Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho tỉnh Hà Tĩnh

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh hà tĩnh luận án tiến sĩ kinh tế, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Cho Tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
• 4.1. Phương pháp luận
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2.1. Phương pháp phân tích SWOT
• 4.2.2. Phương pháp so sánh
• 4.2.3. Phương pháp phân tích
• 4.2.4. Phương pháp tổng hợp
• 4.2.5. Phương pháp logic
• 4.2.6. Phương pháp thu thập tài liệu
• 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 6.1. Về lý luận
• 6.2. Về thực tiễn

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh ngày càng gia tăng. Tỉnh Hà Tĩnh, với vị trí địa lý và chính trị quan trọng, cần phải phát triển chiến lược kinh tế phù hợp nhằm thu hút đầu tư và phát triển bền vững. Các giải pháp phát triển phải được triển khai đồng bộ để cải thiện môi trường kinh doanh, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh. Việc cải thiện hạ tầng, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là những yếu tố then chốt trong quá trình này.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, việc nâng cao năng lực cạnh tranh không chỉ giúp Hà Tĩnh phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển chung của Việt Nam. Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh có mối quan hệ mật thiết với năng lực cạnh tranh quốc gia. Hà Tĩnh cần phải khai thác lợi thế so sánh của mình để tạo ra các điều kiện thuận lợi cho sự phát triển bền vững. "Năng lực cạnh tranh của một tỉnh là yếu tố quyết định trong việc thu hút đầu tư và phát triển kinh tế - xã hội".

II. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là hoàn thiện khái niệm năng lực cạnh tranh cấp tỉnh và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2019 - 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc xác định các yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh, phân tích thực trạng và đưa ra các giải pháp khả thi. Việc này không chỉ giúp chính quyền tỉnh hiểu rõ hơn về năng lực cạnh tranh của mình mà còn tạo ra cơ sở khoa học cho các quyết định phát triển trong tương lai.

2.1. Các câu hỏi nghiên cứu

Luận án đặt ra các câu hỏi nghiên cứu chính như: Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh là gì? Các yếu tố cấu thành và tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh cấp tỉnh ra sao? Nhân tố nào tác động đến thực trạng năng lực cạnh tranh của Hà Tĩnh? Giải pháp nào có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh trong giai đoạn tới? Những câu hỏi này sẽ được giải quyết thông qua phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp cụ thể.

III. Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng để phân tích năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh. Phương pháp phân tích SWOT được sử dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của tỉnh. Đồng thời, phương pháp so sánh với các tỉnh khác giúp xác định vị trí cạnh tranh của Hà Tĩnh. Các số liệu thống kê từ các nguồn đáng tin cậy sẽ hỗ trợ cho việc phân tích và đưa ra kết luận chính xác.

3.1. Phương pháp phân tích SWOT

Phân tích SWOT giúp xác định các yếu tố quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh. Điểm mạnh như vị trí địa lý thuận lợi và tài nguyên thiên nhiên phong phú cần được phát huy, trong khi các điểm yếu như hạ tầng chưa phát triển đồng bộ cần được khắc phục. "Việc xác định rõ các yếu tố này sẽ tạo cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh".

IV. Các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, Hà Tĩnh cần triển khai một loạt các giải pháp đồng bộ. Cải thiện hạ tầng giao thông, thu hút đầu tư vào các lĩnh vực then chốt như công nghiệp và du lịch là những ưu tiên hàng đầu. Bên cạnh đó, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và cải thiện môi trường kinh doanh thông qua chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cũng là rất cần thiết. Các giải pháp này không chỉ giúp tỉnh phát triển mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các doanh nghiệp.

4.1. Cải thiện hạ tầng và thu hút đầu tư

Hà Tĩnh cần tập trung vào việc cải thiện hạ tầng giao thông để kết nối các khu vực trong tỉnh và với các tỉnh lân cận. Đầu tư vào các dự án hạ tầng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động và thu hút đầu tư. "Hạ tầng tốt là yếu tố quyết định trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh, giúp thu hút các nhà đầu tư và phát triển kinh tế - xã hội".

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Nông Minh Trang (2019) tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam với đề tài "Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh" thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế đặt trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong cấu trúc thể chế phân quyền kinh tế của Việt Nam, cấp tỉnh giữ vai trò trung gian huyết mạch, trực tiếp thực thi chính sách từ trung ương và chủ động khai thác các nguồn lực nội sinh. Tuy nhiên, sự chồng chéo trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cùng tình trạng thiếu liên kết liên ngành đã tạo ra những điểm nghẽn lớn trong quản trị kinh tế địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: phần lớn các nghiên cứu kinh điển và đương đại như Adam Smith (1776), David Ricardo (1817), Michael Porter (1990) hay các học giả trong nước (Nguyễn Thế Vinh, 2016; Nguyễn Xuân Điền, 2016; Phan Nhật Thanh, 2011; Trần Thu Thủy, 2016) chủ yếu phân tích năng lực cạnh tranh ở cấp độ quốc gia hoặc cấp độ doanh nghiệp, hoặc chỉ dừng lại ở việc phản ánh các chỉ số thành phần đơn lẻ (như PCI) mà chưa xây dựng được cơ sở lý luận hoàn chỉnh về cơ chế chuyển hóa lợi thế so sánh thành nguồn lực cạnh tranh, chuyển hóa nguồn lực cạnh tranh thành lợi thế cạnh tranh và chuyển hóa lợi thế cạnh tranh thành năng lực cạnh tranh cấp tỉnh dưới góc độ chủ thể quản lý nhà nước.

