Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1930 ĐẾN NĂM 1954 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HẠ LONG TỈNH QUẢNG NINH 1. Một số quan niệm về tổ chức hoạt động nhóm * Tổ chức “Tổ chức” được hiểu là sự sắp xếp các yếu tố của một phức hợp trong mối tác động qua lại của chúng, hoặc là sự xác định trật tự cấu trúc của một hoạt động, bao gồm cả ý nghĩa chức năng của cấu trúc đó. Trong quá trình dạy học, tổ chức được hiểu là sự sắp xếp, phối hợp hoạt động dạy của thầy với hoạt động học của trò để cùng đạt được nhiệm vụ học tập đặt ra bằng cách đưa ra những biện pháp có cơ sở khoa học để tổ chức các mối quan hệ giữa các thành tố cơ bản của quá trình dạy học, bao gồm: hoạt động dạy, hoạt động học và nội dung dạy học để nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học. *Nhóm, nhóm học tập: Theo Từ điển tiếng Việt: “Nhóm” là “tập hợp một số ít người hoặc sự vật được hình thành theo những nguyên tắc và tiêu chí nhất định” [37; tr.
Theo tác giả Trần Quốc Tuấn thì “nhóm học tập là tập hợp một số ít người được hình thành nên nhằm cùng tiếp nhận và giải quyết những nhiệm vụ đặt ra trong quá trình học tập” [43; tr. “Nhóm học tập” là môi trường, là phương tiện để GV chuyển các hoạt động dạy học đến HS. Đối với HS, nhóm học tập không chỉ là môi trường học tập tích cực mà còn là đối tượng học tập của HS. Còn theo tác giả Trần Duy Hưng thì “Nhóm học tập là một đơn vị cấu thành của tập thể lớp học, bao gồm một tập hợp những cá nhân HS được liên kết với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện những nhiệm vụ học tập chung, đồng thời trong quá trình liên kết đó sẽ hình thành và tích hợp các quan hệ tình cảm, các chuẩn mực và quy tắc nhóm” [20; tr.
Nhìn chung, nhóm học tập của HS là một hệ thống luôn vận động và phát triển trong sự tương tác giữa các thành viên để thực hiện các nhiệm vụ học tập liên tiếp được đặt ra cho nhóm. 12 * Quan niệm về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về TCHĐN trong lí luận dạy học. Một số nhà giáo dục coi TCHĐN là một PPDH, là một cách thức, con đường để đạt được mục đích của việc dạy học. Có quan điểm lại cho rằng TCHĐN là một hình thức của dạy học.
Vì vậy TCHĐN được coi như một cách thức tổ chức tiến hành hoạt động dạy học cho phù hợp với nội dung, mục tiêu bài học. Cũng có quan niệm cho rằng TCHĐN vừa mang đặc điểm của PPDH lại vừa mang đặc điểm của hình thức tổ chức dạy học. Nhưng dù tiếp cận theo cách nào thì vẫn có điểm chung là: TCHĐN là cách thức tổ chức để tiến hành hoạt động dạy và học trong điều kiện HS được chia ra thành nhiều nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi thành viên trong nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc. Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp.
Bản chất của tổ chức dạy học theo nhóm là sử dụng các mối quan hệ mang tính tương tác trực tiếp, đa chiều ở nhiều cấp độ khác nhau giữa các chủ thể để tổ chức dạy học. Mối quan hệ này được thể hiện ở hai mặt: Mặt nội dung nói lên tính chất của các mối quan hệ trong dạy học đó là hợp tác và cạnh tranh lành mạnh giữa các chủ thể học tập, sự cộng hưởng của nhiều người để tạo nên sức mạnh của trí tuệ. Mặt hình thức bao gồm tổng thể các mối quan hệ xã hội đa dạng giữa các chủ thể học tập. Từ nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn, chúng tôi tiếp cận nghiên cứu TCHĐN dưới góc độ là một dạng tổ chức dạy học.
Với cách tiếp cận này, TCHĐN được nghiên cứu với các dấu hiệu sau: - TCHĐN là hình thức lao động tập thể, hợp tác giữa các chủ thể: HS- nhóm- GV. Sự tương tác theo kiểu cộng đồng là yếu tố duy trì sự thống nhất toàn vẹn của quá trình dạy học. - Các thành tố cơ bản trong quá trình dạy học của TCHĐN gồm: hoạt động dạy, hoạt động học và nội dung dạy học vừa tồn tại với chức năng riêng lại vừa tác động lẫn nhau theo một trình tự nhất định, trong đó, HS là trung tâm, mọi sự tương tác đều xuất phát từ học sinh và hướng về phía HS. 13 - Sự tương tác qua lại đó diễn ra trong từng nhóm nhỏ, ngay trong giờ học với các loại bài để tổ chức cho HS tiếp thu kiến thức mới nằm trong chương trình giáo dục.
- HS luôn là chủ thể học, tích cực sáng tạo, chủ động dưới sự dẫn dắt, tổ chức của GV, HS tìm cách trao đổi để giải quyết vấn đề theo nhóm dựa trên tình huống của giáo viên đưa ra. Các em biết cách trình bày, phản biện sản phẩm của nhóm trước GV và các nhóm khác. Trên cơ sở đó HS không bị thụ động trong việc tiếp thu kiến thức mà chủ động lĩnh hội tri thức của bài học. - GV trong TCHĐN là người dẫn dắt, điều khiển, tổ chức HS tiếp thu tri thức bên cạnh việc truyền đạt, cung cấp kiến thức cho HS dưới sự hỗ trợ của các tài liệu biên soạn hay công nghệ thông tin.
