Chương 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm cơ bản. Trƣớc khi nghiên cứu sâu hơn một số khái niệm cơ bản, chúng tôi xin đƣa ra một số khái niệm chung có liên quan đến nội dung của luận văn. Theo Từ điển tiếng Việt, Viện ngôn ngữ học ( Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2001): - “Biện pháp” là cách làm, cách giải quyết một vấn đề cụ thể.
- “Giải pháp” là phƣơng pháp giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó. - “Giải quyết” là làm cho không còn thành vấn đề nữa. Phƣơng pháp là cách thức nhận thức, nghiên cứu hiện tƣợng của tự nhiên và đời sống xã hội. Hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó.
- “Quản lý” là trông coi giữ gìn theo những yêu cầu nhất định, tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định. - “Nâng” là đƣa lên cao, làm cho cao hơn trƣớc, lên mức độ cao hơn. - “Nâng” cấp là cải tạo, sửa chữa để nâng chất lƣợng lên một mức. - “Nâng cao” là làm tăng thêm, ví dụ làm tăng thêm chất lƣợng.
- “Chất lƣợng” là cái tạo nên phẩm chất, giá trị của một con ngƣời, một sự vật, sự việc, dạy để nâng cao trình độ văn văn hoá và phẩm chất đạo đức, theo chƣơng trình nhất định.1 Quản lý, chức năng và nguyên tắc quản lý. Đồng Duy Hiển 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục Khái niệm về quản lý: Quản lý vừa là một khoa học, vừa là một nghệ thuật, tác động đến một hệ thống hoạt động xã hội từ tầm vĩ mô cho đến tầm vi mô. Có nhiều cách tiếp cận, do vậy rất có thể có nhiều cách quan niệm khác nhau về quản lý. Theo các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc: Quản lý là tác động có định hƣớng, có chủ đích của chủ thể quản lý ( ngƣời quản lý ) đến khách thể quản lý ( ngƣời bị quản lý ) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt đƣợc mục đích của tổ chức.
Tác giả Nguyễn Ngọc Quang lại định nghĩa “ Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những ngƣời lao động nói chung là khách thể quản lý nhằm thực hiện mục tiêu dự kiến ” [34,14]. Quản lý là một hiện tƣợng xã hội xuất hiện từ rất sớm - Hoạt động quản lý đã ra đời nhƣ một yếu tố khách quan, mang tính tất yếu trong quá trình vận động và phát triển của lao động và các hoạt động xã hội. Các quan điểm về quản lý: Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý. * Quan điểm của các tác giả nước ngoài F.W Taylo ( 1856 - 1915 ), ngƣời đề xuất thuyết “Quản lý khoa học” cho rằng: Quản lý là biết đƣợc điều bạn muốn ngƣời khác làm, và sau đó thấy đƣợc rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất .G Afanaxev: Quản lý con ngƣời có nghĩa là tác động đến anh ta, sao cho hành vi, công việc và hoạt động của anh ta đáp ứng đƣợc những yêu cầu của xã hội, tập thể, để những cái đó có lợi cho cả tập thể lẫn cá nhân.
Theo các nhà khoa học Harold Koontz - Cyril Odonnell và Heinz Weihrich trong cuốn: “Những vấn đề cốt yếu của quản lý” cho rằng: Quản lý đƣợc hoàn thành thông qua con ngƣời. Với tƣ cách thực hành thì quản lý là một nghệ thuật, còn kiến thức có tổ chức về quản lý là một khoa học.Theo Paul Hersey và Ken Blanc Hard: Quản lý nhƣ một quá trình làm việc cùng và Đồng Duy Hiển 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục thông qua các cá nhân, các nhóm cũng nhƣ các nguồn lực khác để hình thành các mục đích tổ chức. Theo Kax Mac: Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên qui mô tƣơng đối lớn thì ít nhiều cùng đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động những khí quan độc lập của nó. Nhƣ vậy Max đã lột tả đƣợc bản chất quản lý là một hoạt động lao động, một hoạt động tất yếu vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển của loài ngƣời.
* Quan điểm của các tác giả trong nước Theo từ điển tiếng Việt năm 1992 - Trung tâm từ điển ngôn ngữ Hà Nội - Việt Nam: Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định. Tác giả Mai Hữu Khuê cho rằng: Quản lý là sự tác động có mục đích của cán bộ quản lý đối với tập thể những con ngƣời, nhằm làm cho hệ thống hoạt động bình thƣờng, giải quyết đƣợc nhiệm vụ đề ra. Tác giả Đỗ Hoàng Toàn lại quan niệm: Quản lý là sự tác động có tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tƣợng bị quản lý nhằm đạt đƣợc mục tiêu đề ra trong điều kiện biến động của môi trƣờng. Theo giáo sƣ Đặng Vũ Hoạt và giáo sƣ Hà Thế Ngữ cho rằng: Quản lý là một quá trình định hƣớng, quá trình có mục tiêu, quản lý một hệ thống nhằm đạt đƣợc những mục tiêu nhất định.