Để giải quyết khoảng trống này, nghiên cứu đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ thống giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Bản chất khoa học, các yếu tố cấu thành và tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh cấp tỉnh dưới góc độ quản lý kinh tế là gì?
• RQ2: Cơ chế nào chi phối sự chuyển hóa từ lợi thế so sánh tiềm năng sang lợi thế cạnh tranh thực tế của một địa phương?
• RQ3: Những nhân tố nào đang tác động và kìm hãm thực trạng năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2012 - 2017 (mở rộng năm 2018)?
• RQ4: Hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi nào có thể nâng cao năng lực cạnh tranh của tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2019 - 2030?

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự tích hợp của ba trụ cột lý thuyết kinh điển: Lý thuyết Lợi thế so sánh (Adam Smith, 1776; David Ricardo, 1817; Mô hình H-O của Heckscher, 1919 và Ohlin, 1933; Paul Samuelson), Lý thuyết Dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - Birger Wernerfelt, 1984; Jay Barney, 1991) và Lý thuyết Dựa trên năng lực (Competence-Based View - Ron Sanchez & Aime Heene, 1996; Jorg Freiling, 2004). Phạm vi không gian tập trung tại tỉnh Hà Tĩnh trong tương quan đối sánh với các tỉnh khu vực Bắc Trung Bộ và duyên hải miền Trung; phạm vi thời gian phân tích thực trạng từ năm 2012 đến 2017, bổ sung chọn lọc năm 2018 và hoạch định giải pháp chiến lược tầm nhìn 2019 - 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về năng lực cạnh tranh phản ánh một quá trình tiến hóa lý thuyết sâu sắc qua nhiều thế kỷ. Dòng nghiên cứu thương mại cổ điển khởi nguồn từ Adam Smith (1776) với lý thuyết Lợi thế tuyệt đối (Absolute Advantage) trong tác phẩm "Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations", khẳng định lợi thế chi phí sản xuất thấp nhất khi được đưa vào vòng chu chuyển kinh tế sẽ trở thành nguồn lực cạnh tranh quốc gia. Kế thừa tư tưởng đó, David Ricardo (1817) trong tác phẩm "Principles of Political Economy and Taxation" đã phát triển quy luật Lợi thế so sánh tương đối (Comparative Advantage), chứng minh thương mại tự do mang lại lợi ích hai chiều khi các quốc gia chuyên môn hóa sản xuất những mặt hàng có chi phí cơ hội thấp hơn. Bước sang thế kỷ 20, Eli Heckscher (1919) và Bertil Ohlin (1933) đã chuẩn hóa lý thuyết này thông qua Mô hình toán cân bằng tổng thể Heckscher - Ohlin (H-O 2x2x2) dựa trên hàm sản xuất Cobb - Douglas, giải thích lợi thế so sánh xuất phát từ mức độ dồi dào của các yếu tố sản xuất sẵn có (lao động và vốn).

Ở cấp độ cạnh tranh hiện đại, y văn xuất hiện cuộc tranh luận gay gắt giữa hai trường phái tiếp cận:

1. Trường phái Định vị Ngoại sinh (External/Industrial Organization View) do Michael Porter (1985, 1990, 1998) dẫn đầu, với trích dẫn kinh điển: "chúng tôi đã định nghĩa thành công quốc tế của một ngành công nghiệp ở một quốc gia là sở hữu được lợi thế cạnh tranh tương đối so với những đối thủ mạnh nhất thế giới". Porter nhấn mạnh môi trường kinh doanh bên ngoài, mô hình 5 áp lực cạnh tranh và mô hình Kim cương (Diamond Model) quyết định năng suất và năng lực cạnh tranh.
2. Trường phái Nguồn lực Nội sinh (Resource-Based View - RBV & Competence-Based View - CBV) do Birger Wernerfelt (1984), Jay Barney (1991), Steven Lippman & Richard Rumelt (1982), Ron Sanchez & Aime Heene (1996) khởi xướng. Trường phái này phản biện rằng môi trường bên ngoài chỉ là điều kiện cần, chính cấu trúc tài sản nội tại đạt chuẩn VRIN (Valuable - Có giá trị, Rare - Hiếm, Inimitable - Khó bắt chước, Non-substitutable - Không thể thay thế) cùng năng lực điều phối, phối hợp nguồn lực của tổ chức mới là nhân tố quyết định lợi thế cạnh tranh bền vững.