GV định hướng giúp HS được học tập, trao đổi, thảo luận với nhau để cùng rút ra các kiến thức cần lĩnh hội. Đôi khi có những vấn đề tranh luận không có được sự thống nhất thì GV làm trọng tài hoặc làm cố vấn giúp HS tìm ra vấn đề. Như vậy dù HS là trung tâm của hoạt động dạy học nhưng GV đóng vai trò quan trọng giúp HS khám phá tri thức, ứng dụng vào cuộc sống để hình thành phát triển nhân cách, năng lực cho HS vừa chủ động, năng động, tích cực, tự chủ, vừa có năng lực tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo. Khi tổ chức các hoạt động dạy học, để HS lĩnh hội kiến thức một cách tích cực, chủ động, GV cần chia HS thành từng nhóm nhỏ để các em hợp tác với nhau, bằng sức mạnh trí tuệ của cá nhân và tập thể mà các em hoàn thành nhiệm vụ học tập.
Trong dạy học, khi TCHĐN, GV phải tiến hành theo các bước sau: Hình thành nhóm (tùy theo số lượng HS và mức độ nội dung cần giải quyết mà chia nhóm thành những quy mô khác nhau), giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm; trong quá trình HS làm việc nhóm, GV cần quan sát để kịp thời giúp đỡ và kiểm soát hoạt động của HS; sau khi hết thời gian thảo luận, GV yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả của nhóm; các nhóm phản biện, đánh giá bổ sung cho nhau; cuối cùng GV sẽ là người đánh giá kết quả chung. Từ đó có thể hiểu, TCHĐN là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó dưới sự tổ chức và điều khiển của GV, HS được chia thành từng nhóm nhỏ, liên kết lại với nhau, với phương thức tác động qua lại giữa các thành viên, bằng trí tuệ của cả tập thể để hoàn thành các nhiệm vụ học tập được giao. Đặc điểm, hình thức, ưu, nhược điểm của tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử 1. Đặc điểm TCHĐN trong dạy học là một hình thức, PPDH góp phần phát huy tính tích cực và tương tác của HS.
Đó là một định hướng giáo dục chú trọng khai thác tối đa mối quan hệ và tác động đa chiều trong quá trình dạy học. Theo quan điểm của các nhà lí luận dạy học hiện đại, quá trình TCHĐN trong dạy học có những đặc điểm sau: - Về nhiệm vụ: TCHĐN trong DHLS không chỉ truyền thụ cho HS những kiến thức quy định trong chương trình, mà còn giúp HS tiếp thu kiến thức một cách chủ động, nhận được nhiều thông tin phản hồi từ GV và các HS khác. Dưới sự hướng dẫn của GV, HS được thu hút vào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bằng chính khả năng của mình. Đồng thời, hoạt động này hướng vào việc phát triển tư duy, hình thành các kỹ năng thực hành, giao tiếp, sáng tạo, làm việc tập thể, chuẩn bị cho HS sớm thích ứng và hòa nhập với đời sống xã hội.
-Về nội dung: Nội dung của TCHĐN trong DHLS không chỉ là những tri thức, mà còn bao gồm các bài tập nhận thức dưới dạng các tình huống, các dạng thực hành tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề. - Về phương pháp: TCHĐN trong DHLS coi trọng việc rèn luyện cho HS thói quen và PP tự học, hoạt động độc lập cá nhân hoặc hợp tác trong tập thể thông qua thảo luận nhóm và thực hành. HS không chỉ chịu tác động một chiều từ GV như PPDH truyền thống mà tiếp nhận kiến thức trong mối quan hệ đa chiều giữa GV với HS, HS với GV, HS với HS. HS trở thành chủ thể tích cực của quá trình lĩnh hội tri thức, thông qua tự nghiên cứu, trao đổi, thảo luận, rút kinh nghiêm… Lúc này GV trở thành người tổ chức, thiết kế các hoạt động, thành lập các nhóm học tập và đề ra nhiệm vụ cho từng nhóm, chủ trì các hoạt động và tổng kết, định hướng kiến thức cho HS.
- Về đánh giá: HS tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình, vì vậy cùng với việc kiểm tra, đánh giá của GV và nhà trường thì HS được tham gia vào quá trình đánh giá, tự đánh giá. Như vậy, TCHĐN có tác dụng phát huy tính tích cực học tập của HS trong dạy học. Chỉ khi nào thầy giáo đóng vai trò là người điều khiển, tổ chức hoạt động, trò là 15 người chủ động trong việc thực hiện các nhiệm vụ học tập thì dạy học mới đạt được mục tiêu đặt ra. Hình thức Tác giả Nguyễn Văn Hồng đã chỉ ra “hình thức của TCHĐN trong dạy học là hình thức tổ chức học tập có sự kết hợp tính tập thể và tính cá nhân, trong đó HS của nhóm dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của GV trao đổi những ý tưởng, kiến thức với nhau; tương trợ và giúp đỡ nhau trong việc lĩnh hội kiến thức, hình thành và phát triển kỹ năng cùng những phẩm chất nhân cách cần thiết” [17; tr.
Đặc trưng của TCHĐN trong dạy học là sự tác động trực tiếp của HS với nhau, sự tương trợ và phối hợp hoạt động với nhau.