Sử Dụng Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Tổ Chức Hoạt Động Nhóm Trong Hóa Học Lớp 10

Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) đang trở thành xu hướng chủ đạo trong giáo dục hiện đại, đặc biệt là trong… 177 trang · Đại học Đà Nẵng · 2018.

• Tác giả: Trần Thị Huệ
• Người hướng dẫn: ThS. Phan Văn An
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Sử Dụng Phương Pháp Và Kĩ Thuật Dạy Học Tích Cực Tổ Chức Hoạt Động Học Theo Nhóm Phần Các Nguyên Tố Phi Kim Lớp 10 THPT
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, khách thể nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết khoa học
• 0.7. Cái mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 1.1.1. Định hướng đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục phổ thông sau 2015
• 1.1.2. Khái niệm năng lực
• 1.1.3. Cấu trúc của năng lực
• 1.1.4. Quá trình hình thành năng lực
• 1.1.5. Năng lực của học sinh
• 1.1.6. Các năng lực cốt lõi của học sinh
• 1.1.7. Phát triển chương trình dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh
• 1.1.7.1. Các yêu cầu của bài học thiết kế theo cách tiếp cận năng lực
• 1.2. VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP, HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ
• 1.2.1. Đổi mới hình thức và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học; tăng cường kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn
• 1.2.2. Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh
• 1.2.3. Tiêu chí đánh giá bài học
• 1.3. XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM VÀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC
• 1.3.1. Tổ chức hoạt động học và hướng dẫn học sinh tự học
• 1.3.2. Quan niệm về tự học
• 1.3.3. Vị trí vai trò của tự học
• 1.3.4. Những thành tố cơ bản của tự học
• 1.3.5. Một số phương pháp và kĩ thuật tự học
• 1.3.5.1. Nghe hiệu quả
• 1.3.5.2. Ghi chép hiệu quả
• 1.3.5.3. Đọc hiệu quả
• 1.3.5.4. Ghi nhớ thông tin hiệu quả
• 1.3.5.5. Liên tưởng trong tự học
• 1.3.5.6. Suy nghĩ tích cực theo mô hình 3C
• 1.3.5.7. Sử dụng bản đồ tư duy trong tự học
• 1.3.5.8. Sử dụng bản đồ khái niệm trong tự học
• 1.3.5.9. Ứng dụng công nghệ thông tin trong tự học
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM PHẦN CÁC NGUYÊN TỐ PHI KIM LỚP 10 THPT THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH
• 2.1. NHỮNG YÊU CẦU CƠ BẢN VÀ NHIỆM VỤ CỦA PHẦN CÁC NGUYÊN TỐ PHI KIM LỚP 10 THPT
• 2.2. QUI TRÌNH XÂY DỰNG BÀI HỌC
• 2.2.1. Định hướng chung
• 2.2.2. Qui trình xây dựng bài học
• 2.3. MỘT SỐ CHỦ ĐỀ CHƯƠNG NHÓM HALOGEN
• 2.3.1. FLO – BROM – IOT
• 2.3.2. HIĐRO CLOUA – AXIT CLOHIDRIC – MUỐI CLORUA
• 2.4. MỘT SỐ CHỦ ĐỀ CHƯƠNG NHÓM OXI – LƯU HUỲNH
• 2.4.1. OXI – OZON VỚI SỰ SỐNG CỦA CON NGƯỜI
• 2.4.2. HỢP CHẤT KHÍ CỦA ƯU HUỲNH: H2S VÀ SO2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4. Chuẩn bị cho TNSP
• 3.5. Tổ chức thực hiện
• 3.6. Kiểm tra, đánh giá kết quả
• 3.7. Xử lí kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Kết quả các bài kiểm tra thực nghiệm
• 3.10. Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên của các lớp tiến hành thực nghiệm
• 3.11. Kết quả thăm dò ý kiến HS của các lớp tiến hành thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• appendix.2. DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ
• appendix.3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Hóa Học 10

Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) đang trở thành xu hướng chủ đạo trong giáo dục hiện đại, đặc biệt là trong môn Hóa học 10. PPDH tích cực không chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều mà còn khuyến khích học sinh chủ động tham gia vào quá trình học tập, khám phá và xây dựng kiến thức. Việc tổ chức hoạt động nhóm là một phần quan trọng của PPDH tích cực, giúp học sinh phát triển kỹ năng hợp tác, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Theo Luật Giáo dục, phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh.

