Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THIẾT BỊ DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Công trình nghiên cứu ở nước ngoài Một trong những nhà giáo dục còn được mệnh danh là ông tổ của Châu Âu nói riêng và thế giới nói chung đó là nhà giáo dục Jan Amos Komensky (1592 - 1670), người Cộng hòa Séc chủ trương giảng dạy bằng hoạt động, bằng sự quan sát trực tiếp, bằng sự tiếp xúc với sự vật trong đời sống hàng ngày. Ông cũng nhấn mạnh việc sử dụng các đồ dùng dạy học, các phương tiện trực quan trong dạy học.
“… Việc dạy học phải bằng sự vật, hiện tượng. Vì sự vật là thân thể, lời nói là cái ảo… lời nói mà không có sự vật là vỏ không có nhân, bao không có kiếm, bóng không có hình, thân không có hồn”. Cùng với nghiên cứu đoi là nhà giáo dục Thụy Sĩ Johann Heinnich Pestalozzi (1746 - 1827) được thôi thúc bởi các công trình của Jean-Jacques Rousseau - phát triển PPDH dựa trên thế giới tự nhiên và giác quan đã phát triển quan điểm dạy học trực quan để đạt hiệu quả cao. Với nội dung của quan điểm dạy học trực quan này là thay lối dạy học cũ, kinh viện, nhồi nhét tri thức bằng lối dạy học mới có căn cứ khoa học, thông qua các sự vật hoặc hình ảnh của chúng và được học viên chứng thực trên cơ sở cảm nhận của các giác quan.
Lotx Klinbơ cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của TBDH (còn được gọi là đồ dùng dạy học, TBDH, dụng cụ dạy học.), TBDH là tất cả những phương tiện vật chất cần thiết cho giáo viên và học sinh tổ chức và tiến hành hợp lý, có hiệu quả quá trình giáo dưỡng và giáo dục ở các môn học, cấp học [44]. 7 Xukhômlinxki đã đề cập đến tầm quan trọng của việc vận dụng đồ dùng dạy học trong tổ chức hoạt động dạy học “Nghệ thuật giáo dục là chỗ không chỉ giáo dục bằng các quan hệ giữa người với người, bằng gương sáng và lời nói của nhà giáo dục, bằng những truyền thống được trân trọng giữ gìn trong tổ chức mà còn giáo dục bằng các đồ vật, những của cải vật chất và tinh thần, giáo dục bằng môi trường và cảnh trí do chính học sinh xây dựng nên, đó là cách làm phong phú cuộc sống tâm hồn của học sinh” [45]. Tổ chức lao động quốc tế ADB/ILO (Evaluation Rating criteria for the VTE Institution, ADB/ILO - Bangkok 1997) đưa ra 9 tiêu chuẩn và điểm đánh giá cơ sở GD&ĐT để kiểm định các nước thuộc tiểu vùng sông Mêkông. Trong đó các điều kiện cơ sở hạ tầng của nhà trường: Khuôn viên, CSVC-KT và thư viện chiếm 125/500 tổng điểm chung [0].
Ngày nay, hầu hết các nước đều có khuynh hướng hoàn thiện CSVC trường học cho phù hợp với việc hiện đại hóa về nội dung, phương pháp và hình thức dạy học. Tùy theo hoàn cảnh kinh tế - xã hội mà mỗi nước có hướng nghiên cứu và phát triển CSVC trường học riêng. Các nước có nền kinh tế phát triển đều quan tâm nghiên cứu, thiết kế, sản xuất các TBDH hiện đại, đạt chất lượng cao, cần thiết cho nhu cầu giáo dục. Ở Nga, Hà Lan người ta chú ý trang bị những phương tiện truyền thống cho các phòng học bộ môn; còn ở Đức, Ba Lan, Pháp vấn đề nổi lên là các phương tiện kỹ thuật (PTKT) hiện đại, những bộ thí nghiệm đa năng.
Nhật, Triều Tiên, Singapore thì đầu tư rất nhiều cho việc trang bị đầy đủ và hiện đại, nhất là các phương tiện nghe nhìn. Ở Mỹ, có giai đoạn phổ biến là dùng máy thay giáo viên trong giảng dạy, nên việc nghiên cứu và việc trang bị các PTDH hiện đại rất quan trọng,… 1. Công trình nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, ngoài chủ trương ưu tiên tăng cường trang bị TBDH cho tất cả các cơ sở giáo dục, nhiều nhà khoa học cũng đã quan tâm nghiên cứu xây 8 dựng hệ thống lý luận về vai trò TBDH, coi TBDH là một trong những thành tố cơ bản trong quá trình dạy học - giáo dục hiện nay. Giống như các hoạt động khác trong nhà trường, hoạt động QLTBDH diễn ra liên tục trong suốt năm học.
Chính vì vậy quản lí công tác TBDH cũng là nội dung chủ yếu của người CBQL. Làm thế nào để quản lí tốt công tác TBDH trong điều kiện đổi mới chương trình giáo dục hiện nay là vấn đề cấp thiết mà người làm công tác giáo dục luôn quan tâm, trăn trở. Định hướng cơ bản của công cuộc đổi mới giáo dục đã được chỉ rõ trong Nghị quyết của Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 2 (khóa VIII), đó là: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của sinh viên, nhất là sinh viên đại học.
Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân” [16]. Trong Luật Giáo dục, Điều 24.2 qui định: “Phương pháp GDPT phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của sinh viên phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho sinh viên” [33]. Những nghiên cứu về QLTBDH ở cấp THCS và THPT của một số tác giả tiêu biểu như sau: Tô Xuân Giáp trong công trình: PTDH hướng dẫn chế tạo và sử dụng [19] đã đưa ra những cơ sở phân loại và phân loại các TBDH, cách thức lựa chọn, thiết kế chế tạo, sử dụng và một số điều kiện cần thiết để đảm bảo việc sử dụng có hiệu quả PTDH. Tác giả cho rằng “PTDH được sử dụng đúng, có tác dụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và PTDH lên rất nhiều” [19].
9 Trần Quốc Bảo với đề tài: Các biện pháp quản lí của hiệu trưởng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng CSVC - KT phục vụ cho việc dạy và học ở trường THPT công lập Thành phố Hồ Chí Minh [3] đã khảo sát và phân tích thực trạng quản lí CSVC - KT ở một số trường ở thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất các biện pháp quản lí của hiệu trưởng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng CSVC - KT phục vụ cho việc dạy và học ở trường THPT công lập. Trong tài liệu: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc xây dựng sử dụng CSVC và TBDH ở trường phổ thông Việt Nam tác giả Trần Quốc Đắc đã đưa ra các quan điểm rõ ràng từ đó làm cơ sở cho việc sử dụng TBDH, xác định vị trí, vai trò của cơ sở vật chất TBDH ở trường phổ thông. Qua đó, tác giả nêu ra nhận định: TBDH phải được sử dụng, hiệu quả sử dụng là mục tiêu cơ bản nhất và là mục tiêu duy nhất của toàn bộ công tác thiết bị trường học. Sử dụng có hiệu quả TBDH là một nhiệm vụ nặng nề, khó khăn của người thầy giáo.
Điều này đòi hỏi người thầy giáo phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao với yêu cầu sử dụng TBDH. Người giáo viên không những cần hiểu biết về TBDH, về kỹ thuật sử dụng chúng mà còn hiểu sâu về PPDH với yêu cầu sử dụng TBDH: sử dụng TBDH với mục đích gì, lúc nào, liều lượng bao nhiêu, đặc điểm tâm lí của người học ra sao; họ cần tham gia hoạt động như thế nào khi dạy học có sử dụng TBDH, sử dụng TBDH như thế nào để khơi dậy lòng say mê học tập, phát huy tính tích cực, năng lực sáng tạo và bồi dưỡng nhân cách cho học sinh” [18]. Tác giả Đỗ Hồng Sâm công bố nghiên cứu: Một số giải pháp nâng cao chất lượng quản lý trang thiết bị, CSVC phục vụ đào tạo ở trường đại học trên Tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ, số 3 năm 2016 cũng khẳng định: “Sự hỗ trợ đắc lực của thiết bị sẽ là cầu nối giữa người dạy và học, làm cho hai nhân tố này gắn kết với nhau trong việc thực hiện: Mục tiêu đào tạo - Nội dung 10 đào tạo - Phương pháp đào tạo và làm cho chất lượng giảng dạy và học tập được nâng cao” [34]. Theo tác giả Vũ Xuân Hùng công bố nghiên cứu: Lí luận về quản lý thiết bị trong nhà trường trên Tạp chí Giáo dục, số 382 tháng 5 năm 2016 cũng khẳng định: “Thiết bị dạy học là công cụ cần thiết của giáo viên.
TBDH giúp giáo viên tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh, sử dụng hiệu quả TBDH giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng kĩ xảo. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, TBDH là yếu tốt không thể thiếu nếu muốn đạt được mục tiêu đổi mới PPDH nâng cao chất lượng giáo dục” [23]. Một số luận văn thạc sĩ quản lý cũng nghiên cứu vần đề này. Tiêu biểu như: Trần Đức Hùng với đề tài: Biện pháp quản lý TBDH ở các trường THPT tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn hiện nay [24], Trần Duy Hân với đề tài: Biện pháp quản lý PTDH của Hiệu trưởng các trường THCS trên địa bàn thành phố Huế đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình G D P T hiện nay, Đặng Phúc Tịnh với đề tài: Thực trạng và một số biện pháp quản lý TBDH ở các trường THCS huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ [38].
Những công trình nghiên nêu trên đã xây dựng hệ thống lý luận về vị trí, vai trò của TBDH cùng một số yêu cầu sử dụng nó trong quá trình dạy học. TBDH được xác định là một thành tố quan trọng trong quá trình dạy học, nhất là ở cấp THCS, nó đóng vai trò to lớn trong việc đổi mới PPDH hiện nay. Như vậy, TBDH và QLTBDH trong nhà trường phổ thông được đề cập trong các giáo trình, công trình nghiên cứu, luận văn thạc sĩ về QLGD nhưng chưa có công trình nào đề cập cụ thể đến việc quản lý TBDH ở các trường THCS tại địa bàn thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông. Đây là cơ sở để chúng tôi kế thừa, tiếp thu và vận dụng vào nghiên cứu đề tài này.
Tuy có nhiều công trình nghiên cứu về việc sử dụng cơ sở vật chất và thiết bị trong nhà trường phổ thông, nhưng chưa có một công trình nghiên cứu 11 bài bản nào về QLTBDH ở các trường THCS thành phố Gia Nghĩa, tỉnh Đắk Nông.