Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC KHỐI KIẾN THỨC GIÁO DỤC ĐẠI CƯƠNG TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGHỆ THUẬT THEO HƯỚNG ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, lợi thế cạnh tranh bền vững là nhân tố cơ bản để đạt tới thành công của một tổ chức. Tổ chức mạnh hay yếu, phụ thuộc phần lớn vào chất lượng các yếu tố cấu thành tổ chức đó. Đối với mỗi nhà trường, chất lượng dạy học được xem là yếu tố cốt lõi tạo nên thương hiệu của nhà trường.
Vì vậy, khi nghiên cứu phát triển của một nhà trường các nhà nghiên cứu thường đề cập đến dạy học, quản lý hoạt động dạy học đảm bảo chất lượng đáp ứng yêu cầu của bối cảnh hiện tại. Nội hàm nghiên cứu dạy học và quản lý dạy học thực chất là nghiên cứu các yếu tố cấu thành quá trình dạy học: Mục tiêu, nội dung, chương trình, phương pháp, môi trường và các yếu tố ảnh hưởng. Các khía cạnh đó được thực hiện có hiệu quả khi và chỉ khi xác định được cách tiếp cận khoa học, rõ ràng và đảm bảo chất lượng. Trong phạm vi của Luận án này, để quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học đại cương tại khối trường đại học nghệ thuật, tác giả đề cập đến các nghiên cứu tựu trung trong ba vấn đề sau: 1.
Các công trình nghiên cứu về dạy học và quản lý hoạt động dạy học Cùng với sự phát triển của xã hội loài người quá trình dạy học được hình thành và con người đã biết xác định mục đích, hoàn thiện nội dung cũng như các cách thức để tổ chức dạy học có hiệu quả cao nhất. Xã hội càng phát triển càng tạo thêm áp lực cho giáo dục phải đổi mới để đáp ứng nhu cầu phát triển mà trong đó quá trình dạy học ngày càng phải được hoàn thiện do vậy có thể nói việc đổi mới quản lý dạy học là vấn đề luôn được quan tâm ở tất cả các cấp học, bậc học, và ở mọi thời kỳ đối với sự nghiệp phát triển giáo dục. Cho đến ngày nay khoa học về lý luận dạy học đã rất phát triển tuy nhiên vẫn mang tính hàn lâm và chưa có sự nghiên cứu đi sâu vào các ngành nghề cụ thể do vậy vấn đề này cần tiếp tục được nghiên cứu đối với các lĩnh vực giáo dục khác nhau đặc biệt là đối với giáo dục nghệ thuật. Từ trước Công nguyên Khổng Tử (551-479) đã có quan điểm khá rõ ràng về cách dạy học.
Quan điểm của ông muốn mang lại hiệu quả về dạy học phải đề cao đến các qui định về nề nếp dạy và học, ông muốn nâng cao trình độ của người dạy 11 để lựa chọn được những phương pháp theo hướng đề cao năng lực tự học, phát huy tinh thần độc lập nghiên cứu và sáng tạo của người học đó là “Dùng cách gợi mở, đi từ gần tới xa, từ đơn giản đến phức tạp nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ… đòi hỏi học trò phải tập luyện, phải hình thành nề nếp, thói quen học tập” và “Học không biết chán, dạy không biết mỏi” [16]. Đối với phương Tây vấn đề dạy học và quản lý dạy học đã được nhiều nhà giáo dục quan tâm như Môngtênhơ, J.Rutxô, Macarencô, Usinxki và đặc biệt có thể kể đến “cha đẻ” của giáo dục hiện đại Comenxki (1592-1670), ông đã nhận xét về việc giáo dục là thích nghi với những tác động tự nhiên, quá trình dạy học phải dựa vào sự vật, hiện tượng do học sinh tự quan sát, tự suy nghĩ mà hiểu biết (Sự chủ động sáng tạo của người học), không nên dùng uy quyền bắt buộc, gò ép người ta chấp nhận bất cứ điều gì mà người ta chưa biết (theo kiểu áp đặt một chiều). Vì vậy, ông khẳng định rằng không phải chỉ học những châm ngôn, ý kiến trong sách vở mà phải học từ bầu trời, mặt đất, từ cây sồi, cây giẻ tức là hiểu và học ngay sự vật. Đặc biệt ông cũng quan tâm đến giá trị to lớn của hoạt động quản lý nói chung, quản lý các hoạt động từ trong gia đình ra ngoài xã hội.
Ông đưa ra “nhiều nguyên tắc dạy học hiện vẫn được sử dụng” [19], đó là nguyên tắc trực quan, nguyên tắc phát huy tính tự giác tích cực của học sinh, dạy học theo nguyên tắc cá biệt, nguyên tắc củng cố kiến thức…. Có thể nói, tư tưởng giáo dục của ông đã được các nhà khoa học sau này khẳng định và tôn vinh về tính đúng đắn, về giá trị và hiệu quả khi vận dụng các phương pháp dạy học, các nguyên tắc và hình thức tổ chức dạy học trong dạy học hiện đại ngày nay. Nghiên cứu vấn đề ở góc độ lịch sử, chúng ta thấy rằng: Trong lịch sử nhân loại, hoạt động dạy học ra đời rất sớm, cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người dần dần các nhà khoa học nghiên cứu về lí luận dạy học và khái quát thành lí luận dạy học như hiện nay chúng ta hiểu. Thuật ngữ lí luận dạy học ra đời vào thế kỷ XVII do Ratkie (1571 - 1635) và Comenxki (1592 - 1670) đã dùng với ý nghĩa là "Nghệ thuật dạy học" tương đương với từ Hy Lạp Điđắclô (ôiocpo).
Về sau, các nhà nghiên cứu đã giải thích thuật ngữ này với ý nghĩa khác nhau. Tuy vậy, nhiều nhà nghiên cứu đã căn cứ vào cách diễn giải của TA.Comenxki trong tác phẩm "Phép giảng dạy vĩ đại" đã xác định nội dung khái niệm lí luận dạy học. Đến khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khoa học về giáo dục thực sự đã có sự chuyển biến về chất và lượng. Trên cơ sở lý luận của học thuyết Mác Lê 12 Nin nhiều nhà nghiên cứu như T.V Savin đã phân tích vai trò, tầm quan trọng và mối quan hệ của các thành tố trong quá trình giáo dục tổng thể như mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, cách đánh giá kết quả, ảnh hưởng của môi trường… đáng kể Savin.V với hai tập Giáo dục học (Tập 2: Những vấn đề cơ bản của quản lý nhà trường) [70].
Ilina với ba tập (tập 3: Những cơ sở của công tác giáo dục [44]) Giáo dục học. Hay tập thể tác giả P.I Konđakốp với công trình “Những vấn đề quản lý trường học” [65], đây là công trình nghiên cứu tương đối đầy đủ về các vấn đề quản lý dạy học được dịch sang tiếng Việt Nam từ năm 1985. Về quản lý dạy học, tác giả Muhammad Abdul Malik, Dr.Ali Murtaza, Dr.Abdul Majeed Khan, trong nghiên cứu “Vai trò của giáo viên trong quản lý tình huống dạy và học”-“Role of Teachers in Managing Teaching Learning Situation”. Nghiên cứu này: nói đến vai trò của người dạy trong đánh giá người học; Từ đó cũng cho cách đánh giá về vai trò của người dạy trong quản lý tình huống giảng dạy; Đề xuất các giải pháp cho các vấn đề và tình huống liên quan đến việc quản lý dạy và học.
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là giáo viên môn khoa học và sinh viên học môn khoa học ở thành phố Gujrat, Pakistan, với số lượng đến 180 sinh viên và 100% giáo viên là giảng dạy môn khoa học. Tác giả sử dụng những cách hỏi khác nhau để tập trung giải quyết các vấn đề trong dạy học, đó là: giáo viên dành thời gian cho giảng bài thế nào, sử dụng bảng biểu, ngôn ngữ giảng dạy, mức độ hài lòng với các giải thích khi sử dụng powerpoint, nghiên cứu này cũng chỉ ra mối quan tâm của giáo viên tập trung vào bối cảnh môn học, sự tương tác giữa các cá nhân, kiểm soát và kỷ luật lớp học, đặc biệt là cách truyền đạt thông tin. Để quản lý giảng dạy ngoài các yếu tố chuyên môn còn cần “… bảo đảm sự hợp tác, sự tham gia, can thiệp và liên quan của các thành viên trong cùng mục đích…” [88]. Khi đề cập đến mức độ quản lý lớp học để đảm bảo cho các hoạt động giảng dạy được diễn ra như kế hoạch, nghiên cứu cũng chỉ ra các vấn đề mà giáo viên phải kiểm soát như phân bổ thời gian, giám sát thời gian, các quy định của lớp học, tốc độ học của sinh viên hoặc cụ thể hơn là chức năng quản lý của giáo viên trong lớp học được thể hiện qua các khía cạnh: quản trị (định hướng, kiểm soát, quản lý,…) quản lý nhân sự, lập kế hoạch, quản lý tài chính, kiểm soát – giám sát và hỗ trợ, quản lý và truyền đạt thông tin.
Đặc biệt là mục tiêu cao nhất của quản lý giảng dạy là giáo viên chịu trách nhiệm tạo ra và duy trì môi trường học tập tích cực kể cả trong và ngoài chương trình. 13 Trong nghiên cứu thực nghiệm về kết quả học tập của sinh viên tương quan với cách giảng dạy chủ động hoặc bị động của giáo viên (Active versus passive teaching styles: an empirical study of student learning outcomes) của các tác giả Norbert Michel (Nicholls State University), John Cater (Nicholls State University), Otmar Varela (Nicholls State University) – small Business Instutite National Proceedings. Nghiên cứu này tập trung chỉ ra “các nguyên tắc giảng dạy và học tập tích cực và để đạt hiệu quả đó cần qua qua bốn vấn đề như: không gian học tập (tạo không khí cởi mở và thoải mái của lớp học), công việc chuẩn bị bài (tư duy, kế hoạch bài học cụ thể, và sáng tạo trước mỗi giờ dạy), quá trình giảng dạy (thực hiện tốt nhất bài học theo kế hoạch), và nâng cao dần (tìm kiếm và sử dụng các ý kiến phản hồi). Khi các yếu tố này được quản lý chặt chẽ hoặc được thực hiện thành thạo trong quá trình giảng dạy của giáo viên thì việc quản lý giảng dạy đã được thực hiện.
Nghiên cứu này cũng chỉ ra, mặc dù các phương pháp giảng dạy tích cực được phát triển chi tiết nhằm thuận lợi hơn cho quản lý và nâng cao chất lượng giảng dạy, nhưng các nghiên cứu lý luận cho thấy tính hiệu quả chưa cao. Ngoài ra, từ các giả thuyết và nghiên cứu thực tiễn kiểm chứng của nghiên cứu này thể hiện trong kết quả định tính là phương pháp giảng dạy tích cực có ảnh hưởng tốt đến thành tích của người học và thuận lợi cho sự giám sát quá trình thực hiện của giáo viên” [101].