1.1. Bản Chất Của Dạy Học Tích Cực Trong Hóa Học 10

Dạy học tích cực trong Hóa học 10 nhấn mạnh vào việc tạo ra môi trường học tập tương tác, nơi học sinh không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là người tham gia tích cực vào quá trình khám phá và xây dựng kiến thức. Giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, tạo điều kiện và hỗ trợ học sinh trong quá trình học tập. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nội dung, phương pháp và kỹ thuật dạy học, cũng như khả năng quản lý lớp học hiệu quả.

1.2. Vai Trò Của Hoạt Động Nhóm Trong Dạy Học Hóa Học

Hoạt động nhóm đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng hợp tác, giao tiếp và giải quyết vấn đề cho học sinh. Thông qua hoạt động nhóm, học sinh có cơ hội chia sẻ ý tưởng, tranh luận, phản biện và xây dựng kiến thức chung. Dạy học hợp tác hóa học 10 cũng giúp học sinh phát triển tinh thần trách nhiệm, sự tự tin và khả năng làm việc độc lập.

II. Thách Thức Khi Dạy Hóa 10 Bằng Phương Pháp Tích Cực

Mặc dù PPDH tích cực mang lại nhiều lợi ích, việc áp dụng nó trong dạy học Hóa học 10 cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự chuẩn bị của giáo viên. Giáo viên cần có kiến thức sâu rộng về nội dung môn học, kỹ năng sư phạm tốt và khả năng thiết kế các hoạt động học tập phù hợp với trình độ và đặc điểm của học sinh. Bên cạnh đó, việc quản lý lớp học và đảm bảo sự tham gia tích cực của tất cả học sinh cũng là một thách thức không nhỏ. Theo nghiên cứu, một bộ phận không nhỏ GV còn sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, đàm thoại kết hợp với các phương tiện trực quan là chủ yếu, học sinh còn thụ động học tập, không tích cực hoạt động hoặc không chịu làm việc trong các giờ học.

2.1. Khó Khăn Trong Chuẩn Bị Giáo Án Hóa Học 10 Tích Cực

Việc thiết kế giáo án Hóa học 10 theo hướng tích cực đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức. Giáo viên cần lựa chọn nội dung phù hợp, xây dựng các hoạt động học tập đa dạng và hấp dẫn, đồng thời chuẩn bị các phương tiện dạy học trực quan và sinh động. Ngoài ra, giáo viên cũng cần dự kiến các tình huống có thể xảy ra trong quá trình dạy học và chuẩn bị các phương án giải quyết.

2.2. Quản Lý Lớp Học Khi Tổ Chức Hoạt Động Nhóm Hóa Học

Việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Hóa học đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng quản lý lớp học tốt. Giáo viên cần chia nhóm hợp lý, giao nhiệm vụ rõ ràng, hướng dẫn học sinh cách làm việc nhóm hiệu quả và theo dõi, hỗ trợ các nhóm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, giáo viên cũng cần giải quyết các vấn đề phát sinh như học sinh không hợp tác, nhóm làm việc không hiệu quả hoặc học sinh gây ồn ào.

III. Cách Tổ Chức Hoạt Động Nhóm Hiệu Quả Trong Hóa Học 10

Để tổ chức hoạt động nhóm hiệu quả trong dạy học Hóa học 10, giáo viên cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản. Đầu tiên, cần xác định rõ mục tiêu của hoạt động nhóm và lựa chọn nội dung phù hợp. Thứ hai, cần chia nhóm hợp lý, đảm bảo sự đa dạng về trình độ và năng lực của các thành viên trong nhóm. Thứ ba, cần giao nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể và phù hợp với khả năng của từng nhóm. Thứ tư, cần hướng dẫn học sinh cách làm việc nhóm hiệu quả, bao gồm cách chia sẻ ý tưởng, lắng nghe ý kiến của người khác, tranh luận một cách xây dựng và đưa ra quyết định chung. Thứ năm, cần theo dõi, hỗ trợ các nhóm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ và đánh giá kết quả hoạt động nhóm một cách công bằng và khách quan.

3.1. Lựa Chọn Nội Dung Phù Hợp Cho Hoạt Động Nhóm Hóa Học

Nội dung cho hoạt động nhóm Hóa học 10 nên là những vấn đề mang tính thực tiễn, liên quan đến kiến thức đã học và có nhiều cách giải quyết khác nhau. Điều này sẽ khuyến khích học sinh tư duy sáng tạo, tìm tòi và khám phá. Ví dụ, có thể cho học sinh thảo luận về ứng dụng của các nguyên tố hóa học trong đời sống, tác động của các chất hóa học đến môi trường hoặc cách giải quyết các bài tập Hóa học phức tạp.

