Tổng quan nghiên cứu

Quận Thanh Khê là địa bàn nội thành trọng điểm nằm ở cửa ngõ Tây Bắc thành phố Đà Nẵng, sở hữu diện tích tự nhiên 9,47 km² và quy mô dân số đạt 191.522 người vào năm 2016. Với mật độ dân số lên tới 20.226 người/km² – mức cao nhất toàn thành phố, quận đóng vai trò là một đầu mối giao thương sầm uất với tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2011–2017 đạt 10,32%/năm. Cơ cấu kinh tế của quận chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng thương mại – dịch vụ, nâng tỷ trọng ngành này từ 86,29% năm 2011 lên 91,32% tổng sản phẩm trên địa bàn vào năm 2017, đóng góp tới 60% tổng mức lưu chuyển hàng hóa bán lẻ của khu vực.

Tuy nhiên, quá trình phát triển thương mại nhanh chóng cũng đặt ra áp lực lớn đối với bộ máy quản lý nhà nước. Tình trạng quá tải hạ tầng bán lẻ, sự phân bố mạng lưới kinh doanh thiếu đồng đều giữa 10 phường, cùng sự xuất hiện của các hình thức gian lận thương mại phức tạp đòi hỏi cơ quan công quyền phải đổi mới phương thức điều hành. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là giải quyết mâu thuẫn giữa quy mô thị trường mở rộng nhanh với năng lực quản lý nhà nước còn nhiều bất cập về thể chế, nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước ngành thương mại cấp quận đô thị; phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng quản lý giai đoạn 2012–2017; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi nhằm hoàn thiện công tác quản lý thương mại tại quận Thanh Khê đến năm 2025. Về mặt thực tiễn, luận văn cung cấp luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương chuẩn hóa quy trình dịch vụ công, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế vĩ mô và lý thuyết điều tiết thị trường đô thị nhằm thiết lập khung phân tích toàn diện. Theo quan điểm học thuật, quản lý nhà nước về thương mại là sự tác động có tổ chức và mang tính quyền lực pháp lý của các cơ quan công quyền lên mọi chủ thể và hành vi thương mại, thông qua 4 chức năng cốt lõi: hoạch định chiến lược, tổ chức thực thi, điều tiết hướng dẫn và thanh tra kiểm soát. Mục đích tối thượng là duy trì trật tự pháp luật kinh tế, chống thất thu ngân sách và bảo đảm lợi ích hài hòa giữa nhà nước, thương nhân và người tiêu dùng.

Hệ thống khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: quản lý nhà nước ngành thương mại, công cụ quản lý kinh tế, dịch vụ hành chính công và văn minh thương mại. Trong đó, công cụ quản lý được chia thành 3 nhóm chính: công cụ pháp lý (hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, quy chuẩn kỹ thuật), công cụ kế hoạch – quy hoạch (đề án phân vùng không gian thương mại, định hướng ngành hàng) và công cụ vật chất – tài chính (ngân sách đầu tư kết cấu hạ tầng chợ, quản lý tài sản công). Cơ chế vận hành kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp hành chính mệnh lệnh, phương pháp đòn bẩy kinh tế và phương pháp tuyên truyền, giáo dục ý thức chấp hành pháp luật của thương nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp qua quy trình khảo sát thực chứng chặt chẽ. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ Niên giám thống kê quận Thanh Khê giai đoạn 2011–2017, các báo cáo chuyên đề của Sở Công Thương thành phố Đà Nẵng, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Luật Thương mại năm 2005 và các nghị định hướng dẫn phân cấp quản lý kinh tế đô thị.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra bảng hỏi và phỏng vấn chuyên gia. Tác giả tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên có định hướng với cỡ mẫu 50 phiếu khảo sát dành cho tiểu thương và người tiêu dùng tại 11 chợ truyền thống trên địa bàn quận nhằm đánh giá mức độ văn minh thương mại và nhận thức pháp luật. Đồng thời, khảo sát trực tiếp 20 cán bộ chuyên môn tại Phòng Kinh tế quận, Ban quản lý chợ và 10 Ủy ban nhân dân phường bằng thang đo Likert 5 mức độ để đo lường hiệu lực thực thi công vụ. Bên cạnh đó, 8 cuộc phỏng vấn sâu trực tiếp với lãnh đạo Ủy ban nhân dân quận và các phòng ban chức năng được thực hiện để làm rõ những nút thắt thể chế.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp so sánh đối chiếu chuỗi số liệu 6 năm (2012–2017) là nhằm lượng hóa chính xác sự biến động về quy mô doanh nghiệp, cơ cấu ngành và phát hiện kịp thời các sai lệch giữa mục tiêu quy hoạch với diễn biến thị trường thực tế, phục vụ việc xây dựng lộ trình giải pháp đến năm 2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2012–2017 chỉ ra 3 phát hiện mang tính bước ngoặt về thương mại và công tác quản lý trên địa bàn quận Thanh Khê:

Thứ nhất, cơ cấu kinh tế chuyển dịch vượt bậc sang lĩnh vực thương mại – dịch vụ. Giá trị gia tăng ngành thương mại – dịch vụ năm 2017 đạt 28.328,53 tỷ đồng, chiếm 91,32% GRDP của quận, tăng 5,03% so với mức 86,29% của năm 2011. Trong khi đó, khu vực công nghiệp – xây dựng giảm tỷ trọng từ 9,56% xuống 7,58%, và nông lâm thủy sản thu hẹp chỉ còn 1,10% vào năm 2017. Tốc độ tăng trưởng bình quân toàn giai đoạn đạt 10,32%, phản ánh vị thế trụ cột của ngành thương mại trong nền kinh tế địa phương.

Thứ hai, lực lượng thương nhân phát triển bùng nổ nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro về quy mô. Năm 2017, toàn quận ghi nhận 1.897 doanh nghiệp thương mại – dịch vụ, chiếm 74,62% trong tổng số 2.542 doanh nghiệp trên địa bàn, tăng 25,9% so với năm 2012 (1.506 doanh nghiệp). Khối kinh doanh cá thể duy trì quy mô lớn với 11.233 hộ hoạt động trong lĩnh vực thương nghiệp, chiếm 88,36% tổng số hộ kinh doanh cá thể. Mặc dù đóng góp tích cực vào giải quyết việc làm cho hơn 67.000 lao động, đa số doanh nghiệp và hộ kinh doanh có quy mô siêu nhỏ, vốn mỏng, cơ sở vật chất lạc hậu và tỷ lệ ứng dụng công nghệ thông tin còn thấp.

Thứ ba, mạng lưới hạ tầng thương mại phân hóa rõ rệt và chịu áp lực quá tải cục bộ. Quận hiện có 11 chợ với tổng diện tích 25.794 m², phục vụ hơn 2.000 hộ tiểu thương kinh doanh cố định. Cơ cấu hạ tầng gồm 1 chợ hạng II do quận quản lý (chợ Phú Lộc diện tích 6.008 m² với 330 hộ) và 10 chợ hạng III do phường quản lý (diện tích dao động từ 110 m² tại chợ Lầu Đèn đến 5.000 m² tại chợ Quán Hộ). Song song đó, quận phát triển 3 trung tâm thương mại lớn gồm BigC, Parkson, Co.opmart, 20 siêu thị chuyên doanh, 7 cửa hàng xăng dầu và 48 cơ sở kinh doanh khí dầu mỏ hóa lỏng chai. Tuy nhiên, hoạt động thương mại hiện đại tập trung dày đặc tại 3 phường trung tâm là Vĩnh Trung, Tân Chính và Thạc Gián, tạo ra sự mất cân đối hạ tầng nghiêm trọng so với các phường ven biển phía Tây Bắc.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự bứt phá của ngành thương mại quận Thanh Khê bắt nguồn từ lợi thế hạ tầng giao thông kết nối hoàn hảo, bao gồm ga đường sắt Đà Nẵng chiếm 24 ha (2,6% diện tích toàn quận) với hơn 20 lượt tàu mỗi ngày và vị trí liền kề Cảng hàng không quốc tế Đà Nẵng. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý nhà nước chưa tương xứng với tiềm năng kinh tế do 3 nguyên nhân cốt lõi: công tác quy hoạch mạng lưới thương mại thiếu tính dự báo dài hạn; bộ máy quản lý tại các phường còn mỏng về biên chế; hoạt động kiểm tra, hậu kiểm đối với 48 cơ sở khí dầu mỏ hóa lỏng và các điểm bán lẻ thực phẩm chưa triệt để.

Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp qua biểu đồ phân bổ tỷ trọng GRDP và bảng biến động số lượng cơ sở kinh doanh đã minh họa trực quan xu hướng mở rộng thị trường, đồng thời làm nổi bật sự chênh lệch quy mô giữa chợ Phú Lộc (6.008 m²) và chợ Lầu Đèn (110 m²). So sánh với các nghiên cứu quản lý thương mại tại thành phố Hội An hay quận nội thành Hà Nội, đặc thù của Thanh Khê là không gian đô thị nén với mật độ dân cư trên 20.000 người/km², khiến việc mở rộng mặt bằng vật lý cho chợ truyền thống gặp rào cản lớn. Vì vậy, công tác quản lý tại đây đòi hỏi bước chuyển căn bản từ củng cố mặt bằng sang nâng cao chất lượng dịch vụ công và chuyển đổi mô hình quản lý sang doanh nghiệp hoặc hợp tác xã.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về thương mại tại quận Thanh Khê giai đoạn từ nay đến năm 2025, Ủy ban nhân dân quận và các đơn vị chuyên môn cần thực hiện đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, rà soát, điều chỉnh quy hoạch mạng lưới thương mại gắn liền với chỉnh trang đô thị. Ủy ban nhân dân quận Thanh Khê chủ trì phối hợp với Sở Công Thương Đà Nẵng triển khai nâng cấp đồng bộ hạ tầng kỹ thuật tại 11 chợ truyền thống; di dời hoặc tái cơ cấu các chợ có diện tích quá nhỏ dưới 200 m² không đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy; từng bước chuyển đổi 100% Ban quản lý chợ sang mô hình Hợp tác xã hoặc Doanh nghiệp quản lý chợ trước năm 2025. Định hướng phát triển các tuyến phố chuyên doanh thương mại văn minh tại các trục đường chính như Điện Biên Phủ, Hùng Vương và Nguyễn Tất Thành.

Thứ hai, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và số hóa dịch vụ công. Phòng Kinh tế quận cùng Bộ phận Một cửa tập trung tối ưu hóa quy trình cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh và giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh có điều kiện đối với rượu, thuốc lá, khí dầu mỏ hóa lỏng. Mục tiêu đạt trên 90% hồ sơ đăng ký kinh doanh được xử lý qua dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4, duy trì chỉ số hài lòng của tổ chức, công dân trên phần mềm khảo sát trực tuyến đạt từ 95% trở lên hàng năm.

Thứ ba, tăng cường năng lực thanh tra, kiểm tra liên ngành và kiểm soát thị trường. Đội Quản lý thị trường quận chủ trì, phối hợp với Công an quận và Ủy ban nhân dân 10 phường thành lập các tổ kiểm tra chuyên đề về nguồn gốc xuất xứ hàng hóa, đo lường chất lượng và an toàn thực phẩm. Đảm bảo kiểm tra định kỳ 100% đối với 7 cửa hàng xăng dầu và 48 cơ sở kinh doanh khí dầu mỏ hóa lỏng; kiên quyết xử lý các hành vi đầu cơ, kinh doanh hàng giả, phấn đấu kéo giảm 25% số vụ vi phạm thương mại mỗi năm trên địa bàn.

Thứ tư, đào tạo nguồn nhân lực công vụ và hỗ trợ thương nhân ứng dụng thương mại điện tử. Phòng Kinh tế quận xây dựng kế hoạch bồi dưỡng định kỳ kỹ năng quản lý kinh tế thị trường cho 20 cán bộ chuyên trách cấp quận và phường. Đồng thời, liên kết với các Hiệp hội ngành hàng tổ chức tập huấn kỹ năng bán hàng văn minh, phổ biến kiến thức an toàn thực phẩm cho hơn 2.000 hộ tiểu thương, hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ chuyển đổi số, áp dụng thanh toán không tiền mặt và tham gia các sàn thương mại điện tử uy tín trong giai đoạn 2020–2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cao và là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại Ủy ban nhân dân các quận, huyện, thị xã trên cả nước, đặc biệt là các phòng Kinh tế, phòng Tài chính - Kế hoạch và Đội Quản lý thị trường. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn về phân cấp quản lý chợ truyền thống, quy trình giải quyết thủ tục hành chính đối với ngành hàng kinh doanh có điều kiện và kinh nghiệm xử lý quá tải hạ tầng đô thị.

Nhóm 2: Các nhà hoạch định chính sách tại Sở Công Thương và Viện nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội tại các đô thị loại I, loại đặc biệt. Nghiên cứu mang lại góc nhìn sâu sắc về mô hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế cấp quận với tỷ trọng thương mại – dịch vụ chiếm trên 91%, giúp xây dựng chiến lược phát triển mạng lưới bán lẻ cân bằng.

Nhóm 3: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển, Quản trị công và Kinh doanh thương mại. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp và điều tra xã hội học bằng thang đo Likert trong phân tích kinh tế vi mô đô thị.

