CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG THPT THEO TIẾP CẬN QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI 1. Vài nét về lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi xuất hiện vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX. Cuối thập kỷ 90 của thế kỷ XX, khi tìm hiểu những khó khăn trong thực tế hoạt động quản lý, giáo sư J.Kotter trường kinh doanh Harvard và một số cộng sự trong cuốn sách Dẫn dắt sự thay đổi [20] nêu quan điểm: + Thực tiễn lãnh đạo, quản lý sự thay đổi đòi hỏi phải vận dụng tổng hợp các trường phái lý thuyết có liên quan khác nhau nhằm giúp cho người lãnh đạo, quản lý có tư duy, cách tiếp cận linh hoạt và rõ ràng hơn.
+ Môi trường lãnh đạo, quản lý sự thay đổi, đòi hỏi người lãnh đạo, quản lý phải có tầm nhìn, khả năng thích ứng và năng lực lãnh đạo, quản lý sự thay đổi. + Lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi là sự kết hợp chặt chẽ của ba trường phái lý thuyết: trường phái phân tích, trường phái học tập, trường phái quyền lực. Ở phương Tây và một số nước Đông Nam Châu Á, lý thuyết lãnh đạo, quản lý sự thay đổi đã và đang có giá trị lý luận và thực tiễn cao, trong vòng 10 năm trở lại đây đã trở thành tài liệu bồi dưỡng về lý thuyết và kỹ năng quản lý ở nhiều nước (trong đó có Việt Nam) cho các nhà lãnh đạo, quản lý trong lĩnh vực kinh tế, chính trị, quản lý xã hội và lãnh đạo, QLGD. Trong cuốn “quản lý sự thay đổi” [14], R.Heller đã nghiên cứu và chỉ ra tính cấp thiết của sự thay đổi trường học, các bước tổ chức thực hiện sự thay đổi, mô hình của trường học thành công, v.
Ngoài ra, lý thuyết về quản lý sự thay đổi trong giáo dục đã được nhiều nhà khoa học, nhà quản lý quan tâm nghiên cứu: Bertie Everard [3], Bernt Davies, Linda Ellion [4]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ở Việt Nam Thực tiễn quản lý, giáo dục ở Việt Nam từ khi đất nước tiến hành sự nghiệp đổi mới đến nay cho thấy nhu cầu thay đổi của các nhà trường nói chung và sự thay đổi trong quản lý nói riêng ngày càng cấp thiết. Những năm gần đây một số nhà nghiên cứu và làm công tác quản lý ở Việt Nam đã đề cập đến sự cần thiết phải thay đổi trong hoạt động dạy học để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn giáo dục.
Tiêu biểu là các công trình của tác giả Thái Duy Tuyên với công trình “Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học" [30], Phan Trọng Luận với bài viết "Đổi mới PPDH theo hướng hoạt động hoá người học" trong các bộ môn khoa học xã hội và nhân văn ở THPT [22], Quách Tuấn Ngọc, "Đổi mới phương pháp dạy học bằng công nghệ thông tin. Xu thế của thời đại" [24]. Năm 2002, tác giả Lưu Xuân Mới có bài "Đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo" [23]. Hoàng Minh Thao, Hà Thế Truyền với “QLGD tiểu học theo định hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [26]; Công trình của tác giả Trần Kiểm “Tiếp cận hiện đại trong QLGD” [19].
Đặc biệt, tác giả Trần Ngọc Giao và cộng sự đã xây dựng “Tài liệu tập huấn chương trình bồi dưỡng cho Hiệu trưởng trường phổ thông theo liên kết Việt Nam- Singapore” [9]. Trên tạp chí Giáo dục số 3/2005, tác giả Đặng Xuân Hải có bài viết: “Vận dụng lý thuyết quản lý sự thay đổi để chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong các trường đại học trong giai đoạn hiện nay” [11]. Trong cuốn “quản lý sự thay đổi” [12], tác giả Đặng Xuân Hải cũng đã cụ thể hóa “11 bước của quá trình quản lý sự thay đổi”. - Luận văn thạc sỹ QLGD của tác giả Lê Thành Hiếu “Những biện pháp quản lý của Hiệu trưởng nhằm đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học phổ thông tại quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh” năm 2006; 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Luận văn thạc sỹ QLGD của tác giả Ngô Hoàng Gia “Những biện pháp quản lý đổi mới hoạt động dạy học của Hiệu trưởng các trường THCS huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ”, năm 2007; - Luận văn thạc sỹ QLGD của Lê Sĩ Hải (2007), với đề tài “Một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng nhằm phát huy vai trò tích cực, chủ động trong học tập của HS THPT huyện Thọ Xuân- Thanh Hoá”; - Luận văn thạc sỹ QLGD của Trần Thị Bích Vân (2011), với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng trường THPT Huyện Vũ Thư- tỉnh Thái Bình, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay”; - Bài viết của Nguyễn Anh Thuấn, Sở GD&ĐT Hải Phòng đã nghiên cứu và cho ví dụ cụ thể về việc quản lý sự thay đổi trong một công việc cụ thể của một nhà trường.
Tác giả minh đã minh họa cho việc quản lý sự thay đổi trong quá trình chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường trong giai đoạn hiện nay theo 11 bước, tương tự như quan điểm của tác giả Đặng Xuân Hải (.) Nhìn chung tất cả các công trình nêu trên đều đã đề cập đến vấn đề đổi mới PPDH trong nhà trường phổ thông hiện nay, và đã chỉ ra được sự cần thiết cũng như những nguyên nhân ảnh hưởng đến quá trình thực hiện đổi mới PPDH. Đồng thời cũng đã khẳng định được thay đổi nhà trường và thay đổi PPDH, đó là điều tất yếu trong sự phát triển của xã hội hiện nay. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu về quản lý đổi mới PPDH dạy học theo tiếp cận quản lý sự thay đổi ở trường THPT Thanh Nưa huyện Điện Biên- tỉnh Điện Biên. Một số khái niệm cơ bản 1.
Khái niệm “Quản lý” Đã có rất nhiều người định nghĩa về quản lý. Trong Luận văn này “Quản lý” được hiểu theo từ điển Bách khoa Việt Nam [31]: “Quản lý là chức năng hoạt động của hệ thống có tổ chức thuộc 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các giới hạn khác nhau (xã hội, sinh học, kỹ thuật) bảo đảm giữ gìn một cơ cấu ổn định nhất định, duy trì sự hoạt động tối ưu và bảo đảm thực hiện những chương trình và mục tiêu của hệ thống đó” và theo tác giả Trần Kiểm: “Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức (chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [19] Mọi hoạt động quản lý được thực hiện thông qua các chức năng quản lý nhằm thực hiện mục tiêu quản lý. Các chức năng cơ bản của quản lý Chức năng quản lý là tổ hợp các hoạt động tất yếu của chủ thể quản lý, nhằm thực hiện các mục tiêu quản lý. Hoạt động quản lý có 4 chức năng: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra (Sơ đồ 1.
- Chức năng kế hoạch hóa: là việc xác định các mục tiêu của tổ chức, đồng thời xác định các con đường, các cách thức và biện pháp, cùng các nguồn lực cần đáp ứng để đạt được các mục tiêu. Thực hiện chức năng kế hoạch hóa nhằm xây dựng các kế hoạch hoạt động của tổ chức và của cá nhân người quản lý. - Chức năng tổ chức: Nhằm hình thành cơ cấu tổ chức quản lý cùng các mối quan hệ giữa chúng. Đó là quá trình phân công, phân bố sắp xếp và phối hợp các nguồn lực để thực hiện thành công các đạt được các mục tiêu của kế hoạch đã đề ra.
- Chức năng chỉ đạo: Chỉ đạo chính là quá trình thực hiện các tác động điều khiển, dẫn dắt, gây ảnh hưởng đến các thành viên, các bộ phận trong tổ chức để hướng mọi công việc đạt đến mục tiêu chung người quản lý có trình độ năng lực tổ chức, tập hợp, liên kết, động viên cán bộ thuộc quyền thực hiện và hoàn thành tốt nhiệm vụ được tổ chức phân công. - Chức năng kiểm tra: Phát hiện, đánh giá kết quả hoạt động, phát hiện các lệch lạc, sai sót nảy sinh trong quá trình thực hiện, từ đó tìm hiểu 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các nguyên nhân và đề ra các biện pháp khắc phục, sửa chữa, đảm bảo cho kế hoạch đề ra được thực hiện thành công. Cần có kế hoạch kiểm tra rõ ràng, sắp xếp tổ chức hợp lý, xác định rõ trách nhiệm của từng cá nhân, từng bộ phận. thì kiểm tra mới đạt kết quả mong muốn.
Ngoài ra, trong điều kiện xã hội thông tin ngày nay vai trò của thông tin trong quản lý cũng được coi như một chức năng của quản lý. Kế hoạch Kiểm tra Thông tin Tổ chức Chỉ đạo Sơ đồ 1. Các chức năng quản lý 1. Biện pháp quản lý Theo từ điển bách khoa tiếng Việt [31], biện pháp là cách làm, cách thức tiến hành giải quyết một vấn đề cụ thể.
Biện pháp quản lý là tổ hợp cách thác tác động cụ thể của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý để giải quyết những vấn đề cụ thể của hệ quản lý, làm cho hệ vận hành phát triển đạt được mục tiêu mà chủ thể quản lý đã đề ra và phù hợp với quy luật khách quan. Các biện pháp quản lý có liên quan chặt chẽ với nhau tạo thành hệ thống các biện pháp. Trong QLGD, biện pháp quản lý là tổ hợp nhiều cách thức tiến hành của chủ thể quản lý (nhà quản lý) nhằm tác động lên đối tượng quản lý để giải quyết những vấn đề trong công tác quản lý, làm cho hệ vận hành đạt mục tiêu quản lý đã đề ra và phù hợp với qui luật khách quan. Do vậy, người quản lý phải có kiến thức sâu rộng, có kinh nghiệm, phải nhạy cảm, linh hoạt và mềm dẻo để tiên đoán trước hoàn cảnh, tình huống mà 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối tượng quản lý đặt ra thì mới có được các quyết định đúng trong việc lựa chọn biện pháp quản lý hữu hiệu.
Quản lý nhà trường và quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường 1. Khái niệm “Quản lý nhà trường” Hoạt động quản lý trong lĩnh vực giáo dục được tiếp cận dưới hai góc độ đó là góc độ vĩ mô và góc độ vi mô.