3.2. Kỹ Thuật Chia Nhóm Hiệu Quả Trong Dạy Học Hóa Học

Có nhiều kỹ thuật chia nhóm khác nhau mà giáo viên có thể áp dụng, tùy thuộc vào mục tiêu của hoạt động nhóm và đặc điểm của lớp học. Một số kỹ thuật phổ biến bao gồm chia nhóm ngẫu nhiên, chia nhóm theo sở thích, chia nhóm theo trình độ hoặc chia nhóm theo vai trò. Quan trọng là phải đảm bảo sự đa dạng trong mỗi nhóm để học sinh có thể học hỏi lẫn nhau.

3.3. Hướng Dẫn Học Sinh Làm Việc Nhóm Hiệu Quả Hóa Học 10

Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách chia sẻ ý tưởng, lắng nghe ý kiến của người khác, tranh luận một cách xây dựng và đưa ra quyết định chung. Đồng thời, giáo viên cũng cần khuyến khích học sinh phân công nhiệm vụ rõ ràng, hỗ trợ lẫn nhau và chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động của nhóm. Dạy học theo nhóm nhỏ hóa học 10 giúp phát triển kỹ năng mềm cho học sinh.

IV. Ứng Dụng Dạy Học Tích Cực Trong Bài Tập Hóa Học 10

PPDH tích cực có thể được ứng dụng hiệu quả trong việc giải quyết bài tập Hóa học 10. Thay vì chỉ cung cấp đáp án và lời giải mẫu, giáo viên nên khuyến khích học sinh tự tìm tòi, suy luận và giải thích các hiện tượng hóa học. Bài tập Hóa học 10 hoạt động nhóm có thể được thiết kế theo nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận, bài tập thực hành hoặc bài tập dự án. Quan trọng là phải tạo cơ hội cho học sinh vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

4.1. Thiết Kế Bài Tập Hóa Học 10 Theo Hướng Tích Cực

Khi thiết kế bài tập Hóa học 10 theo hướng tích cực, giáo viên nên chú trọng đến việc phát triển tư duy phản biện, tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề cho học sinh. Bài tập nên có tính thách thức, khuyến khích học sinh suy nghĩ sâu sắc và vận dụng kiến thức một cách linh hoạt. Đồng thời, bài tập cũng nên liên hệ với thực tế để học sinh thấy được ứng dụng của Hóa học trong đời sống.

4.2. Sử Dụng Kỹ Thuật Dạy Học Tích Cực Trong Giải Bài Tập

Có nhiều kỹ thuật dạy học tích cực có thể được sử dụng trong việc giải bài tập Hóa học, chẳng hạn như kỹ thuật động não, kỹ thuật khăn trải bàn, kỹ thuật mảnh ghép hoặc kỹ thuật chuyên gia. Mỗi kỹ thuật có những ưu điểm và nhược điểm riêng, giáo viên nên lựa chọn kỹ thuật phù hợp với nội dung bài học và đặc điểm của lớp học.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Hóa 10

Việc đánh giá hiệu quả của PPDH tích cực trong dạy học Hóa học 10 là rất quan trọng để đảm bảo rằng phương pháp này thực sự mang lại lợi ích cho học sinh. Có nhiều cách đánh giá khác nhau, chẳng hạn như quan sát, phỏng vấn, kiểm tra hoặc đánh giá sản phẩm học tập. Quan trọng là phải sử dụng nhiều hình thức đánh giá khác nhau để có được cái nhìn toàn diện về sự tiến bộ của học sinh. Kiểm tra đánh giá hóa học 10 theo hướng phát triển năng lực cần được chú trọng.

5.1. Tiêu Chí Đánh Giá Hoạt Động Nhóm Trong Hóa Học

Khi đánh giá hoạt động nhóm, giáo viên nên chú trọng đến các tiêu chí như sự tham gia của các thành viên, khả năng hợp tác, kỹ năng giao tiếp, khả năng giải quyết vấn đề và chất lượng sản phẩm học tập. Đồng thời, giáo viên cũng nên khuyến khích học sinh tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau để phát triển kỹ năng tự nhận thức và trách nhiệm.