Nhóm 4: Ban quản lý các chợ truyền thống, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa, cùng các chủ cơ sở kinh doanh thương mại. Tài liệu giúp các nhà quản lý cơ sở nắm bắt định hướng chuyển đổi mô hình chợ sang doanh nghiệp/hợp tác xã, tiêu chí xây dựng mô hình văn minh thương mại và các quy chuẩn pháp lý về phòng chống gian lận thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Vấn đề cấp thiết nhất mà luận văn giải quyết trong công tác quản lý thương mại tại quận Thanh Khê là gì?
Luận văn giải quyết mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng thương mại nhanh chóng (GRDP tăng bình quân 10,32%/năm, thương mại – dịch vụ chiếm 91,32% năm 2017) với hệ thống hạ tầng bán lẻ quá tải, phân bố không đồng đều và năng lực quản lý nhà nước cấp cơ sở còn thiếu các công cụ điều tiết thị trường hiện đại.

Cơ cấu kinh tế quận Thanh Khê giai đoạn 2012–2017 có đặc điểm gì nổi bật?
Kinh tế quận chứng kiến sự áp đảo của khu vực thương mại – dịch vụ khi tỷ trọng tăng từ 86,29% (năm 2011) lên 91,32% (năm 2017). Trong đó, khối kinh tế tư nhân giữ vai trò chủ đạo với 1.897 doanh nghiệp thương mại (chiếm 74,62% tổng số doanh nghiệp) và 11.233 hộ kinh doanh cá thể thương nghiệp.

Thực trạng mạng lưới chợ truyền thống trên địa bàn quận Thanh Khê hiện nay ra sao?
Quận có 11 chợ với tổng diện tích 25.794 m² và hơn 2.000 hộ kinh doanh, gồm 1 chợ hạng II (chợ Phú Lộc rộng 6.008 m²) và 10 chợ hạng III (chợ nhỏ nhất là chợ Lầu Đèn chỉ 110 m²). Hầu hết các chợ đều do Ban quản lý nhà nước theo dõi, đang đối mặt với tình trạng xuống cấp hạ tầng và cần chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp hoặc hợp tác xã.

Phương pháp chọn mẫu trong nghiên cứu được tiến hành như thế nào để đảm bảo tính khoa học?
Tác giả đã chọn mẫu ngẫu nhiên có định hướng với 50 phiếu khảo sát người tiêu dùng và tiểu thương tại 11 chợ, kết hợp 20 phiếu khảo sát cán bộ chuyên môn tại 10 phường và Phòng Kinh tế bằng thang đo Likert 5 mức độ, cùng 8 cuộc phỏng vấn sâu lãnh đạo địa phương, bảo đảm tính đại diện cao.

Giải pháp nào mang tính đột phá để nâng cao hiệu lực quản lý thương mại của quận đến năm 2025?
Giải pháp đột phá là đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý dịch vụ công với mục tiêu trên 90% hồ sơ xử lý trực tuyến mức độ 3 và 4, kết hợp chuyển đổi mô hình quản lý 11 chợ truyền thống sang hình thức hợp tác xã hoặc doanh nghiệp kinh doanh chợ nhằm huy động nguồn vốn xã hội hóa nâng cấp hạ tầng.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đặt ra, đóng góp thiết thực cho công tác quản trị kinh tế đô thị:

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về chức năng, nội dung và công cụ quản lý nhà nước đối với ngành thương mại tại địa bàn cấp quận đô thị.
  • Đánh giá khách quan bức tranh kinh tế quận Thanh Khê giai đoạn 2012–2017 với tốc độ tăng trưởng 10,32% và tỷ trọng ngành thương mại – dịch vụ đạt 91,32%.
  • Định lượng chính xác quy mô lực lượng thương nhân gồm 1.897 doanh nghiệp và hơn 11.000 hộ kinh doanh cá thể, chỉ rõ điểm nghẽn tại 11 chợ truyền thống.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao, xác định rõ chủ thể thực hiện, lộ trình và chỉ tiêu định lượng cụ thể đến năm 2025.
  • Cung cấp luận cứ khoa học tin cậy hỗ trợ Ủy ban nhân dân quận Thanh Khê và Sở Công Thương Đà Nẵng xây dựng các đề án phát triển thương mại văn minh, hiện đại.

Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và các nhà khoa học quan tâm có thể tiếp tục ứng dụng khung phân tích này để mở rộng nghiên cứu sang lĩnh vực quản lý thương mại điện tử và kinh tế số đô thị trong giai đoạn tiếp theo.