cụ thể được cách thức xây dựng mô hình tổ chức HĐDH, mục tiêu, nội dung DH, quy trình tổ chức DH ở nhà trường TH lấy năng lực của HS làm mục tiêu DH.
- Về mặt PPDH, tác giả Thái Duy Tuyên (Giáo dục học hiện đại) đã chỉ rõ tầm quan trọng của PPDH trong việc ĐT con người và những hạn chế của nhà trường trong việc sử dụng PP giảng dạy. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra quan điểm đổi mới PPDH, nhất là sử dụng các PPDH tích cực nhằm phát huy người học. Tuy nhiên, việc vận dụng quan điểm trên vào tổ chức HĐDH ở nhà trường TH lấy năng lực của HS làm mục tiêu DH nói riêng, tác giả chưa đề cập đến. Tác giả Phan Thị Hồng Vinh trong công trình “Phương pháp dạy học giáo dục học” [36] đã đề cập đến quá trình DH GD học bao gồm các thành tố có mối quan hệ biện chứng với nhau: mục đích, nội dung, PP, hình thức tổ chức HĐDH, kết quả DH và khẳng định nó luôn vận động, phát triển trong môi trường kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội.
Tuy nhiên, công trình nghiên cứu của tác giả chỉ dừng lại ở góc độ chuyên môn hẹp, chỉ khu biệt với sinh viên sư phạm, giới hạn chỉ trong môn GD. Tóm lại, những công trình nghiên cứu về HĐDH ở trong và nước đã có những đóng góp cả về lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu sâu đến tổ chức HĐDH nói chung và HĐDH trong trường Tiểu học. Những công trình trên sẽ là nguồn tư liệu cho tác giả trong quá trình thực hiện luận văn.
Những nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học ở trường tiểu học và quản lí hoạt động dạy học ở trường tiểu học đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông 2018 Hiện nay, một vấn đề mang tính thời sự được quan tâm nâng cao đó là quản lý hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường để đáp ứng yêu cầu nhân lực phục vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước. quản lý hoạt động dạy học là quản lý cơ bản, quan trọng nhất trong công tác quản lý trường học. Chính vì lẽ đó, vấn đề quản lý hoạt động dạy học luôn được các nhà NC, các nhà QLGD đề cập trong các công trình nâng cao khoa học. Tác giả Phạm Huy Tư (2014), với đề tài “QL dạy học theo hướng đảm bảo chất lượng tại trường tiểu học tỉnh Vĩnh Long”.
Luận án đưa ra các thành tố nhằm đảm bảo nâng cao chất lượng giáo dục tại các trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Vĩnh Long. Qua đó, luận văn cũng đưa ra các nội dung yêu cầu đổi mới trong quản lý hoạt động dạy và học ở các trường TH, trong đó đề cập các chức năng trong quản lý hoạt động dạy học như: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá hoạt động DH; đó cũng là nội dung mà tác giả sẽ nâng cao vận dụng vào cơ sở lý luận và thực tiễn luận văn quản lý hoạt động dạy học ở các trường tiểu học TP Bến Tre [30]. Tác giả Dương Trần Bình (2016), với luận án tiến sĩ “QL hoạt động dạy ở trường tiểu học tại TP Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản toàn diện GD”. Đây là luận án mà tác giả đã tiếp cận theo định hướng đổi mới quản lý giáo dục hiện nay, điểm nhấn quan trọng của luận án là tác giả nâng cao thực hiện quản lý hoạt động dạy học ở các trường tiểu học theo định hướng đổi mới GD; luận án cũng đã xây dựng được khung lý luận về hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học ở các trường TH; tác giá cũng đã đánh giá được ảnh hưởng của các thành tố tác động đến môi trường giáo dục và tác động đến chất lượng giáo dục ở các trường tiểu học trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay.
Những cơ sở lý luận và thực tiễn của luận án giúp tác giả 10 NC, kế thừa vận dụng vào luận văn quản lý hoạt động dạy học ở các trường tiểu học TP Bến Tre [4]. Tác giả Trần Trung Dũng (2016), đã nâng cao thực hiện luận án tiến sĩ “QL hoạt động dạy học ở trường trung học phát triển theo định hướng phát triển năng lực HS”. Qua luận án tác giả phân tích thực trạng hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS, luận án đã đề ra các giải pháp thực hiện quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực HS, rút ra những bài học kinh nghiệm và đề ra bộ tiêu chí cụ thể trong quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển của HS các trường TH. Luận án đã giúp tác giả nâng cao sâu hơn về tiếp cận dạy học theo phát triển năng lực HS, đồng thời là cơ sở thực tiễn ứng dụng và tiếp thu kế thừa vào nâng cao luận văn của mình [9].
Tác giả Nguyễn Văn Sơn (2017), với đề tài “QL quá trình dạy học của trường Trung học phát triển tỉnh Tuyên Quang trong bối cảnh phân cấp quản lý GD”. Đây là luận án tiếp cận dưới góc độ của chức năng QL. Tác giả đã phân tích thực trạng hoạt động dạy học ở các trường TH, đánh giá đầu ra của nhà trường; thực hiện quá trình đổi mới nâng cao chất lượng giáo dục nhà trường.