5.2. Sử Dụng Rubric Đánh Giá Trong Dạy Học Hóa Học 10

Sử dụng rubric đánh giá là một cách hiệu quả để đánh giá kết quả học tập của học sinh một cách công bằng và khách quan. Rubric là một bảng mô tả các tiêu chí đánh giá và các mức độ đạt được cho từng tiêu chí. Giáo viên có thể sử dụng rubric để đánh giá bài tập, bài kiểm tra, bài thuyết trình hoặc sản phẩm học tập khác của học sinh.

VI. Kết Luận và Tương Lai Dạy Học Tích Cực Hóa Học 10

PPDH tích cực, đặc biệt là việc tổ chức hoạt động nhóm, là một phương pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học Hóa học 10. Tuy nhiên, để áp dụng thành công phương pháp này, giáo viên cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, kỹ năng sư phạm tốt và khả năng quản lý lớp học hiệu quả. Trong tương lai, với sự phát triển của công nghệ thông tin, PPDH tích cực sẽ ngày càng được ứng dụng rộng rãi và sáng tạo hơn trong dạy học Hóa học, giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức, kỹ năng và thái độ. Đổi mới phương pháp dạy học hóa học 10 là một quá trình liên tục.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Dạy Học Hóa Học

Ứng dụng công nghệ thông tin có thể giúp giáo viên tạo ra các hoạt động học tập tương tác và hấp dẫn hơn. Ví dụ, giáo viên có thể sử dụng phần mềm mô phỏng để giúp học sinh hình dung các hiện tượng hóa học, sử dụng các trang web học tập trực tuyến để cung cấp tài liệu và bài tập cho học sinh hoặc sử dụng các công cụ cộng tác trực tuyến để giúp học sinh làm việc nhóm hiệu quả hơn.

6.2. Phát Triển Năng Lực Học Sinh Thông Qua Dạy Học Tích Cực

Phát triển năng lực học sinh là mục tiêu cuối cùng của PPDH tích cực. Thông qua các hoạt động học tập tích cực, học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng giải quyết vấn đề và kỹ năng tư duy sáng tạo. Dạy học định hướng năng lực hóa học 10 là xu hướng tất yếu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm ngành Hóa học của tác giả Trần Thị Huệ (Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, 2018) tập trung giải quyết bài toán nâng cao chất lượng dạy học Hóa học THPT thông qua các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, cụ thể là tổ chức hoạt động học theo nhóm kết hợp hướng dẫn tự học.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

• Yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông: Bối cảnh phát triển của khoa học kĩ thuật đòi hỏi người lao động phải có trình độ chuyên môn, năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng hợp tác. Điều 28.2 Luật Giáo dục quy định phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
• Thực trạng dạy học bộ môn Hóa học: Trong thực tế giảng dạy tại các trường Trung học phổ thông (THPT), một bộ phận không nhỏ giáo viên vẫn sử dụng chủ yếu các phương pháp truyền thống như thuyết trình, đàm thoại kết hợp phương tiện trực quan mang tính một chiều. Học sinh tiếp thu thụ động, thiếu chủ động và chưa tích cực tương tác trong giờ học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu được xác định là: Nghiên cứu sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực tổ chức hoạt động học theo nhóm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Hóa học phi kim lớp 10 ở trường THPT, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

Để đạt được mục đích trên, tác giả thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học theo định hướng phát triển năng lực; đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá; xây dựng bài học, tổ chức hoạt động nhóm và hướng dẫn học sinh tự học.
2. Xây dựng quy trình thiết kế bài học theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
3. Xây dựng một số chủ đề bài học phần Hóa học phi kim lớp 10 theo định hướng tích cực hóa hoạt động nhóm của học sinh.
4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để xác định hiệu quả và tính khả thi của đề tài.

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quy trình xây dựng bài học, một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực tổ chức hoạt động học theo nhóm.
• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Hóa học lớp 10 tại trường THPT.
• Phạm vi nghiên cứu: Nội dung kiến thức phần các nguyên tố phi kim lớp 10 THPT (Chương 5: Nhóm Halogen và Chương 6: Nhóm Oxi); thực nghiệm sư phạm trên gần 240 học sinh tại Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng) và Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam).
• Giả thuyết khoa học: Nếu dạy học Hóa học theo định hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh (hoạt động nhóm) thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học Hóa học ở trường THPT.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lí luận dựa trên quan điểm chuyển đổi từ nền giáo dục định hướng nội dung sang định hướng năng lực sau năm 2015.

