CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH SINH THÁI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về du lịch sinh thái Ngày nay, du lịch sinh thái đã trở thành một chủ đề thu hút sự chú ý từ nhiều cá nhân, ngành nghề và quốc gia trên toàn thế giới. Nền tảng của du lịch sinh thái bắt nguồn từ những cuộc dạo chơi ngoài trời, với mục tiêu thư giãn và kết nối sâu sắc với thiên nhiên.
Những du khách này không ngần ngại tìm đến các khu vực hoang dã, các khu bảo tồn thiên nhiên, leo núi, đi bộ xuyên rừng, hay thậm chí chèo thuyền trên các dòng suối. Họ có thể chọn cắm trại dưới những vì sao, ngủ trong lều bạt, hoặc ở lại trong những ngôi nhà dài của cư dân địa phương. Họ còn có thể là những nhiếp ảnh gia chụp ảnh phong cảnh hoang dã, hoặc những người say mê quan sát chim thú. Tất cả những hoạt động này đều góp phần định hình hình ảnh của du khách sinh thái trong thời kỳ hiện đại.
Nhưng thực tế, du lịch sinh thái không chỉ đơn thuần là niềm yêu thích hay khát vọng được hòa mình vào vẻ đẹp tự nhiên; đó chỉ là một khía cạnh nhỏ trong bức tranh rộng lớn của loại hình du lịch này. Những yếu tố này chỉ là phần nổi của tảng băng, trong khi bản chất thực sự của du lịch sinh thái bao hàm nhiều hơn thế, với mục tiêu bảo tồn và tôn vinh sự cân bằng của môi trường tự nhiên. Theo quan điểm của Phạm Trung Lương (2002): “Du lịch sinh thái được hiểu đơn giản là sự kết hợp của hai từ ghép du lịch và sinh thái. Song đứng ở góc độ rộng hơn, tổng quát hơn thì du DLST là du lịch thiên nhiên.
Với khái niệm này, mọi hoạt động du lịch có liên quan đến thiên nhiên như tắm biển, nghỉ núi… đều được hiểu là DLST”. Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO, 2002) định nghĩa rằng: “DLST là loại hình du lịch được thực hiện tại những khu vực tự nhiên còn ít bị can thiệp bởi con người, với mục đích chính là để chiêm ngưỡng, học hỏi về các loài động thực vật cư ngụ trong khu vực đó, giúp giảm thiểu và tránh được các tác động tiêu cực tới khu vực mà khách đến thăm. Ngoài ra, DLST phải đóng góp vào công tác bảo tồn những khu vực tự nhiên và phát triển những khu vực cộng đồng lân cận một cách bền vững đồng thời phải nâng cao được khả năng nhận thức về môi trường và công tác bảo tồn đối với mỗi người dân địa phương và du khách đến thăm”. Hiệp hội du lịch sinh thái thế giới (TIES, 2015) cũng đã đưa ra khái niệm du lịch sinh thái là du lịch có trách nhiệm đến các khu vực có môi trường tự nhiên được 7 bảo tồn, đảm bảo mang lại sự phát triển thịnh vượng cho người dân địa phương và có các hoạt động diễn giải, giáo dục môi trường cho cả nhân viên và khách du lịch.
Khái niệm du lịch sinh thái được trình bày ngắn gọn và khá đầy đủ trong Luật Du lịch Việt Nam, 2017 “Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, có sự tham gia của cộng đồng, gắn với bản sắc văn hóa bản địa kết hợp giáo dục bảo vệ môi trường”. Khái niệm sản phẩm du lịch sinh thái Sản phẩm du lịch sinh thái (ecotourism product) là các dịch vụ và trải nghiệm mà du khách được cung cấp khi tham gia du lịch sinh thái, thường liên quan đến thiên nhiên, văn hóa địa phương và những hoạt động bền vững, nhằm tăng cường ý thức bảo vệ môi trường và lợi ích cho cộng đồng địa phương (Lascurain, 1996; Weaver, 2001; Honey, 2008; Tổng cục Du lịch Việt Nam, 2022). Ở phạm vi một điểm đến, sản phẩm DLST thường bao gồm: - Các trải nghiệm du lịch: các tour tham quan thắng cảnh tự nhiên, thám hiểm rừng nhiệt đới, vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, rừng ngập mặn, hang động, sông suối, quan sát động vật hoang dã; hoạt động học tập, giáo dục về môi trường, bảo tồn, tìm hiểu về hệ sinh thái, động thực vật quý hiếm và tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường; hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng như tham gia vào các nghi lễ truyền thống, tìm hiểu văn hóa bản địa (Lascurain,1996; TIES, 2015)… - Các dịch vụ du lịch: ăn uống ẩm thực địa phương, lưu trú tại cơ sở thân thiện với môi trường như lều trại, nhà nghỉ sinh thái, đi xe đạp, xe điện, chèo thuyền… (Lascurain,1996; Buckley, 2009). - Các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ du lịch khác do người dân địa phương cung cấp (Lascurain,1996; Honey, 2008).
