Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Các công trình nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm cho học sinh 1. Các công trình nghiên cứu quốc tế Trong chương trình giáo dục của mỗi nước, bên cạnh các hoạt động dạy và học qua các môn học còn có chương trình hoạt động ngoài các giờ học. Ở đó học sinh thông qua các hoạt động đa dạng và phong phú gắn với thực tiễn để trải nghiệm, thử sức.
Hoạt động trải nghiệm được tổ chức tốt sẽ giúp học sinh phát triển hài hòa cả thể chất lẫn tinh thần, do đó các nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục cho học sinh được quan tâm nghiên cứu. Vấn đề phát triển con người toàn diện luôn được sự quan tâm của các nhà giáo dục nổi tiếng trong từng thời kỳ phát triển của lịch sử. Đó là các quan điểm giáo dục của Thomas More, J.Comenxki, Petxtalogi, Robert Owen. Song quan điểm con người phát triển toàn diện thực sự được nghiên cứu một cách khoa học từ khi học thuyết giáo dục Mác-xit ra đời.
Học thuyết giáo dục của C.Ăngghen là một bộ phận của chủ nghĩa cộng sản khoa học, nó được hoàn thiện dần bằng tư tưởng giáo dục vĩ đại của V.Lênin, cống hiến xuất sắc của N.Makarencô và các nhà giáo dục học Xô viết khác [15]. Hơn 2000 năm trước, Khổng Tử (551-479 TCN) đã nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên; Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ; Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”, tư tưởng này thể hiện tinh thần chú trọng học tập từ trải nghiệm và việc làm. Cùng thời gian đó, ở phương Tây, nhà triết học Hy Lạp-Xôcrát (470-399 TCN) cũng nêu lên quan điểm: “Người ta phải học bằng cách làm một việc gì đó; Với những điều bạn nghĩ là mình biết, bạn sẽ thấy không chắc chắn cho đến khi làm nó”. Đây được coi là những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của “Giáo dục trải nghiệm” [65].
Giáo dục trải nghiệm được thực sự đưa vào giáo dục hiện đại từ những năm đầu của thế kỷ 20. Tại Mỹ năm 1902, “Câu lạc bộ trồng ngô” đầu tiên dành cho trẻ em được thành lập, CLB có mục đích dạy các học sinh thực hành trồng ngô, ứng dụng khoa học kỹ thuật vào nông nghiệp thông qua các công việc nhà nông thực tế. Hơn 100 năm sau, hệ thống các CLB này trở thành hoạt động cốt lõi của tổ chức 4-H, tổ chức phát 12 luan an triển thanh thiếu niên lớn nhất của Mỹ, tiên phong trong ứng dụng học tập qua lao động, trải nghiệm. Từ giữa thế kỉ XX, John Dewey với tác phẩm: “Experience and Education”, “The school and Society” [73], [76] đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục.
Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn. Một số quan niệm khác của các học giả quốc tế cho rằng: “Giáo dục trải nghiệm coi trọng và khuyến khích mối liên hệ giữa các bài học trừu tượng với các hoạt động giáo dục cụ thể để tối ưu hóa kết quả học tập” (Sakofs, 1995) [75]; “Học từ trải nghiệm phải gắn kinh nghiệm của người học với hoạt động phản ánh và phân tích” (Chapman, McPhee and Proudman, 1995) [87], “Hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho sinh viên trong điều kiện của nền giáo dục đại học” (Kixegof X. Năm 1984, trên cơ sở những nghiên cứu của Dewey, Lewin, Piaget, Lev Vygotsky và các nhà nghiên cứu khác về kinh nghiệm và học tập dựa vào kinh nghiệm, David Kolb - Nhà lý luận giáo dục Hoa Kỳ đã nghiên cứu và cho xuất bản một công trình về học tập dựa vào trải nghiệm: “Study experience: Experience is the source of Learning and Development”. David Kolb đã chính thức giới thiệu lý thuyết học tập dựa vào trải nghiệm, cung cấp một mô hình học tập dựa vào trải nghiệm để ứng dụng trong trường học.
Ông đã liệt kê các đặc điểm của học tập dựa vào trải nghiệm và xác định các giai đoạn trong học tập dựa vào trải nghiệm. Đối với Kolb: “Học tập là quá trình mà trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm” [80]. Các kinh nghiệm học tập liên quan đến việc áp dụng các thông tin nhận được từ giáo dục đến kinh nghiệm của người học. Các học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức của mình từ các giáo viên mà thay vào đó, người học thông qua quá trình trải nghiệm dựa trên các kinh nghiệm hiện có của bản thân để thu nhận thông tin mới trong môi trường học tập thực tiễn và kiểm tra nó lại bằng kinh nghiệm của mình.
Tư tưởng về dạy học kiến tạo đã có từ lâu nhưng lý thuyết kiến tạo phát triển từ khoảng những năm 60 của thế kỷ 20 và được đặc biệt chú ý từ cuối thế kỷ 20. Piagiê, Lev Vygotsky cũng đồng thời là những đại diện tiên phong của thuyết kiến 13 luan an tạo. Tư tưởng nền tảng cơ bản của thuyết kiến tạo là đặt vai trò của chủ thể nhận thức lên vị trí hàng đầu của quá trình nhận thức. Khi học tập, mỗi người hình thành nên thế giới quan riêng của mình.
Tất cả những gì mà mỗi người trải nghiệm thì sẽ được sắp xếp chúng vào trong "Bức tranh toàn cảnh về thế giới" của người đó, tức là tự kiến tạo riêng cho mình một bức tranh thế giới [33]. Cho đến năm 1977, với sự thành lập của “Hiệp hội Giáo dục trải nghiệm” (Association for Experiential Education-AEE), “Giáo dục trải nghiệm” đã chính thức được thừa nhận bằng văn bản và được tuyên bố rộng rãi. “Giáo dục trải nghiệm” bước thêm một bước tiến mạnh mẽ hơn khi vào năm 2002, tại Hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc về phát triển bền vững, chương trình: “Dạy và học vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua, trong đó có học phần quan trọng về “Giáo dục trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng [66]. Ngày nay, “Giáo dục trải nghiệm” đang tiếp tục phát triển và hình thành mạng lưới rộng lớn được những cá nhân, tổ chức giáo dục, trường học trên toàn thế giới ứng dụng.
UNESCO cũng nhìn nhận “Giáo dục trải nghiệm” như là một triển vọng tương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu trong các thập kỷ tới, điển hình là mô hình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở một số nước như: Chương trình mới của Singapore được xây dựng theo định hướng phát triển các năng lực thế kỉ 21 cho học sinh. Hội đồng nghệ thuật quốc gia có chương trình giáo dục nghệ thuật, cung cấp, tài trợ cho nhà trường phổ thông toàn bộ chương trình của các nhóm nghệ thuật, những kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật,. Theo đó, giáo dục các cấp tập trung vào hoạt động ngoại khóa và chương trình học tập năng động trong đó bao gồm hoạt động giáo dục ngoài trời. Hoạt động ngoại khóa và chương trình học tập năng động được khẳng định là một: “Thành phần cốt lõi của toàn bộ trải nghiệm ở nhà trường” cung cấp một nền tảng xác thực cho việc học tập sẽ diễn ra.
Nội dung của hoạt động ngoại khóa bao gồm học tập và sinh hoạt theo những giá trị đạo đức, tiếp thu và thực hành những kĩ năng mềm, hội nhập xã hội - chia sẻ và phổ biến kinh nghiệm cho những đối tượng học sinh khác nhau. Nội dung của chương trình học tập năng động sẽ cho học sinh cơ hội được trải nghiệm: Kinh nghiệm trong tự nhiên, học tập tổng hợp một cách sáng tạo, tạo cơ hội cho trẻ em để tự tạo nên sản phẩm của mình; kết hợp với các giá trị giáo dục và học tập xã hội, cảm xúc; cung cấp cơ hội được thưởng thức và vui vẻ [65]. 14 luan an Từ năm 2009, một trong những đổi mới của chương trình giáo dục Hàn Quốc là: “Hoạt động trải nghiệm”. Hoạt động trải nghiệm là những hoạt động nằm ngoài hệ thống các môn học trong nhà trường, đó là những hoạt động: Hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện, và hoạt động hướng nghiệp.
Tuy nhiên hoạt động trải nghiệm không tách rời với hệ thống các môn học trong nhà trường mà có quan hệ tương tác, bổ trợ cho nhau để hình thành và phát triển những phẩm chất tư tưởng, ý chí, kỹ năng sống và những năng lực cần có ở con người trong xã hội hiện đại. Hoạt động trải nghiệm mang tính thực tiễn cao, gắn bó với đời sống và cộng đồng, có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục. Mục tiêu hoạt động trải nghiệm hướng đến con người được giáo dục, có sức khỏe, độc lập và sáng tạo. Cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở nhấn mạnh cảm xúc và ý tưởng sáng tạo, cấp trung học phổ thông phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo [65].
Ở Anh các tổ chức xã hội, trung tâm giáo dục cùng chung tay góp sức và chia sẻ sứ mệnh giáo dục: Cung cấp hàng loạt tình huống, bối cảnh đa dạng, phong phú cho học sinh và đòi hỏi phát triển, ứng dụng nhiều tri thức, kĩ năng trong chương trình, cho phép học sinh sáng tạo và tư duy, giải quyết vấn đề theo nhiều cách thức khác nhau nhằm đạt kết quả tốt hơn; cung cấp cho học sinh các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm. Một trong những trung tâm giáo dục trải nghiệm đã rất thành công trong lĩnh vực này là trung tâm Widehorizon với tầm nhìn và sứ mạng: “Chúng tôi tin rằng mỗi đứa trẻ đều có cơ hội trải nghiệm những tri thức về phiêu lưu, mạo hiểm như là một phần được giáo dục trong cuộc đời” Widehorizon (2014). Nhiều hoạt động liên kết với chủ đề của chương trình và phù hợp với mục đích, nội dung học tập. Năm 1907, một Trung tướng trong quân đội đã tổ chức một cuộc cắm trại hướng đạo đầu tiên.
Hoạt động này sau phát triển thành phong trào Hướng đạo sinh rộng khắp toàn cầu. Hướng đạo là một loại hình “Giáo dục trải nghiệm”, chú ý đặc biệt vào các hoạt động thực hành ngoài trời, bao gồm: cắm trại, kỹ năng sống trong rừng, kỹ năng sinh tồn, lửa trại, các trò chơi tập thể và các môn thể thao [65]. Hoạt động trải nghiệm ở Australia bao gồm: Hoạt động ngoại khóa và hoạt động giáo dục ngoài trời. Hoạt động giáo dục ngoài trời được coi là một môn học trong chương trình giáo dục, thực hiện xuyên suốt từ mẫu giáo đến hết lớp 12.