So sánh với các công trình quốc tế về năng lực cạnh tranh địa phương, nghiên cứu của Tan Khee Giap cùng cộng sự (2013, 2014) tại Viện Năng lực Cạnh tranh Châu Á (ACI) đã xây dựng khung đánh giá 33 tỉnh của Indonesia dựa trên 4 trụ cột và 91 chỉ số. Tuy nhiên, mô hình của Indonesia tập trung trọng tâm phân quyền cấp quận/huyện, trong khi thể chế Việt Nam trao quyền hạn chiến lược cho cấp tỉnh. Tương tự, nghiên cứu của Song Ko Li & Long Zhao (2015) áp dụng mô hình phân tích bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) để đánh giá hiệu quả kinh tế các tỉnh Trung Quốc nhưng lại thiên về kỹ thuật toán định lượng thuần túy, chưa làm rõ bản chất hành vi quản trị của chính quyền địa phương. Các nghiên cứu của Paolo Giaccaria (1999) tại Turin (Ý) hay Ming Zang (2010) tại các đô thị Brazil cũng chỉ dừng lại ở cấp độ vùng hoặc thành phố đô thị hóa cao.

Công trình định vị sự đóng góp của mình bằng việc lấp đầy khoảng trống cấu trúc: chuyển hóa toàn bộ hệ thống lý thuyết kinh tế vĩ mô và quản trị doanh nghiệp vào việc phân tích chủ thể quản lý nhà nước cấp tỉnh tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Công trình tạo ra bước phát triển học thuật đáng kể thông qua việc mở rộng lý thuyết Lợi thế so sánh và Lý thuyết Nguồn lực sang lĩnh vực Quản lý kinh tế công. Tác giả đã phân định ranh giới bản chất giữa Lợi thế so sánh tĩnh (Static Comparative Advantage) — các đặc tính nổi trội sẵn có về địa lý, tài nguyên tự nhiên, truyền thống văn hóa chỉ tồn tại dưới dạng tiềm năng, và Lợi thế so sánh động (Dynamic Comparative Advantage) — các đặc tính nổi trội mới xuất hiện do tác động có chủ đích của cơ chế, chính sách và sự chuyển giao công nghệ.

Đóng góp đột phá về mặt lý luận được cô đọng trong mô hình cơ chế chuyển hóa đa tầng: $$\text{LTSS tĩnh} \xrightarrow{\text{Nhận thức & Khám phá}} \text{LTSS động} \xrightarrow{\text{Chính sách & Thể chế}} \text{Nguồn lực cạnh tranh} \xrightarrow{\text{Khai thác & Phối hợp}} \text{LTCT cấp tỉnh} \xrightarrow{\text{Quản trị hiệu quả}} \text{NLCT cấp tỉnh}$$

Mô hình này làm sáng tỏ một luận điểm khoa học có tính quy luật: một địa phương sở hữu nhiều lợi thế so sánh tiềm năng tuyệt đối (như cảng nước sâu, tài nguyên khoáng sản) sẽ không thể tự động hình thành năng lực cạnh tranh nếu thiếu vắng sự can thiệp có hiệu quả của chủ thể quản trị nhằm chuyển hóa các nguồn lực đó vào vòng chu chuyển kinh tế.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               CHỦ THỂ QUẢN LÝ KINH TẾ (CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH)                      |
| (Ban hành thể chế, cơ chế, chính sách kinh tế vĩ mô, cải thiện môi trường đầu tư) |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                     CHỦ THỂ KINH TẾ (DOANH NGHIỆP, HTX, HỘ GIA ĐÌNH)              |
|        (Hoạt động khai thác, đầu tư, sản xuất kinh doanh, thương mại hóa)         |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
 [Lợi thế so sánh tĩnh] ---> [Lợi thế so sánh động] ---> [Nguồn lực cạnh tranh]
                                                                |
                                                                v
 [NĂNG LỰC CẠNH TRANH CẤP TỈNH] <--- [Lợi thế cạnh tranh của tỉnh (LTCT)]

Khung phân tích độc đáo

Bằng phương pháp tiếp cận từ mục tiêu nghiên cứu kết hợp thao tác logic thu hẹp khái niệm, tác giả đề xuất định nghĩa khoa học chuẩn xác về năng lực cạnh tranh của chính quyền cấp tỉnh:

"Năng lực cạnh tranh của chính quyền cấp tỉnh là năng lực khai thác, thu hút, chuyển hóa các nguồn lực dưới dạng tiềm năng thành các lợi thế cạnh tranh của tỉnh và năng lực sử dụng hiệu quả các lợi thế cạnh tranh đó để vượt qua các tỉnh khác trong hoạt động phát triển kinh tế - xã hội."

Cấu trúc khái niệm này tích hợp hai điều kiện mang tính biện chứng:

• Điều kiện cần (Vế 1): Năng lực nhận diện, khai thác nguồn lực nội sinh sẵn có, năng lực thu hút nguồn lực tiềm tàng từ bên ngoài (FDI, nhân tài, công nghệ) và năng lực chuyển hóa chúng thành lợi thế cạnh tranh (LTCT).
• Điều kiện đủ (Vế 2): Năng lực quản trị nhà nước trong việc sử dụng hiệu quả các LTCT, kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng nhằm biến LTCT thành động lực tăng trưởng kinh tế - xã hội thực tế.

