đặt vấn đề nghiên cứu phát huy tính tích cực nhận thức trong quá trình tổ chức dạy học nói chung dƣới nhiều góc độ và cách tiếp cận khác nhau. Đặc biệt là những năm gần đây việc dạy học tích cực trong các nhà trƣờng đƣợc quan tâm hơn nữa dƣới nhiều thuật ngữ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác nhau nhƣ: “phương pháp dạy học tích cực”, “dạy học hướng vào người học”, “dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, “dạy học tập trung vào người học”, … nhằm nâng cao chất lƣợng dạy học, phát huy đƣợc tính tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo của học sinh. Ở nƣớc ta, dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh cũng xuất hiện từ rất sớm và cũng nhanh chóng phát triển mạnh ở các trƣờng trong cả nƣớc, do những đòi hỏi của sự phát triển kinh tế, xã hội cũng nhƣ các nhân tố bên trong quá trình dạy học đặt ra sự bức thiết phải phát triển lý luận dạy học nói chung và phƣơng pháp dạy học nói riêng. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về dạy học phát huy tính tích cực của các tác giả nhƣ: Nguyễn Ngọc Bảo: Phát triển tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình dạy học [1], Nguyễn Lăng Bình: Dạy và học tích cực một số phương pháp và kỹ thuật dạy học [2], Nguyễn Kỳ: Mô hình dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm [9]; Phương pháp giáo dục tích cực [10], Phạm Viết Vƣợng: Bàn về phương pháp giáo dục tích cực[16],… đã đóng góp không nhỏ cả về lý luận lẫn thực tiễn vào đổi mới phƣơng pháp dạy học.
Các công trình cũng đã vạch ra các phƣơng hƣớng nhằm phát huy cao độ tính tích cực, độc lập, sáng tạo của ngƣời học nhằm hình thành và phát triển ở ngƣời học những giá trị nhân cách tích cực, năng động sáng tạo. Theo tác giả Thái Duy Tiên: “Cần phát động phong trào cải tiến dạy học theo hƣớng phát triển tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh vì đó là phẩm chất, nhân cách rất cơ bản mà ta muốn hình thành” [15]. Ứng dụng các PPDH tích cực nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của học sinh 1. Phương pháp dạy học tích cực PPDH là hệ thống những hành động có chủ định, theo một trình tự nhất định của giáo viên và học sinh nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động thực hành của học sinh, đảm bảo cho học sinh lĩnh hội nội dung dạy học và chính vì vậy đạt đƣợc mục đích dạy học [4].
Phƣơng pháp dạy học tích cực: là một phƣơng pháp giáo dục dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của ngƣời học. Cần hiểu phƣơng pháp dạy học tích cực thực chất là cách dạy hƣớng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Những đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Các phƣơng pháp dạy học tích cực thƣờng có những đặc trƣng cơ bản nhƣ sau: * Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh và chú trọng rèn luyện phương pháp tự học. Phƣơng pháp dạy học tích cực hƣớng đến phát triển khả năng tự tìm tòi của ngƣời học, khuyến khích ngƣời học tự lực khám phá những điều chƣa biết trên cơ sở những điều đã biết, đƣa ra các giải pháp giải quyết vấn đề theo cách của mình.
Ngƣời học đƣợc tham gia vào hoạt động học tập, đƣợc trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm. Qua đó, ngƣời học không những chiếm lĩnh đƣợc kiến thức và kỹ năng mới mà còn đƣợc trình bày quan điểm riêng của mình, đƣợc làm chủ cách thức xây dựng kiến thức, từ đó rèn luyện đƣợc tính tự chủ và sáng tạo. Ngoài ra, thay vì nhồi nhét thông tin, dạy học cần bám sát các vấn đề của thực tiễn, tạo động cơ, hứng thú học tập, giúp học sinh nhận thức, thông hiểu và vận dụng kiến thức vào cuộc sống thực tế. Từ đó, ngƣời học xác định đƣợc nhu cầu và động cơ học tập đúng đắn, học sinh hiểu và lí giải đƣợc mình phải học những gì, vì sao cần phải học nó.
Vì thế học sinh sẽ tích cực, tự giác tham gia các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phối hợp với học hợp tác. Phƣơng pháp dạy học tích cực đòi hỏi sự cố gắng, nỗ lực của mỗi cá nhân ngƣời học, mỗi cá nhân tích cực sẽ tạo nên hoạt động học tập hiệu quả. Tuy nhiên, trong học tập không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều đƣợc hình thành bằng con đƣờng thuần túy cá nhân mà con đƣờng đi tới chân lý còn đƣợc tạo nên qua mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trong tập thể.
Chỉ khi học sinh đƣợc thảo luận, tranh luận mới nảy sinh nhiều vấn đề, khía cạnh khác, ý kiến của mỗi cá nhân có thể đƣợc điều chỉnh, khẳng định hay bác bỏ, qua đó vấn đề đƣợc đào sau hơn, bài học chắt lọc đƣợc vốn hiểu biết, kinh nghiệm của mỗi cá nhân và của cả lớp. * Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò. Trong học tập, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trong phƣơng pháp dạy học tích cực, giáo viên phải hƣớng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá và tạo điều khiển để học sinh đƣợc tham gia đánh giá lẫn nhau từ đó để tự điều chỉnh cách học của bản thân.
Trong phƣơng pháp dạy học tích cực tƣởng nhƣ vai trò của giáo viên không còn quan trọng khi chỉ tập trung vào ngƣời học. Tuy nhiên, để thực hiên phƣơng pháp này, ngƣời giáo viên phải là ngƣời có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm sƣ phạm, đặc biệt phải ham hiểu biết và tân tâm mới có thể tổ chức, hƣớng dẫn các hoạt động độc lập của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên. Điều kiện áp dụng phương pháp dạy học tích cực PPDH tích cực có nhiều ƣu điểm, tuy nhiên để áp dụng đƣợc vào thực tiễn thì cần đảm bảo các yêu cầu cơ bản về phía ngƣời dạy, ngƣời học, giáo trình – tài liệu và các phƣơng tiện hỗ trợ dạy học khác. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com a) Về phía giáo viên - Giáo viên không chỉ đóng vai trò là ngƣời truyền đạt tri thức mà phải là ngƣời tổ chức, chỉ đạo, hƣớng dẫn, gợi mở, cố vấn, trọng tài cho các hoạt động tìm tòi, khám phá, sáng tạo của học sinh, giúp học sinh tự lực chiếm lĩnh tri thức của nhân loại, dân tộc, hình thành kĩ năng và các phẩm chất chính trị, đạo đức.
- Giáo viên phải có năng lực đổi mới PPDH, phải có khả năng cập nhật và nghiên cứu, vận dụng những PPDH mới, tích cực; biết phối hợp các PPDH truyền thống, hiện đại để nâng cao chất lƣợng, hiệu quả dạy học. - Giáo viên phải có trình độ tin học, biết sử dụng CNTT vào dạy học và có khả năng sử dụng các phần mềm dạy học cũng nhƣ biết cách khai thác mạng Internet phục vụ cho công việc giảng dạy của mình. - Giáo viên biết lựa chọn và giới thiệu một số kĩ thuật dạy – học tích cực phù hợp có thể áp dụng có hiệu quả vào việc thực hiện dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng. b) Về phía học sinh Dƣới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinh dần dần thích ứng với PPDH tích cực, tự giác trong học tập, có ý thức trách nhiệm với kết quả học tập của mình và kết quả chung của lớp; rèn luyện phƣơng pháp tự học, tự nghiên cứu và tranh thủ học ở mọi lúc, mọi nơi, bằng mọi cách; phát triển các loại hình tƣ duy biện chứng, logic, hình tƣợng; biết cách tự đánh giá, kết hợp với đánh giá của giáo viên để tiếp nhận tri thức một cách chủ động, sáng tạo.
c) Về chương trình, sách giáo khoa và thiết bị dạy học - Phải giảm bớt khối lƣợng kiến thức nhồi nhét và những thông tin, kết luận buộc học sinh phải thừa nhận hay ghi nhớ máy móc, tăng cƣờng những gợi ý để học sinh tự nghiên cứu phát triển bài học hay các bài toán nhận thức để học sinh tập giải. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Đảm bảo có đủ đồ dùng dạy học tối thiểu, trang thiết bị và cơ sở vất chất phải tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các hoạt động nhóm. d) Về đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh Muốn đổi mới PPDH từ truyền thống sang hiện đại, tích cực không chỉ đòi hỏi các yêu cầu từ giáo viên, học sinh mà cần cả đổi mới về đánh giá quá trình dạy học cũng nhƣ đổi mới việc kiểm tra và đánh giá thành tích học tập của học sinh, nhằm tạo cơ sở đƣa ra những quyết định sƣ phạm giúp học sinh học tập ngày một tiến bộ hơn. Muốn phát triển dạy và học tích cực thì phải thoát khỏi quỹ đạo học tập thụ động nên việc kiểm tra, đánh giá cũng phải chuyển biến mạnh theo hƣớng phát triển tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, khuyến khích vận dụng linh hoạt các kiến thức, kỹ năng đã học vào những tình huống thực tế, làm bộc lộ những cảm xúc, thái độ của học sinh.
Chính vì thế, đánh giá sẽ hƣớng vào việc bám sát mục tiêu của từng bài, từng chƣơng và mục tiêu giáo dục của môn học ở từng cấp học, lớp học. Các câu hỏi, bài tập sẽ đƣợc thực hiện ở các mức độ của mục tiêu đã đề ra. Để kiểm tra, đánh giá đƣợc công bằng, khách quan thì ta phải bổ sung các hình thức đánh giá khác vào bộ công cụ đánh giá nhƣ đánh giá quá trình lĩnh hội tri thức, mức độ hoạt động của học sinh, đƣa thêm dạng câu hỏi, dạng bài tập, cách hỏi khác nhau hay bổ sung thêm các bài tập trắc nghiệm khách quan vào các bài kiểm tra. Hệ thống câu hỏi kiểm tra, đánh giá cũng cần thể hiện sự phân hóa, đảm bảo nội dung các câu hỏi bài tập hầu hết mọi học sinh có thể đáp ứng đƣợc, chỉ 20 – 30% dành cho học sinh có năng lực trí tuệ và thực hành cao hơn.