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

• Khái niệm và cấu trúc năng lực: Năng lực được định nghĩa là khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân (hứng thú, niềm tin, ý chí...) để thực hiện thành công công việc trong bối cảnh nhất định. Cấu trúc năng lực gồm định hướng chức năng ở trung tâm, bao quanh bởi các thành tố: kiến thức, khả năng nhận thức, khả năng thực hành/năng khiếu, thái độ, xúc cảm, giá trị và đạo đức, động cơ; đặt trong bối cảnh thực tiễn có ý nghĩa.
• Mô hình phát triển năng lực: Mô hình hóa qua 6 bậc tăng tiến: (1) Tiếp nhận thông tin $\rightarrow$ (2) Xử lí thông tin $\rightarrow$ (3) Áp dụng, vận dụng kiến thức $\rightarrow$ (4) Thái độ và hành động $\rightarrow$ (5) Năng lực $\rightarrow$ (6) Chuyên nghiệp, kinh nghiệm tạo thành năng lực nghề.
• Hệ thống 10 năng lực cốt lõi học sinh: Tự chủ và tự học; giải quyết vấn đề và sáng tạo; thể chất; thẩm mĩ; ngôn ngữ và giao tiếp; tìm hiểu tự nhiên và xã hội; hợp tác; tin học; công nghệ; tính toán.
• Lý luận về tự học và dạy học nhóm: Khẳng định tự học là cốt lõi của phương pháp dạy học tích cực, bao gồm 4 thành tố: Động cơ học tập (hứng thú nhận thức và trách nhiệm); Học tập có kế hoạch; Thực hiện kế hoạch chiếm lĩnh tri thức; Tự kiểm tra, đánh giá kết quả.
• Các kĩ thuật tự học và hỗ trợ hoạt động nhóm được phân tích: Kĩ thuật nghe hiệu quả, ghi chép hiệu quả, đọc hiệu quả, ghi nhớ thông tin, tư duy liên tưởng (theo các luật đặc trưng, tương phản, gần nhau, quan hệ), mô hình tư duy tích cực 3C (Commitment - Control - Challenge), bản đồ tư duy (BĐTD - quy trình 5 bước), bản đồ khái niệm (BĐKN - quy trình 6 bước) và ứng dụng công nghệ thông tin trong các khâu tự học.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục:

1. Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu về phương pháp dạy học Hóa học, đổi mới giáo dục và tâm lý học sư phạm.
2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra thực trạng bằng phiếu hỏi, quan sát giờ dạy, phỏng vấn giáo viên và học sinh; tổ chức thực nghiệm sư phạm có đối chứng.
3. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn giảng viên hướng dẫn và giáo viên giảng dạy Hóa học tại các trường THPT.
4. Phương pháp thống kê toán học: Tính toán tỷ lệ phần trăm (%), điểm trung bình cộng, lập bảng số liệu và biểu đồ phân phối điểm kiểm tra để xử lí kết quả thực nghiệm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về dạy học định hướng năng lực và kĩ thuật tổ chức học tập:

• Dạy học theo định hướng phát triển năng lực: So sánh sự khác biệt giữa giáo dục định hướng nội dung (chú trọng truyền thụ tri thức chuyên ngành, người học thụ động) và giáo dục định hướng năng lực (chú trọng chuẩn đầu ra mô tả chi tiết, đo lường được, rèn luyện kĩ năng vận dụng vào đời sống). Phân tích cấu trúc năng lực, quá trình hình thành năng lực và 10 năng lực cốt lõi theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông mới.
• Đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức và kiểm tra đánh giá: Làm rõ 4 đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực (dạy học là tổ chức hoạt động; chú trọng rèn luyện tự học; tăng cường học cá thể phối hợp hợp tác; kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò). Quy trình 4 bước của mỗi hoạt động học trên lớp gồm: (1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập; (2) Thực hiện nhiệm vụ học tập; (3) Báo cáo kết quả và thảo luận; (4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ. Xác định khung đánh giá theo 4 mức độ nhận thức: Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng thấp, Vận dụng cao; đồng thời xây dựng các tiêu chí đánh giá kế hoạch bài dạy và hoạt động giờ dạy của giáo viên, học sinh.
• Xây dựng bài học và tổ chức hoạt động học nhóm, hướng dẫn tự học: Định nghĩa bản chất của tự học; phân loại tự học ngoài nhà trường và tự học trong trường lớp; phân tích 4 thành tố cơ bản của tự học. Cung cấp hướng dẫn chi tiết về các kĩ thuật: lập kế hoạch học tập theo 5 tiêu chí; kĩ thuật nghe, đọc, ghi chép; 5 bước thiết kế bản đồ tư duy; 6 bước thiết kế bản đồ khái niệm; mô hình 3C; và ứng dụng công nghệ thông tin trong tìm kiếm, xử lí, trao đổi, tự đánh giá.