Như vậy có thể hiểu, sản phẩm du lịch chính là tập hợp các hoạt động, dịch vụ được đánh giá là cần thiết để tạo thành một vòng tròn du lịch hoàn chỉnh nhằm thỏa mãn cho nhu cầu của khách du lịch đối với chuyến du lịch của mình. Khái niệm phát triển du lịch bền vững Ngày nay, các quốc gia đang chuyển mình theo xu hướng phát triển du lịch bền vững, với những quan điểm đa dạng và sâu sắc về việc thúc đẩy sự tăng trưởng bền vững trong ngành này. Tại Hội nghị Môi trường và Phát triển của Liên hợp quốc được tổ chức tại Rio de Janeiro vào năm 1992, Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã công bố khái niệm mới về du lịch bền vững: “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên cho việc phát triển hoạt 8 động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý các nguồn tài nguyên nhằm thỏa mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mĩ của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa, đa dạng sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc sống của con người” (UNWTO, 1992).
Phát triển du lịch bền vững được Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch (2001) xác định: “Là hoạt động khai thác có quản lý các giá trị tài nguyên tự nhiên và nhân văn nhằm thỏa mãn các nhu cầu đa dạng của khách du lịch; có quan tâm đến các lợi ích kinh tế dài hạn và đảm bảo sự đóng góp cho công tác bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên, duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa, cho công tác bảo vệ môi trường để phát triển hoạt động du lịch trong tương lai, và góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng địa phương”. Quan điểm của Nguyễn Văn Hợp (2014) chỉ ra rằng: “Phát triển du lịch bền vững là phát triển các hoạt động du lịch với mục đích mang lại lợi ích kinh tế, tạo công ăn việc làm cho xã hội và cộng đồng; thỏa mãn các nhu cầu đa dạng của khách du lịch. trên cơ sở khai thác có kế hoạch các nguồn tài nguyên; đồng thời quan tâm đến việc đầu tư tôn tạo, bảo tồn và duy trì tính nguyên vẹn của các nguồn tài nguyên, đảm bảo môi trường trong sạch; phải gắn trách nhiệm và quyền lợi của cộng đồng trong việc khai thác và bảo vệ tài nguyên, môi trường”. Các nguyên tắc phát triển sản phẩm du lịch sinh thái theo hướng bền vững - Thứ nhất, phát triển du lịch sinh thái phải gắn chặt với việc khai thác bà sử dụng một cách hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên: + Phát triển bền vững là việc sử dụng một cách có giới hạn và hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm đảm bảo nguồn tài nguyên thiên nhiên có thể tự tái tạo hoặc có sự hỗ trợ của yếu tố con người để tái tạo trong thời gian sau khi sử dụng.
Đưa ra những phương án nhằm ứng phó với những trường hợp sử dụng những tài nguyên không có khả năng tái tạo hoặc không có khả năng thay thế để giảm thiểu những tác động tiêu cực đến hoạt động du lịch. + Đối với các tài nguyên mang tính nhân văn, cần có sự trân trọng, bảo tồn và phát huy những giá trị mang tính chất văn hóa địa phương, truyền thống dân tộc, kế thừa những truyền thống văn hóa tốt đẹp mới, loại bỏ những hủ tục và từng bước hội nhập với thế giới cùng phương châm "hòa nhập nhưng không hòa tan". Với việc coi trọng và bảo tồn các giá trị nhân văn này không chỉ góp phần giữ gìn truyền thống dân tộc mà còn góp phần phát triển bền vững du lịch sinh thái trong tương lai. - Thứ hai, hạn chế sử dụng rác thải và sử dụng một cách hợp lí nguồn tài nguyên thiên nhiên có thể tại táo và không thể tái tạo.
9 + Phát triển theo hướng bền vững yêu cầu trước mắt là phải sử dụng một cách hợp lí và hiệu quả các nguồn lực, chính vì vậy khi sử dụng một cách quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên chính là đi ngược lại với nguyên tắc của phát triển bền vững. Kiểu sử dụng này là một đặc trưng của các nước có nền công nghiệp phát triển nhanh nhưng không bền vững. Chính vì vậy, để thực hiện mục tiêu phát triển bền vững đòi hỏi phải có đánh giá chính xác về tác động của các dự án du lịch đối với các khía cạnh như văn hóa, xã hội, kinh tế, môi trường… nhằm đảm bảo các yếu tố bị tác động phải nhận được tác động tích cực và hạn chế tối đa những tiêu cực. + Khi khai thác và sử dụng quá mức, không hiệu quả và không có biện pháp kiểm soát chất thải trong du lịch sẽ khiến cho môi trường nhanh chóng bị suy thoái, do đó khiến cho du lịch và nền kinh tế bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thay vì phát triển theo mục tiêu phát triển bền vững thì du lịch và kinh tế sẽ phát triển và suy tàn một cách nhanh chóng.
- Thứ ba, phát triển du lịch sinh thái phải gắn chặt với việc bảo tồn tính đa dạng và phong phú của tài nguyên thiên nhiên. Muốn du lịch phát triển theo hướng đa dạng, phong phú đòi hỏi các yếu tố tạo lên du lịch như thiên nhiên, văn hóa và xã hội cũng phải được phát triển, bảo tồn và gìn giữ theo hướng đa dạng.