Theo Giáo sƣ Nguyễn Văn Lê: Quản lý là một hệ thống xã hội, là khoa học và nghệ thuật tác động vào từng thành tố của hệ thống bằng những phƣơng pháp thích hợp, nhằm đạt đƣợc những mục tiêu đề ra cho hệ và từng thành tố của hệ. Những quan niệm về quản lý của các tác giả tuy có khác nhau về cách tiếp cận nhƣng đều toát nên một số quan điểm chung nhất về quản lý nhƣ sau: Đồng Duy Hiển 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục - Là một quá trình tác động có tổ chức, có hƣớng đích của chủ thể quản lý lên đối tƣợng quản lý nhằm đạt đƣợc mục đích nhất định. - Là công cụ hoạt động thiết yếu đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân nhằm đạt đƣợc những mục đích của nhóm. - Là phƣơng thức hoạt động tốt nhất để đạt đƣợc mục tiêu chung của một nhóm, một tổ chức.
Nhƣ vậy, có thể khái quát về khái niệm quản lý là một quá trình tác động gây ảnh hƣởng của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý nhằm đạt đƣợc mục tiêu chung. Bản chất của quản lý là một loại lao động để điều khiển lao động. Bản chất của hoạt động quản lý chính là sự tác động hợp qui luật của chủ thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành có hiệu quả mong muốn. Xã hội càng phát triển, các loại hình lao động càng phong phú, phức tạp thì hoạt động quản lý càng có vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lƣợng, hiệu suất lao động.
Hoạt động quản lý có thể mô tả theo sơ đồ sau: Sơ đồ 1 : Mô hình về quản lý Công cụ Chủ thể QL Khách thể QL Mục tiêu Phƣơng pháp Nhƣ vậy, hiệu quả quản lý phụ thuộc vào các yếu tố: Chủ thể, khách thể, mục tiêu, phƣơng pháp, công cụ quản lý. Đồng Duy Hiển 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục - Chủ thể quản lý có thể là một cá nhân, một nhóm hay một tổ chức. - Công cụ quản lý là phƣơng tiện tác động của chủ thể quản lý lên khách thể. Công cụ quản lý có thể là mệnh lệnh ( ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ ), quyết định ( văn bản hoặc không văn bản ), các chính sách, chƣơng trình, mục tiêu.
- Phƣơng pháp có thể hiểu là cách thức tác động của chủ thể lên khách thể. Trong quản lý hiện nay, phƣơng pháp quản lý đƣợc đúc kết từ nhiều lĩnh vực khác nhau, phụ thuộc vào hình thức, lĩnh vực hoạt động và phong cách quản lý trong tổ chức. Chức năng quản lý. Chức năng quản lý là một hoạt động quản lý chuyên biệt, cơ bản mà thông qua đó chủ thể quản lý tác động vào khách thể quản lý nhằm thực hiện mục tiêu xác định.
Chức năng quản lý chiếm giữ một vị trí then chốt, nó gắn liền với nội dung của hoạt động điều hành ở mọi cấp. Các công trình nghiên cứu khoa học quản lý tuy có nhiều ý kiến chƣa thật đồng nhất trong thuật ngữ để chỉ ra các chức năng quản lý, song về cơ bản đã thống nhất có 4 chức năng cơ bản: Kế hoạch - Tổ chức - Chỉ đạo - Kiểm tra. Kế hoạch : Là chức năng trung tâm, đƣợc hiểu khái quát là một chƣơng trình hành động cụ thể của chủ thể quản lý căn cứ vào hiện trạng ban đầu của tổ chức trong từng thời ký, từng giai đoạn, đƣợc hoạch định, lập ra trƣớc khi tiến hành thực hiện một nội dung nào đó để đạt đƣợc mục tiêu đã đề ra. Tổ chức: Tổ chức là sắp xếp, sắp đặt một cách khoa học những yếu tố, những con ngƣời, những dạng hoạt động thành một hệ toàn vẹn nhằm đảm bảo cho chúng tƣơng tác với nhau một cách tối ƣu.
Lê Nin nói: Tổ chức là một nhân tố sinh thành ra hệ toàn vẹn, biến tập hợp các thành tố rời rạc thành một thể thống nhất, ngƣời ta gọi là hiệu ứng tổ chức. Đồng Duy Hiển 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục Chỉ đạo: Là phƣơng thức hoạt động của chủ thể quản lý nhằm điều hành bộ máy của tổ chức hoạt động thực hiện mục tiêu kế hoạch. Về thực chất, chỉ đạo là những hoạt động xác lập quyền chỉ huy và sự can thiệp của ngƣời lãnh đạo trong toàn bộ quá trình quản lý, huy động mọi lực lƣợng vào việc thực hiện kế hoạch nhằm đảm bảo các hoạt động của tổ chức diễn ra trong kỷ cƣơng trật tự. Kiểm tra đánh giá: Là biện pháp tác động của chủ thể lên khách thể nhằm xác lập trạng thái vận hành của tổ chức, đánh giá kết quả vận hành của tổ chức, xem mục tiêu và toàn bộ kế hoạch đã đạt đến mức độ nào.
Thông qua kiểm tra chủ thể quản lý thấy đƣợc những bất cập, những ƣu điểm trong quá trình hoạt động, tìm ra nguyên nhân, có biện pháp điều chỉnh, xử lý uốn nắn, phát huy kịp thời. Giúp chủ thể rút ra những bài học kinh nghiệm quản lý trong quá trình vận hành.