Chương 2: Xây dựng bài học và tổ chức hoạt động học theo nhóm phần các nguyên tố phi kim lớp 10 THPT theo hướng phát triển năng lực cho học sinh

Chương 2 trình bày quy trình sư phạm và thiết kế chi tiết các bài học phần phi kim lớp 10:

• Yêu cầu và nhiệm vụ của phần phi kim lớp 10: Xác định vị trí của Chương 5 (Nhóm Halogen) và Chương 6 (Nhóm Oxi) là hai chương tiếp nối lý thuyết cấu tạo nguyên tử và định luật tuần hoàn. Nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện các khái niệm liên kết hóa học, phản ứng oxi hóa - khử, rèn luyện tư duy thực nghiệm kết hợp lập luận lý thuyết. Khóa luận nêu chi tiết chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ cho từng chương.
• Quy trình 6 bước xây dựng bài học theo chủ đề:
  • Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học (xây dựng kiến thức mới, kiểm nghiệm hoặc ứng dụng).
  • Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học từ chương trình và sách giáo khoa.
  • Bước 3: Xác định mục tiêu bài học (kiến thức, kĩ năng, thái độ và năng lực hướng tới).
  • Bước 4: Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp, vận dụng cao) cho từng nội dung.
  • Bước 5: Biên soạn hệ thống câu hỏi, bài tập định tính, định lượng và thực nghiệm theo ma trận 4 mức độ.
  • Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học gồm chuỗi các hoạt động học tập (tình huống xuất phát, tìm tòi khám phá, luyện tập, vận dụng thực tiễn).
• Thiết kế chi tiết các chủ đề dạy học: Tác giả xây dựng các chủ đề dạy học thuộc nhóm Halogen và nhóm Oxi - Lưu huỳnh, tiêu biểu là:
  • Chủ đề "Flo – Brom – Iot" (thời lượng 2 tiết): Thiết kế mục tiêu kiến thức, kĩ năng, năng lực cần phát triển (tự học, hợp tác, thực hành, giải quyết vấn đề, tính toán); bảng mô tả yêu cầu 4 mức độ; hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và bài tập định lượng minh họa (tính chất vật lí, trạng thái tự nhiên, tính oxi hóa giảm dần từ flo đến iot, giải thích hiện tượng thí nghiệm với benzen, KI, hồ tinh bột, bài toán hỗn hợp halogen tác dụng kim loại); kế hoạch tổ chức hoạt động nhóm cụ thể trên lớp.
  • Chủ đề "Hiđro clorua – Axit clohiđric – Muối clorua".
  • Chủ đề "Oxi – Ozon với sự sống của con người".
  • Chủ đề "Hợp chất khí của lưu huỳnh: $H_2S$ và $SO_2$".

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 mô tả quá trình và kết quả triển khai thực tế:

• Tổ chức thực nghiệm: Tiến hành trên gần 240 học sinh thuộc các cặp lớp thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC) tại 2 trường THPT:
  • Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng): Cặp lớp 10/1 và 10/3.
  • Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam): Cặp lớp 10/7 và 10/9; cặp lớp 10/8 và 10/10.
• Quy trình thực hiện: Lớp thực nghiệm được giảng dạy bằng các kế hoạch bài học theo chủ đề, tổ chức làm việc nhóm kết hợp kĩ thuật tự học (BĐTD, phiếu học tập, ứng dụng CNTT). Lớp đối chứng học theo phương pháp truyền thống. Tiến hành các bài kiểm tra chuyên đề (Bài kiểm tra Flo – Brom – Iot; Bài kiểm tra Lưu huỳnh và hợp chất) cùng phiếu thăm dò ý kiến giáo viên và học sinh sau thực nghiệm.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng và định tính

• Kết quả điểm số kiểm tra: Dữ liệu thực nghiệm qua các bảng điểm và biểu đồ thống kê chất lượng bài kiểm tra cho thấy lớp thực nghiệm có tỉ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi cao hơn rõ rệt và tỉ lệ học sinh đạt điểm yếu, kém giảm so với lớp đối chứng ở cả hai trường THPT Phạm Phú Thứ và THPT Thái Phiên.