Khung phân tích đặt ra các điều kiện biên (Boundary conditions): mô hình áp dụng đối với cấp chính quyền địa phương chịu sự chi phối của thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nơi chính quyền tỉnh vừa là người thực thi luật pháp trung ương, vừa là chủ thể chủ động kiến tạo môi trường kinh doanh cấp cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp luận thực chứng (positivism) thông qua việc khảo sát dữ liệu định lượng thứ cấp nhiều năm. Thiết kế nghiên cứu tuân thủ nguyên tắc khách quan, lịch sử - cụ thể, kết hợp chặt chẽ giữa logic và lịch sử để lọc bỏ các biến cố ngẫu nhiên, tập trung làm nổi bật các mối liên hệ mang tính quy luật bản chất.

Phương pháp nghiên cứu vận dụng quy trình suy luận logic tuyến tính (linear logical deduction), kết hợp phân tích hệ thống (systemic analysis) để nhìn nhận nền kinh tế tỉnh trong mối quan hệ đa chiều giữa các phân hệ, và phân tích thống kê (statistical analysis) dựa trên quy luật số lớn (law of large numbers) nhằm giải mã xu hướng biến thiên của đối tượng nghiên cứu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập tài liệu thứ cấp được thiết kế đa tầng với độ tin cậy và giá trị học thuật cao, bao gồm:

1. Hệ thống Niên giám Thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê và Cục Thống kê tỉnh Hà Tĩnh (giai đoạn 2012 - 2017, cập nhật 2018).
2. Dữ liệu công bố thường niên của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về Bộ chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) với 10 chỉ số thành phần: Gia nhập thị trường, Tiếp cận đất đai, Tính minh bạch, Chi phí thời gian, Chi phí không chính thức, Cạnh tranh bình đẳng, Tính năng động của chính quyền, Dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp, Đào tạo lao động, Thiết chế pháp lý và An ninh trật tự.
3. Dữ liệu đối chiếu chéo (Triangulation) từ các bộ chỉ số quản trị quốc gia: Chỉ số Hiệu quả quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI), Chỉ số Cải cách hành chính (PAR Index), Chỉ số Hài lòng của người dân và tổ chức (SIPAS), và Chỉ số Sẵn sàng CNTT (ICT Index).
4. Các văn kiện quy hoạch chiến lược, tiêu biểu là "Quy hoạch tổng thể Phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hà Tĩnh đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2050" do UBND tỉnh Hà Tĩnh phối hợp với Tập đoàn Monitor (Hoa Kỳ) xây dựng dựa trên Mô hình kim cương của Michael Porter.

Data và phân tích

Ma trận phân tích SWOT được ứng dụng có hệ thống với việc phân lập 2 cặp quan hệ tương hỗ:

• Cặp S - O (Thế mạnh - Cơ hội): Sử dụng các thế mạnh nội tại để đón đầu và hiện thực hóa các cơ hội phát triển kinh tế.
• Cặp W - T (Điểm yếu - Thách thức): Nhận diện rõ các hạn chế nội tại để phòng ngừa, giảm thiểu các rủi ro và áp lực cạnh tranh bên ngoài.

Dữ liệu thống kê giai đoạn 2012 - 2017 được phân tích theo chuỗi thời gian tuyến tính, so sánh đa chiều giữa tỉnh Hà Tĩnh với 13 tỉnh/thành phố trong dải duyên hải miền Trung (từ Thanh Hóa đến Bình Thuận) và trung bình cả nước, đảm bảo tính nhất quán về thang đo và chuẩn hóa giá trị so sánh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích thực nghiệm giai đoạn 2012 - 2017 (mở rộng 2018) đã bộc lộ 4 phát hiện quan trọng có giá trị khoa học và thực tiễn:

1. Hiệu ứng cải cách bước đầu theo Nghị quyết 02/NQ-CP: Hà Tĩnh đã đạt được những bước tiến rõ nét trong việc cắt giảm chi phí thời gian và chi phí không chính thức khi gia nhập thị trường; số lượng doanh nghiệp mới thành lập tăng nhanh, tỷ lệ giải thể giảm rõ rệt, dòng vốn đầu tư toàn xã hội vào công nghiệp và dịch vụ tăng trưởng mạnh mẽ.
2. Nghịch lý lợi thế so sánh chưa chuyển hóa (The Unconverted Advantage Paradox): Tồn tại sự đứt gãy nghiêm trọng trong cơ chế chuyển hóa nguồn lực:
   • Dù sở hữu tỷ lệ phổ cập giáo dục trung học phổ thông thuộc nhóm dẫn đầu cả nước, tỉnh vẫn rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.
   • Sở hữu lợi thế so sánh tuyệt đối về cảng nước sâu Vũng Áng - Sơn Dương và là điểm trung chuyển chiến lược trên hành lang kinh tế Đông - Tây kết nối Lào và Tiểu vùng sông Mê Kông, nhưng Hà Tĩnh chưa thể hình thành trung tâm dịch vụ logistics của vùng.
   • Tài nguyên du lịch biển, danh lam thắng cảnh và di sản văn hóa lịch sử phong phú vẫn chỉ dừng lại ở dạng tiềm năng tĩnh, chưa tạo ra các chuỗi sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao.
   • Tiềm năng địa lý về năng lượng sạch (điện gió, điện mặt trời) và nông nghiệp đặc hữu chưa thu hút được công nghệ tiên tiến để tạo thành ngành kinh tế mũi nhọn.
3. Mức độ cạnh tranh tổng thể rơi vào bẫy trung bình: Điểm số PCI và năng lực cạnh tranh tổng hợp của chính quyền tỉnh Hà Tĩnh chỉ xếp ở thứ hạng trung bình so với cả nước; năng suất lao động xã hội ở mức trung bình thấp; thu nhập bình quân đầu người và kết quả giảm nghèo chưa đạt tính bền vững cao so với các tỉnh lân cận trong khu vực duyên hải miền Trung.
4. Sự thiếu đồng bộ trong điều phối quản trị: Mối liên kết giữa các sở, ban, ngành cấp tỉnh trong việc tháo gỡ khó khăn về đất đai, quy hoạch và thủ tục hành chính cho doanh nghiệp còn rời rạc, làm suy giảm hiệu lực thực thi chính sách từ cấp lãnh đạo tỉnh xuống cấp thực thi cơ sở.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Công trình cung cấp minh chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Barney (1991) và Sanchez & Heene (1996): sở hữu tài sản giá trị (VRIN) chỉ là điều kiện khởi đầu; nếu thiếu năng lực phối hợp (coordinating capability) của bộ máy quản lý, các nguồn lực đó sẽ bị triệt tiêu giá trị kinh tế.
• Về thực tiễn quản trị: Đòi hỏi chính quyền tỉnh Hà Tĩnh phải chuyển dịch căn bản tư duy từ quản lý hành chính thụ động sang quản trị kiến tạo và đồng hành cùng doanh nghiệp, hoàn thiện môi trường kinh doanh minh bạch và bình đẳng.
• Về chính sách phát triển 2019 - 2030: Cần triển khai các mũi đột phá chiến lược:
  1. Hoàn thiện quy hoạch phân vùng kinh tế, tập trung phát triển Khu kinh tế Vũng Áng thành trung tâm công nghiệp luyện kim, năng lượng và dịch vụ logistics quốc tế.
  2. Đổi mới giáo dục nghề nghiệp gắn liền với nhu cầu thực tế của các tập đoàn công nghiệp và doanh nghiệp FDI.
  3. Đẩy mạnh liên kết vùng Bắc Trung Bộ để tối ưu hóa chuỗi cung ứng dịch vụ cảng biển và du lịch.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn học thuật:

1. Dữ liệu thứ cấp thuần túy: Công trình sử dụng hoàn toàn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám Thống kê và các chỉ số tổng hợp (PCI, PAPI), chưa tiến hành điều tra xã hội học định lượng sơ cấp độc lập trên tập mẫu doanh nghiệp và hộ dân để kiểm định vi mô.
2. Khu biệt chủ thể nghiên cứu: Luận án tập trung chuyên sâu vào chủ thể quản lý nhà nước là chính quyền cấp tỉnh, chưa mở rộng phân tích hành vi nội tại của cộng đồng doanh nghiệp tư nhân, các tổ chức hợp tác xã và khu vực kinh tế phi chính thức.
3. Độ trễ thời gian: Khung dữ liệu thực chứng tập trung giai đoạn 2012 - 2017 (bổ sung 2018), do đó các biến động lớn của kinh tế toàn cầu và chuyển đổi số giai đoạn sau 2019 chưa được tích hợp đầy đủ.

Các định hướng nghiên cứu tương lai được gợi mở:

• Xây dựng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) hoặc phân tích cấu hình định tính so sánh (QCA) dựa trên dữ liệu sơ cấp từ hàng ngàn doanh nghiệp để lượng hóa chính xác trọng số tác động của từng cơ chế quản trị.
• Nghiên cứu tích hợp các yếu tố kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chỉ số chuyển đổi số (DTI) vào khung đánh giá năng lực cạnh tranh cấp tỉnh thế hệ mới.

Tác động và ảnh hưởng

• Về mặt học thuật: Công trình đóng góp một khung phân tích chuẩn mực cho chuyên ngành Quản lý kinh tế tại Việt Nam, làm tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học nghiên cứu về kinh tế địa phương và thể chế công.
• Về mặt chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh Hà Tĩnh trong việc xây dựng Văn kiện Đại hội Đảng bộ tỉnh, lập Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và ban hành các chương trình hành động nâng cao chỉ số PCI hàng năm.
• Về mặt kinh tế - xã hội: Giúp cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, gia tăng niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư quốc tế, thúc đẩy giải quyết việc làm và nâng cao mức sống cho người dân địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh kinh tế: Tiếp cận khung lý thuyết chuyển hóa lợi thế so sánh thành năng lực cạnh tranh cấp tỉnh dưới góc nhìn quản lý kinh tế học.
• Lãnh đạo chính quyền địa phương: Sở hữu công cụ chẩn đoán khoa học về các điểm nghẽn thể chế, từ đó đưa ra các quyết sách điều hành sắc bén, cải thiện các chỉ số PCI, PAR Index, PAPI.
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư: Hưởng lợi trực tiếp từ một môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch, giảm thiểu chi phí không chính thức và rút ngắn thời gian gia nhập thị trường.
• Cơ quan hoạch định chính sách trung ương: Có thêm cơ sở thực tiễn để rà soát, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền kinh tế giữa trung ương và địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp cốt lõi là việc xây dựng hoàn chỉnh cơ chế chuyển hóa 5 bước: Lợi thế so sánh tĩnh $\rightarrow$ Lợi thế so sánh động $\rightarrow$ Nguồn lực cạnh tranh $\rightarrow$ Lợi thế cạnh tranh $\rightarrow$ Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh, gắn kết hữu cơ với vai trò của chủ thể quản lý nhà nước cấp tỉnh, khắc phục sự rời rạc của các lý thuyết thương mại cổ điển và lý thuyết nguồn lực khi áp dụng vào kinh tế khu vực công.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu quốc tế là gì? Khác với mô hình ACI của Tan Khee Giap et al. (2013) phân tích phân quyền cấp quận tại Indonesia hay mô hình DEA thuần túy toán học của Song Ko Li & Long Zhao (2015) tại Trung Quốc, nghiên cứu này tích hợp phương pháp duy vật biện chứng với phân tích hệ thống - thống kê và đối soát chéo đa bộ chỉ số quản trị (PCI, PAPI, PAR Index, SIPAS, ICT Index) đặc thù của thể chế quản lý nhà nước Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ dữ liệu Hà Tĩnh? Đó là sự tồn tại dai dẳng của nghịch lý lợi thế so sánh: Hà Tĩnh nắm giữ các điều kiện lý tưởng về vị trí địa chiến lược (cảng nước sâu, đầu mối giao thông quốc tế) và chất lượng giáo dục phổ thông cao, nhưng chỉ số cạnh tranh tổng thể và năng suất lao động thực tế lại chỉ dừng ở mức trung bình thấp do thiếu hụt năng lực chuyển hóa thể chế.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Khung phân tích lý thuyết, hệ thống tiêu chí đánh giá và quy trình tổng hợp - đối soát dữ liệu thứ cấp từ Niên giám Thống kê kết hợp bộ chỉ số PCI, PAPI hoàn toàn có thể áp dụng nhất quán để đánh giá năng lực cạnh tranh cho 62 tỉnh, thành phố còn lại của Việt Nam.

5. Lộ trình chiến lược 10 năm được phác thảo như thế nào? Tác giả đề xuất lộ trình giai đoạn 2019 - 2030 chia làm hai pha chiến lược: Pha 2019 - 2025 tập trung đột phá cải cách hành chính, cắt giảm chi phí tuân thủ và hoàn thiện hạ tầng logistics Vũng Áng; Pha 2026 - 2030 chuyển dịch mạnh mẽ sang phát triển kinh tế số, năng lượng tái tạo và chuỗi giá trị công nghiệp - nông nghiệp công nghệ cao.

Kết luận

1. Công trình đã chuẩn hóa và phát biểu thành công khái niệm khoa học về Năng lực cạnh tranh của chính quyền cấp tỉnh dưới giác độ chuyên ngành Quản lý kinh tế.
2. Thiết lập cơ sở lý luận vững chắc chứng minh cơ chế chuyển hóa biện chứng từ lợi thế so sánh tĩnh thành lợi thế so sánh động, nguồn lực cạnh tranh, lợi thế cạnh tranh và năng lực cạnh tranh thực tế của địa phương.
3. Nhận diện chính xác thực trạng và nguyên nhân gốc rễ khiến năng lực cạnh tranh tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2012 - 2017 chưa tương xứng với tiềm năng lợi thế sẵn có.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, có tính khả thi cao nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh tỉnh Hà Tĩnh trong giai đoạn 2019 - 2030.
5. Mở ra hướng nghiên cứu mới về tích hợp các công cụ quản trị kinh tế hiện đại vào việc nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước cấp địa phương trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu về lợi thế so sánh và cạnh tranh, về năng lực cạnh tranh quốc gia và năng lực cạnh tranh địa phương 1. Các nghiên cứu về lợi thế so sánh và cạnh tranh Các quan điểm về lợi thế so sánh (LTSS) và cạnh tranh đã xuất hiện từ thế kỷ 17, nhưng đến cuối thế kỷ 18 mới phát triển mạnh mẽ, gắn liền tên tuổi của một số nhà kinh tế học như Adam Smith, David Ricardo, Jonh Stuart Mill, Thomas Malthus, Karl Marx… Adam Smith là nhà kinh tế học cổ điển người Anh, là một trong những học giả đầu tiên nêu quan điểm về lợi thế so sánh và cạnh tranh. Trong tác phẩm nổi tiếng của mình là “Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations” (1776), ông cho rằng, LTSS tuyệt đối có nghĩa là một nước là người sản xuất có chi phí thấp nhất về hàng hóa đó.

Các quốc gia cần đề ra chính sách kinh tế (KT) khuyến khích các chủ thể KT đưa các LTSS này vào vòng chu chuyển KT để tạo ra nguồn lực cạnh tranh nhằm làm gia tăng sự cạnh tranh giữa các quốc gia; đồng thời, các chủ thể KT trên thị trường có thể phối hợp hoạt động KT một cách nhịp nhàng và có lợi cho xã hội. Từ đó ông khẳng định LTSS tuyệt đối khi được đưa vào vòng chu chuyển KT sẽ trở thành nguồn lực cạnh tranh để tạo ra sức cạnh tranh quốc gia [149]. David Ricardo là người kế tục xuất sắc của Adam Smith khi ông vạch ra những mâu thuẫn trong học thuyết của Adam Smith và vượt qua được giới hạn mà Adam Smith phải dừng lại khi phân tích sâu sắc hơn các quy luật KT của chủ nghĩa tư bản. Theo David Ricardo, LTSS tương đối là lợi thế đạt được trong trao đổi thương mại quốc tế, khi các quốc gia tập trung chuyên môn hoá sản xuất và trao đổi những mặt hàng có bất lợi nhỏ nhất, hoặc những mặt hàng có lợi lớn nhất thì tất cả các quốc gia đều cùng có lợi.

Theo ông, LTSS tương đối ở những quốc gia có nền KT mở cũng trở thành nguồn lực cạnh tranh quan trọng để tạo ra sức cạnh tranh quốc gia khi nó được đưa vào vòng chu chuyển KT thông qua hoạt động ngoại thương với các quốc gia khác trên thế giới. Tác phẩm “Principles of Political Economy and Taxation” (1817) của David Ricardo đã chỉ ra quan điểm thương mại tự do dựa trên lý luận với lợi thế so sánh (còn gọi là thuyết chi phí so sánh): Quan hệ KT quốc tế là 10 quan hệ "đường hai chiều" có lợi cho mọi nước tham gia, vì bất kỳ nước nào cũng có lợi thế tương đối, tức là lợi thế có được trên cơ sở so sánh với các nước khác. Đồng thời, ông coi cạnh tranh là thuộc tính tất yếu của nền kinh tế thị trường và các chủ thể KT cần phải sử dụng LTSS để tiến hành thương mại quốc tế nhằm nâng cao NLCT và đây là một tất yếu có tính sống còn trong nền kinh tế thị trường. Ông cho rằng, LTSS tương đối cần được chuyển hóa thành nguồn lực cạnh tranh của mỗi quốc gia trong quá trình thương mại quốc tế [140].

Sau Adam Smith và David Ricardo, còn có rất nhiều nhà kinh tế nghiên cứu về LTSS với tư cách là một nguồn lực cạnh tranh quan trọng tạo nên sức cạnh tranh của mỗi quốc gia và các địa phương của chúng, trong đó đáng chú nhất là lý thuyết LTSS theo mô hình H - O. Mô hình về LTSS này do Heckcher đưa ra năm 1919 và được Ohlin hoàn thiện năm 1933 là mô hình toán cân bằng tổng thể trong lý thuyết thương mại quốc tế và phân công lao động quốc tế dùng để dự báo xem quốc gia nào sẽ sản xuất mặt hàng nào trên cơ sở những yếu tố sản xuất sẵn có của quốc gia. Theo mô hình này, LTSS tương đối sẽ trở thành nguồn lực cạnh tranh quan trọng để tạo ra sức cạnh tranh của một quốc gia khi nó được các chủ thể KT đưa vào vòng chu chuyển KT thông qua hoạt động buôn bán với các quốc gia khác trên thế giới [111], [130]. Có thể thấy, những nghiên cứu kinh điển nói trên về LTSS đã cung cấp cơ sở lý luận và một hệ thống quan điểm, phương pháp nghiên cứu cơ bản về cơ chế chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh cho giới nghiên cứu quốc tế.

Những quan điểm này có thể áp dụng để nghiên cứu về LTSS ở cả cấp độ quốc gia và ở cả cấp độ địa phương, doanh nghiệp (DN). Tác giả luận án đã tiếp thu những quan điểm và phương pháp lý luận kinh điển nói trên để đi sâu nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh dưới góc độ quản lý kinh tế (QLKT) trong đề tài nghiên cứu của mình. Bên cạnh những nghiên cứu kinh điển nói trên, hiện nay ở Việt Nam có nhiều tác gia nghiên cứu về LTSS ở cả cấp độ quốc gia và ở cả cấp độ địa phương, DN như: Nghiên cứu của Nguyễn Thế Vinh (2016) “Phát huy lợi thế so sánh để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Vĩnh Phúc”, nghiên cứu của Nguyễn Xuân Điền (2016) “Những nhân tố tác động đến lợi thế so sánh của Hà Nội với các vùng địa phương”, 11 nghiên cứu của Huỳnh Ngọc Chương và Nguyễn Thanh Trọng (2017) “Lợi thế và xu hướng xuất khẩu của Việt Nam trong quan hệ thương mại với ASEAN”… Các nghiên cứu trên mặc dù có đề cập tới vai trò của LTSS trong việc phát triển KT của Việt Nam, các địa phương, các DN nhưng đáng tiếc là chúng đã chưa đề cập tới cơ chế chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh. Tuy nhiên, những nghiên cứu kể trên đã cung cấp cho tác giả luận án thêm cứ liệu khoa học phong phú, đa chiều để tác giả đi sâu nghiên cứu về cơ chế chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh dưới góc độ QLKT trong nghiên cứu của mình [11], [28], [73].

