Chương I). Một số vấn đề lý luận cơ bản về quản lý nhà trường 1. Khái niệm quản lý Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thể (người quản lý, tổ chức quản lý) lên khách thể (đối tượng quản lý) về các mặt chính trị, văn hoá, xã hội, kinh tế. bằng một hệ thống các luật lệ, các chính sách, các nguyên tắc, các phương pháp và các biện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đối tượng.
Đối tượng quản lý có thể trên quy mô toàn cầu, khu vực, quốc gia, ngành, đơn vị, có thể là một con người, sự vật cụ thể. Quản lý thể hiện việc tổ chức, điều hành tập hợp người, công cụ, phương tiện tài chính. để kết hợp các yếu tố đó với nhau nhằm đạt mục tiêu định trước. Chủ thể muốn kết hợp được các hoạt động của đối tượng theo một định hướng quản lý đặt ra phải tạo ra được ''quyền uy'' buộc đối tượng phải tuân thủ.
Quản lý nền sản xuất – xã hội là loại hình quản lý đặc biệt phát sinh từ tính chất xã hội hoá lao động Mác viết: ''Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể khác với sự vận 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải nhạc trưởng'' [6, tr. Các nhà lý luận quản lý quốc tế như: Frederich Wiliam Taylor (1856- 1915), Mỹ; Henri Fayol (1841-1925), Pháp; Max Weber (1864-1920), Đức đều đã khẳng định: Quản lý là khoa học và đồng thời là nghệ thuật thúc đẩy sự phát triển XH. Về nội dung, thuật ngữ ''Quản lý'' có nhiều cách hiểu khác nhau.
Trong giáo trình Khoa học quản lý (Tập 1. NXB Khoa học kỹ thuật. 1999) đã ghi rõ: "Quản lý là các hoạt động được thực hiện nhằm bảo đảm sự hoàn thành công việc qua những nỗ lực của người khác. Quản lý là công tác phối hợp có hiệu quả các hoạt động của những người cộng sự khác cùng chung một tổ chức.
Quản lý là một hoạt động thiết yếu đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm. Quản lý là sự có trách nhiệm về một cái gì đó. Có tác giả lại quan niệm: Quản lý là tác động vừa có tính khoa học, vừa có tính nghệ thuật vào hệ thống con người, nhằm đạt các mục tiêu KT-XH. Quản lý là một quá trình tác động có định hướng, có tổ chức dựa trên các thông tin về tình trạng của đối tượng và môi trường nhằm giữ cho sự vận hành của đối tượng được ổn định và phát triển tới mục tiêu đã định.
Quản lý là sự tác động có mục đích, có KH của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý (mà trực tiếp là tập thể những người lao động) nhằm thực hiện mục tiêu đề ra. Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng, các cơ hội của tổ chức để đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường. Những định nghĩa trên đây khác nhau về cách diễn đạt, nhưng đều gặp nhau ở những nội dung cơ bản, quản lý phải bao gồm các yếu tố sau: - Phải có ít nhất một chủ thể quản lý là tác nhân tạo ra các tác động và ít nhất là một đối tượng bị quản lý tiếp nhận trực tiếp các tác động của chủ thể quản lý tạo ra và các khách thể khác chịu các tác động gián tiếp của chủ thể quản lý. Tác động có thể chỉ là một lần mà cũng có thể là liên tục nhiều lần.
23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phải có một mục tiêu và một quỹ đạo đặt ra cho cả đối tượng và chủ thể, mục tiêu này là căn cứ để chủ thể tạo ra các tác động. - Tác động của chủ thể phải có KH và có tính mục đích. - Chủ thể có thể là một người, nhiều người, còn đối tượng có thể là một hoặc nhiều người (trong tổ chức xã hội). Bất luận một tổ chức có mục đích gì, cơ cấu và quy mô ra sao đều cần phải có sự quản lý và có người quản lý để tổ chức hoạt động và đạt được mục đích của mình.
Hoạt động quản lý (theo định nghĩa kinh điển nhất) là: Tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) - trong một tổ chức - nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức. Hiện nay, quản lý thường được định nghĩa rõ hơn: Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra. Như vậy, có thể khái quát rút ra một khái niệm chung về quản lý như sau: Quản lý là sự tác động có mục đích, có biện pháp và có sáng tạo của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm không chỉ tạo ra những sản phẩm mang giá trị sử dụng tối ưu mà còn cải tạo mối quan hệ giữa chủ thể quản lý với khách thể quản lý. Quản lý là một môn khoa học sử dụng tri thức của nhiều môn khoa học tự nhiên và xã hội nhân văn khác như: toán học, thống kê, kinh tế, tâm lý và xã hội học.