Địa bàn thực nghiệm	Lớp thực nghiệm (TN)	Lớp đối chứng (ĐC)	Nội dung bài kiểm tra đánh giá
THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng)	Lớp 10/3	Lớp 10/1	Bài kiểm tra Flo – Brom – Iot; Bài kiểm tra Lưu huỳnh
THPT Thái Phiên (Quảng Nam)	Lớp 10/7; Lớp 10/8	Lớp 10/9; Lớp 10/10	Bài kiểm tra Flo – Brom – Iot; Bài kiểm tra Lưu huỳnh

• Kết quả thăm dò ý kiến: Kết quả khảo sát ý kiến giáo viên và 4 câu hỏi thăm dò ý kiến học sinh tham gia thực nghiệm cho thấy học sinh ở các lớp thực nghiệm có sự gia tăng về hứng thú học tập bộ môn, tích cực tham gia thảo luận nhóm, nâng cao năng lực tự học và khả năng ghi nhớ kiến thức thông qua bản đồ tư duy và phiếu học tập.

Đóng góp mới của khóa luận

• Về mặt lí luận: Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lí luận về dạy học phát triển năng lực, quy trình 6 bước xây dựng bài học theo chủ đề, cùng các kĩ thuật tự học và tổ chức hoạt động nhóm cụ thể cho môn Hóa học THPT.
• Về mặt thực tiễn: Xây dựng hoàn chỉnh 5 chủ đề bài học có sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực phần Hóa học phi kim lớp 10; biên soạn bộ câu hỏi, bài tập phân hóa theo 4 mức độ nhận thức và hệ thống phiếu học tập có thể sử dụng trực tiếp trong giảng dạy phổ thông.

Đề xuất và giải pháp của tác giả

• Cần tổ chức bồi dưỡng, tập huấn cho giáo viên phổ thông về kĩ năng thiết kế tiến trình bài học định hướng năng lực và kĩ thuật điều phối hoạt động nhóm.
• Nhà trường cần trang bị đầy đủ hóa chất, dụng cụ thí nghiệm và phương tiện công nghệ thông tin phục vụ hoạt động tìm tòi, khám phá của học sinh.
• Giáo viên cần linh hoạt kết hợp giữa hướng dẫn tự học ở nhà với tổ chức thảo luận nhóm trên lớp để tối ưu hóa thời gian giảng dạy.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm của đề tài mới chỉ giới hạn ở phần kiến thức các nguyên tố phi kim lớp 10 THPT (Chương Halogen và Chương Oxi - Lưu huỳnh); địa bàn thực nghiệm mới thực hiện tại hai trường THPT thuộc khu vực Đà Nẵng và Quảng Nam trong năm học 2017 - 2018.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng quy trình thiết kế bài dạy học nhóm và rèn luyện kĩ năng tự học sang các chương khác của chương trình Hóa học lớp 10, lớp 11 và lớp 12 (phần Hóa học đại cương, Kim loại và Hóa học hữu cơ).
  • Triển khai thực nghiệm trên quy mô mẫu lớn hơn ở nhiều trường THPT thuộc các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau để hoàn thiện bộ tiêu chí đánh giá năng lực học sinh.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị ứng dụng thiết thực cho các đối tượng:

• Giáo viên Hóa học THPT: Tham khảo quy trình 6 bước thiết kế chủ đề bài học, ma trận 4 mức độ nhận thức và giáo án chi tiết chủ đề "Flo – Brom – Iot" cùng các chủ đề phi kim lớp 10 để đổi mới phương pháp dạy học trên lớp.
• Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học: Nguồn tài liệu học thuật hữu ích cho học phần Phương pháp dạy học Hóa học, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm, xây dựng hồ sơ bài dạy trong các đợt thực tập sư phạm và định hướng thực hiện khóa luận tốt nghiệp.
• Cán bộ quản lý chuyên môn: Cung cấp khung tiêu chí cụ thể để đánh giá kế hoạch bài dạy và phân tích hoạt động của giáo viên, học sinh trong các đợt thao giảng, dự giờ theo định hướng tiếp cận năng lực.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài lựa chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm ở đâu với quy mô bao nhiêu học sinh?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trên gần 240 học sinh tại 2 trường: Trường THPT Phạm Phú Thứ (Đà Nẵng) với các lớp 10/1, 10/3 và Trường THPT Thái Phiên (Quảng Nam) với các lớp 10/7, 10/8, 10/9, 10/10 trong năm học 2017 - 2018.