Vấn đề cạnh tranh đã được nhiều tác giả nghiên cứu, trong đó tiêu biểu là Adam Smith, David Ricardo, John Stuart Mill, Karl Marx. Các tác giả Adam Smith, David Ricardo đều khẳng định cạnh tranh là một tất yếu của nền kinh tế thị trường và nhờ có cạnh tranh mà tạo ra động lực phát triển của nền kinh tế thị trường. Tác giả John Stuart Mill trong cuốn “Principles of political economy” (1848) cho rằng, các DN có quyền tự do cạnh tranh nhưng không được đưa lợi ích cá nhân, quyền lợi của DN lên trên giá trị đạo đức kinh doanh, đạo đức xã hội. Tác giả Karl Marx cho rằng, cạnh tranh trong tác phẩm “Das Kapital” (1867) chính là sự tranh đấu giành lợi thế thuận lợi giữa các nhà tư bản trong sản xuất và tiêu dùng hàng hóa, với mục đích thu về lợi nhuận siêu ngạch… Tiếp thu những quan điểm về cạnh tranh của các nhà kinh tế học cổ điển, các học giả hậu thế đều thống nhất quan điểm về tính tất yếu của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường [122], [124].

Những tác giả kinh điển không chỉ khẳng định cạnh tranh là một thuộc tính tất yếu của kinh tế thị trường, mà họ còn chỉ ra mối quan hệ giữa LTSS và nguồn lực cạnh tranh, giữa LTSS và lợi thế cạnh tranh (LTCT) và NLCT. Họ đã dần hình thành quan điểm về sự chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh rồi chuyển hóa nguồn lực cạnh tranh thành LTCT và NLCT ở cấp độ quốc gia. Những quan điểm trên của các nhà kinh tế học cổ điển đã cung cấp cho tác giả luận án một cách tiếp cận khoa học để đi sâu nghiên cứu cơ chế chuyển hóa LTSS thành nguồn lực cạnh tranh và sự chuyển hóa nguồn lực cạnh tranh thành LTCT cấp tỉnh dưới góc độ QLKT trong nghiên cứu của mình.2 Các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh quốc gia và năng lực cạnh tranh địa phương Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) (1995), NLCT quốc gia là năng lực của nền KT quốc dân đạt và duy trì mức tăng trưởng cao về KT, thu nhập và việc làm. Ngoài ra, WEF còn cho rằng, NLCT quốc gia như là hệ thống của các định chế, chính sách và những nhân tố quyết định đến mức độ năng suất của một quốc gia… Nói cách khác, nhiều nền KT cạnh tranh có xu hướng sản xuất ra mức độ thu nhập cao hơn cho người dân của quốc gia họ… Theo khái niệm của Michael Porter (1990), “chúng tôi đã định nghĩa thành công quốc tế của một ngành công nghiệp ở một quốc gia là sở hữu được lợi thế cạnh tranh tương đối so với những đối thủ mạnh nhất thế giới” [135, tr.

Cạnh tranh và NLCT không chỉ diễn ra trên phạm vi quốc gia, mà nó còn diễn ra rất rõ trên cả phạm vị các địa phương của mọi quốc gia. Từ các ấn phẩm quốc tế đã được công bố về NLCT địa phương có thể thấy, các học giả quốc tế thường dùng thuật ngữ địa phương (local) mang tính đa nghĩa, vì có khi họ dùng thuật ngữ này để chỉ cấp quận, huyện, cấp tỉnh, khi khác họ lại chỉ cấp vùng gồm nhiều tỉnh, thậm chí thuật ngữ này còn được không ít học giả chỉ một quốc gia và một khu vực gồm nhiều quốc gia. Còn ở Việt Nam, thuật ngữ địa phương hầu như được dùng để chỉ cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung Ương (TW). Cho đến nay, có nhiều quan điểm khác nhau về NLCT trên các cấp độ quốc gia, DN, ngành, sản phẩm, địa phương, vùng.

Song, điều đáng tiếc là hiện chưa có lý thuyết nào được hoàn toàn thừa nhận, vì thế trên thế giới hiện vẫn chưa có lý thuyết chuẩn về NLCT, nhất là về NLCT cấp độ địa phương. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tuy cùng cấp độ nhưng cách tiếp cận và đánh giá về NLCT cấp độ địa phương cũng rất khác nhau. Đây thực sự là những khó khăn cho tác giả khi tiếp cận nghiên cứu vấn đề này. Trong số những ấn phẩm về NLCT địa phương, những nghiên cứu của Michael Porter được đánh giá rất cao.

Trong “The advantage competitiveness of Nation” (1990), ông đã đưa ra những gợi ý cơ bản để hình thành khung phân tích NLCT địa phương. Những nghiên cứu về NLCT của địa phương đã đánh giá các yếu tố cấu thành thông qua các yếu tố tác động đến NLCT.