Nó còn là một ''nghệ thuật'' đòi hỏi sự khôn khéo và tinh tế cao để đạt tới mục đích [5, tr. Khái niệm Quản lý nhà trường Thực chất của quản lý giáo dục là quản lý nhà trường vì nhà trường là đơn vị cơ sở giáo dục quan trọng nhất, chủ yếu nhất trong các hệ thống giáo dục của tất cả các quốc gia. Theo tác giả Phạm Viết Vượng “Quản lý trường học là lao động của các cơ quan quản lý nhằm tập hợp và tổ chức lao động của giáo viên, học sinh và các lực 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lượng giáo dục khác, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất lượng Giáo dục và đào tạo trong nhà trường” [27, tr. Còn theo tác giả Phạm Minh Hạc thì: "Quản lý trường học là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục, để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh" [11, tr35].
Quản lý trường học về cơ bản khác với quản lý các lĩnh vực khác của đời sống xã hội và sản xuất. Quản lý nhà trường gồm các thành tố: mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, thày giáo, học sinh và cơ sở vật chất phục vụ dạy học. Vì vậy có thể xem quản lý trường học vừa có bản chất xã hội, vừa có bản chất sư phạm. Cho nên khi quản lý trường học của mình, các nhà quản lý phải kết hợp hài hòa các khoa học như: Giáo dục học, xã hội học, tâm lý học, khoa học quản lý, điều khiển học… Thực tế, hoạt động dạy và học là hoạt động cơ bản nhất, chủ yếu nhất trong các nhà trường hiện nay.
Như vậy quản lý trường học thực chất là quản lý hoạt động của giáo viên và học sinh. Có thể hiểu: Quản lý trường học là một hệ thống những tác động sư phạm hợp lý, có hướng đích của chủ thể quản lý đến tập thể giáo viên, học sinh, các lực lượng xã hội trong và ngoài nhà trường, nhằm huy động và phối hợp sức lực trí tuệ của họ vào mọi mặt hoạt động của nhà trường vào việc hoàn thành có chất lượng và hiệu quả mục tiêu dự kiến. Quản lý nhà trường là một hoạt động được thực hiện trên cơ sở những quy luật chung của quản lý, đồng thời cũng có những nét đặc thù riêng của nó. Quản lý nhà trường khác với các loại quản lý xã hội khác, được quy định bởi bản chất hoạt động sư phạm của người giáo viên, bản chất của quá trình dạy học, giáo dục trong đó mọi thành viên của nhà trường vừa là đối tượng quản lý vừa là chủ thể hoạt động của bản thân mình.
Sản phẩm tạo ra của nhà trường là nhân cách của người học được hình thành trong quá trình học tập, tu dưỡng và rèn luyện theo yêu cầu của xã hội và được xã hội thừa nhận. Mục đích của quản lý nhà trường là đưa nhà trường từ trạng thái đang phát triển lên một trạng thái phát triển mới bằng phương thức xây dựng và phát 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển mạnh mẽ các nguồn lực giáo dục và hướng các nguồn lực đó vào việc phục vụ cho việc nâng cao chất lượng giáo dục. Tóm lại, có thể khái quát quản lý nhà trường như sau: Quản lý nhà trường là quản lý toàn diện mọi hoạt động trong nhà trường, bao gồm quản lý quá trình dạy học, giáo dục, tài chính, cơ sở vậy chất, nhân lực và môi trường giáo dục nhằm hoàn thiện và phát triển nhân cách thế hệ trẻ một cách hợp lý, khoa học và hiệu quả, cùng phối hợp các lực lượng giáo dục khác thực hiện mục tiêu giáo dục. Trong đó, quản lý quản lý quá trình giáo dục và dạy học nhằm nắm vai trò trọng yếu, đặc trưng của nhà trường nhằm đưa nhà trường đạt được hiệu quả giáo dục với chất lượng cao nhất, đáp ứng yêu cầu phát triển nhân cách học sinh một cách toàn diện, đào tạo ra những công dân hữu ích cho xã hội.
Chức năng quản lý Quản lý có 4 chức năng cơ bản, đó là: Kế hoạch hóa, tổ chức chỉ đạo - lãnh đạo, kiểm tra. Kế hoạch hóa Là một chức năng quản lý, nó có nghĩa là xác định mục tiêu, mục đích đối với thành tựu tương lai của tổ chức và các con đường, biện pháp, cách thức để đạt được mục tiêu, mục đích đó. Có 3 nội dung chủ yếu của chức năng kế hoạch hóa: + Xác định, hình thành mục tiêu (phương hướng) đối với tổ chức. + Xác định và đảm bảo về các nguồn lực của tổ chức để đạt được mục tiêu.