2. Quy trình thiết kế bài học theo định hướng phát triển năng lực trong khóa luận gồm những bước nào?

Quy trình gồm 6 bước: (1) Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học; (2) Xây dựng nội dung chủ đề bài học; (3) Xác định mục tiêu bài học; (4) Xác định và mô tả 4 mức độ yêu cầu; (5) Biên soạn các câu hỏi/bài tập theo các mức độ đã mô tả; (6) Thiết kế tiến trình dạy học thành chuỗi các hoạt động học tập.

3. Những kĩ thuật tự học nào được tác giả hệ thống hóa trong cơ sở lí luận?

Các kĩ thuật tự học được phân tích gồm: Kĩ thuật nghe hiệu quả, kĩ thuật ghi chép hiệu quả, kĩ thuật đọc hiệu quả, kĩ thuật ghi nhớ thông tin, phương pháp liên tưởng (luật đặc trưng, tương phản, gần nhau, quan hệ), mô hình tư duy tích cực 3C (Commitment, Control, Challenge), sử dụng bản đồ tư duy (5 bước), sử dụng bản đồ khái niệm (6 bước) và ứng dụng công nghệ thông tin trong tự học.

4. Chủ đề "Flo – Brom – Iot" được thiết kế với thời lượng bao nhiêu và gồm những nội dung chính nào?

Chủ đề "Flo – Brom – Iot" được thiết kế giảng dạy trong thời lượng 2 tiết, gồm 2 nội dung chính: (1) Tính chất vật lí và trạng thái tự nhiên của flo – brom – iot; (2) Tính chất hóa học của flo – brom – iot (trọng tâm là tính oxi hóa và sự suy giảm tính oxi hóa từ flo đến iot).

5. Khóa luận đã xây dựng được bao nhiêu chủ đề bài học ứng dụng vào dạy học phi kim lớp 10?

Theo công bố về đóng góp mới của đề tài, tác giả đã xây dựng được 5 chủ đề bài học có sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực tổ chức hoạt động học theo nhóm phục vụ dạy học phần Hóa học phi kim lớp 10 THPT.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân sư phạm của tác giả Trần Thị Huệ đã giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lí luận và thực tiễn về dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Tác giả đã cụ thể hóa quy trình thiết kế bài học thành 5 chủ đề dạy học phần phi kim Hóa học lớp 10 với hệ thống câu hỏi, bài tập phân hóa 4 mức độ nhận thức và chuỗi hoạt động học tập nhóm rõ ràng. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên gần 240 học sinh tại hai trường THPT thuộc Đà Nẵng và Quảng Nam đã kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp sư phạm được đề xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên. - Dạy học tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác: Trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân. Lớp học là môi trường giao tiếp giáo viên – học sinh và học sinh – học sinh, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên 12 một trình độ mới.

Được sử dụng phổ biến trong dạy học hiện nay là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gây cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung. - Dạy học có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò: Trong quá trình dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trong phương pháp tích cực, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học.

Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau. b) Về kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh Theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh, quá trình dạy học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích của giáo viên tổ chức hoạt động trí óc và tay chân của học sinh, đảm bảo cho học sinh chiếm lĩnh được nội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định. Trong quá trình dạy học, giáo viên tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức cho học sinh phỏng theo tiến trình của chu trình sáng tạo khoa học. Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễn biến của hoạt động dạy học như sau: - Giáo viên tổ chức tình huống, giao nhiệm vụ cho học sinh.

Học sinh hăng hái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết. Dưới sự chỉ đạo của giáo viên, vấn đề được diễn đạt chính xác hoá, phù hợp với mục tiêu dạy học và các nội dung cụ thể đã xác định. - Học sinh tự chủ tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra. Với sự theo dõi, định hướng, giúp đỡ của giáo viên, hoạt động học của học sinh diễn ra theo một trình tự hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương pháp luận.

- Giáo viên chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của học sinh, bổ sung, tổng kết, khái quát hoá, thể chế hoá tri thức, kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạy học các nội dung cụ thể đã xác định. 13 Tổ chức tiến trình dạy học như vậy, lớp học có thể chia thành từng nhóm nhỏ. Trong nhóm nhỏ, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ỷ lại vào một vài người hiểu biết và năng động hơn. Các thành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìm hiểu vấn đề nêu ra trong không khí thi đua với nhóm khác.

Kết quả làm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp.