CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu về công ty chứng khoán tại Việt Nam CTCK là một mắt xích vô cùng quan trọng trên thị trường chứng khoán. Chính vì vậy việc nghiên cứu về CTCK là hết sức cần thiết.
Ở Việt Nam, đã có không ít các công trình khoa học nghiên cứu về các CTCK từ khi thị trường chứng khoán đi vào hoạt động cho tới nay. Các đề tài đã được các tác giả nghiên cứu theo các cách tiếp cận khác nhau. Cụ thể: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp UBCKNN của tác giả Phạm Hồng Sơn (2010), Nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp trong các CTCK Việt Nam [44], tác giả đã hệ thống hóa các quan điểm về quản trị doanh nghiệp, bao gồm việc tổ chức, kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro đối với các CTCK Việt Nam, tiếp cận lý luận hiện đại về quản trị doanh nghiệp tại các CTCK. Đồng thời, đề tài cũng đánh giá thực trạng quản trị doanh nghiệp của các CTCK Việt Nam, bao gồm việc tổ chức kế toán quản trị, quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ, Từ đó, tác giả đề xuất định hướng để hoàn thiện cơ chế quản trị doanh nghiệp tại các CTCK Việt Nam.
Nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp trong các CTCK Việt Nam cũng góp phần nâng cao HQHĐKD của các CTCK. Tuy nhiên, đề tài mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu năng lực quản trị doanh nghiệp trong các CTCK Việt Nam, chưa có nội dung nào đề cập đến HQHĐKD của các CTCK ở Việt Nam. Trong luận án tiến sỹ của tác giả Nguyễn Lê Cường (2012), Phát triển bền vững CTCK ở Việt Nam, Học viện Tài chính [5], tác giả đã xây dựng hệ thống lý luận cơ bản về phát triển bền vững CTCK, xác lập và hoàn thiện hệ thống các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển bền vững của CTCK trong bối cảnh hội nhập quốc tế của TTCK Việt Nam ngày một mở rộng. Đồng thời, tác giả đã đánh giá sát thực thực trạng phát triển của các CTCK Việt Nam, từ đó đề xuất định hướng và hệ thống các giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của các CTCK ở Việt Nam trong 10 giai đoạn tiếp theo.
Hiệu quả hoạt động kinh doanh của các CTCK cũng được tác giả đề cập trong phần các chỉ tiêu đánh giá sự phát triển bền vững của CTCK và phần thực trạng phát triển của các CTCK ở Việt Nam thời gian qua. Trong đó, tác giả tập trung vào quy mô doanh thu, tốc độ tăng trưởng doanh thu các hoạt động và lợi nhuận của các CTCK; vòng quay tổng vốn, vòng quay nguồn vốn chủ sở hữu và các chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA), tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS), tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE). Tuy nhiên, luận án phân tích chưa sâu các yếu tố ảnh hưởng đến HQHĐKD của các CTCK, đồng thời giai đoạn nghiên cứu của luận án chưa cập nhật đến thời gian gần đây. Trong luận án tiến sỹ của tác giả Nguyễn Thị Cẩm Thủy (2013), Đại học Kinh tế Quốc dân, Hoàn thiện phân tích tình hình tài chính của các CTCK Việt Nam [55], luận án đã hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề cơ bản về tình hình tài chính và phân tích tình hình tài chính tại các CTCK.
Phân tích và đánh giá một cách khách quan những tồn tại của các CTCK Việt Nam trong phân tích tình hình tài chính và chất lượng thông tin tài chính do CTCK công bố. Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan và khách quan tác động tới tổ chức, nội dung và phương pháp phân tích tài chính trong các CTCK Việt Nam. Đồng thời, đề tài đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện phân tích tình hình tài chính trong các CTCK Việt Nam. Trong luận án của tác giả, phân tích HQHĐKD của CTCK được tác giả thể hiện qua nhóm chỉ tiêu phân tích năng lực hoạt động và khả năng sinh lời của CTCK.
Theo đó, tác giả sử dụng chỉ tiêu ROA, ROS và ROE để phân tích khả năng sinh lời còn chỉ tiêu hiệu suất sử dụng tài sản cố định và vòng quay tổng tài sản để phân tích năng lực hoạt động của CTCK. Tuy nhiên, luận án chủ yếu hướng đến việc hoàn thiện phân tích tình hình tài chính, chứ không phải phân tích thực trạng HQHĐKD của các CTCK và cũng chưa phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến HQHĐKD của các CTCK. Trong đề tài nghiên cứu cấp UBCKNN của tác giả Hoàng Phú Cường (2013), Hoàn thiện mô hình CTCK ở Việt Nam [6], tác giả đã nhận diện được những đặc tính của khối các công ty chứng khoán Việt Nam, chỉ ra được những nguyên nhân chủ yếu khiến các công ty chứng khoán gặp rất nhiều khó khăn trong thời gian qua. Đó là, 11 (1)Tiềm lực vốn yếu; (2) Khả năng thu hút vốn hạn chế; (3) Không đa dạng hóa và chuyên môn hóa trong cung cấp dịch vụ; (4) Chịu chi phí quản lý cao và cào bằng; (5) Năng lực tổ chức và trình độ chuyên môn còn hạn chế.
Từ đó, đề tài đã đưa ra định hướng hoàn thiện mô hình hoạt động của các công ty chứng khoán Việt Nam trong thời gian tới, cả cơ quan quản lý và khối các công ty chứng khoán đều phải có những thay đổi trong cách tiếp cận của mình. Các nguyên nhân chủ yếu khiến các công ty chứng khoán gặp nhiều khó khăn nêu trên cũng là những nguyên nhân ảnh hưởng đến HQHĐKD của các CTCK. Do đó, đề tài này cũng là một tài liệu tham khảo quan trọng cho luận án.Tuy nhiên, luận án chưa có nội dung nào đi sâu vào HQHĐKD của các CTCK. Trong luận án tiến sỹ của tác giả Trần Thị Xuân Anh (2014), Học viện Ngân hàng, Tăng cường quản lý rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các công ty cổ phần chứng khoán ở Việt Nam [2], luận án đã làm rõ về mặt lý luận các loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh của CTCK, hệ thống quy trình quản lý rủi ro và các tiêu chí đánh giá mức độ thực hiện quản lý rủi ro trong hoạt động kinh doanh của CTCK và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện này.
Nhận diện và phân tích mức độ rủi ro của từng loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các Công ty cổ phần chứng khoán tại Việt Nam, đồng thời đánh giá mức độ thực hiện quản lý rủi ro tại các công ty cổ phần chứng khoán ở Việt Nam. Trên cơ sở định hướng hoạt động của TTCK cũng như của CTCK, đề tài đã đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường quản lý rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các CTCK, từ đó giúp CTCK gia tăng giá trị, vị thế trên thị trường. Tăng cường quản lý rủi ro trong hoạt động kinh doanh của các công ty cổ phần chứng khoán ở Việt Nam cũng góp phần nâng cao HQHĐKD cho các CTCK. Như vậy, đề tài có thể được tham khảo để đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của các CTCK ở Việt Nam hiện nay.
Tuy nhiên, phần cơ sở lý luận và thực trạng của luận án chưa có nội dung nào liên quan đến HQHĐKD của các CTCK. Trong đề tài nghiên cứu cấp UBCKNN của tác giả Hoàng Phú Cường (2015), Quản trị rủi ro thanh khoản đối với CTCK tại Việt Nam [7], tác giả đã đưa ra lý luận chung về rủi ro và quản trị rủi ro thanh khoản (QTRRTK), từ việc xác định các dạng 12 rủi ro căn bản với công ty chứng khoán (CTCK), các nguyên nhân tiềm ẩn và phát sinh rủi ro trong hoạt động kinh doanh. Ngoài ra, đề tài còn đưa ra quy trình kiểm định khả năng duy trì hoạt động bình thường trong tình huống thiếu hụt thanh khoản trên thị trường. Đề tài đã nghiên cứu các thông lệ quốc tế về khung QTRRTK tại các định chế tài chính nói chung (Basel, AMF) và QTRRTK cho các CTCK nói riêng (IOSSCO).
Từ kinh nghiệm công tác QTRRTK tại Singapore, Bahamas để rút ra được một số bài học quan trọng cho Việt Nam. Đề tài cũng đưa ra được các đánh giá mang tính định tính khá xác đáng, cụ thể về các hạn chế trong QTRRTT tại các CTCK tại Việt Nam hiện nay, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm tăng cường QTRRTK tại các CTCK theo 2 góc độ: từ phía cơ quan quản lý nhà nước và từ phía CTCK. Vấn đề quản trị rủi ro thanh khoản đối với CTCK tại Việt Nam cũng có ý nghĩa rất lớn đối với việc nâng cao HQHĐKD của các CTCK. Tuy nhiên, đề tài cũng chưa đi sâu vào nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro thanh khoản đến HQHĐKD của các CTCK.
Trong luận án tiến sỹ của tác giả Nguyễn Duy Hùng (2016), Nâng cao năng lực cạnh tranh cho các CTCK tại Việt Nam [14], tác giả đã đánh giá được thực trạng năng lực cạnh tranh của các CTCK, đồng thời nghiên cứu mô hình các yếu tố bên trong tác động đến năng lực cạnh tranh của các CTCK. Từ đó, tác giả đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho các CTCK. Trong luận án của tác giả, HQHĐKD của các CTCK được đề cập trong nội dung phân tích về tiềm lực tài chính của các CTCK thông qua 2 chỉ tiêu là ROA và ROE. Đồng thời, hai chỉ tiêu này cũng được sử dụng trong thang đo “tài chính”, một trong những thang đo mà tác giả đưa ra để đánh giá các yếu tố tác động đến năng lực cạnh tranh của các CTCK.
Tuy nhiên, HQHĐKD của các CTCK chỉ là một nội dung nhỏ trong luận án. Trong đề tài nghiên cứu cấp UBCKNN của tác giả Bùi Vũ Hoàng (2016), Mô hình công ty tài chính chứng khoán trên thị trường chứng khoán – Một số khuyến nghị cho Việt Nam [11], tác giả đã làm rõ khái niệm và những đặc điểm nổi bật của mô hình công ty tài chính chứng khoán – trong đó nhấn mạnh mối quan hệ giữa quản lý rủi ro đối với thị trường và mục tiêu phát triển thị trường chứng khoán. Đề tài cũng 13 hệ thống hóa các mô hình công ty tài chính chứng khoán hiện có trên thế giới.