Luận án tiến sĩ phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc.

• Tác giả: Lê Văn Sơn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Huy Hoàng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn Kỹ thuật Công nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin Và Truyền Thông Trong Dạy Học Tin Học Cho Học Sinh Dự Bị Đại Học Dân Tộc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1.1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Những kết quả nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Những vấn đề tiếp tục được nghiên cứu trong luận án
• 1.2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.2.1. Công nghệ thông tin và truyền thông
• 1.2.2. Năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.2.3. Phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3. KHUNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT CỦA HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.3.1. Cơ sở xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.2. Phương pháp và quy trình xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.3. Khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.4. Thang đo các mức năng lực sử dụng CNTT&TT của học sinh DBĐH dân tộc
• 1.4. Vai trò của khung lực sử dụng CNTT&TT
• 1.5. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.5.1. Định hướng nâng cao chất lượng dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc
• 1.5.2. Dạy học phát triển năng lực
• 1.5.3. Phương pháp và kỹ thuật dạy học phát triển năng lực
• 1.5.4. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.5.5. Một số con đường để phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc trong dạy học tin học
• 1.6. THỰC TRẠNG VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.6.1. Thiết kế khảo sát
• 1.6.2. Kết quả khảo sát
• 1.6.3. Kết luận về thực trạng phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT trong dạy học Tin học của học sinh DBĐH dân tộc
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM DẠY HỌC TIN HỌC Ở TRƯỜNG DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 2.1.1. Đặc điểm dạy học ở trường dự bị đại học dân tộc
• 2.1.2. Mục tiêu dạy học Tin học ở trường dự bị đại học
• 2.1.3. Nội dung dạy học tin học ở trường dự bị đại học
• 2.2. ĐỊNH HƯỚNG VÀ NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG BIỆN PHÁP
• 2.2.1. Định hướng xây dựng biện pháp
• 2.2.2. Nguyên tắc xây dựng biện pháp
• 2.3. MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DBĐH DÂN TỘC
• 2.3.1. Biện pháp 1: Thiết kế bài dạy Tin học phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 2.3.2. Biện pháp 2: Dạy học Tin học gắn với bối cảnh thực tiễn
• 2.3.3. Biện pháp 3: Tổ chức dạy học Tin học theo dự án học tập
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KIỂM NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ
• 3.1. KIỂM NGHIỆM BẰNG PHƯƠNG PHÁP CHUYÊN GIA
• 3.1.1. Mục đích, nội dung, đối tượng, phương pháp, thời gian kiểm nghiệm
• 3.1.2. Kết quả kiểm nghiệm
• 3.2. KIỂM NGHIỆM BẰNG PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.2.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.2.3. Thời gian, địa điểm và đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.2.4. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2.5. Xử lý kết quả thực nghiệm
• 3.2.6. Tổ chức thực nghiệm vòng 1
• 3.2.7. Tổ chức thực nghiệm vòng 2
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển năng lực CNTT

Phát triển năng lực CNTT là một yêu cầu cấp thiết trong giáo dục hiện đại, đặc biệt đối với học sinh dự bị đại học dân tộc. Năng lực này không chỉ giúp học sinh tiếp cận với công nghệ mà còn tạo nền tảng cho việc học tập suốt đời. Theo nghiên cứu, năng lực sử dụng CNTT bao gồm khả năng thu thập, xử lý thông tin và tạo ra thông tin mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, nơi CNTT đóng vai trò then chốt trong mọi lĩnh vực.

1.1. Khung năng lực CNTT

Khung năng lực CNTT được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như EU, OECD và UNESCO. Khung này bao gồm các mức độ từ cơ bản đến nâng cao, phù hợp với từng đối tượng học sinh. Đối với học sinh dự bị đại học dân tộc, khung năng lực tập trung vào việc sử dụng các công cụ CNTT cơ bản như phần mềm văn phòng và internet, đồng thời phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua công nghệ.

1.2. Phương pháp phát triển năng lực

Các phương pháp phát triển năng lực CNTT bao gồm dạy học tích hợp, dạy học theo dự án và sử dụng công nghệ trong giảng dạy. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng thực hành, từ đó nâng cao năng lực sử dụng CNTT một cách hiệu quả.

II. Dạy học tin học

Dạy học tin học là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục hiện đại, đặc biệt đối với học sinh dự bị đại học dân tộc. Môn học này không chỉ cung cấp kiến thức về công nghệ mà còn giúp học sinh phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu, việc dạy học tin học cần được thiết kế theo hướng phát triển năng lực, tập trung vào việc ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Chương trình đào tạo

Chương trình đào tạo tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Nội dung chương trình bao gồm các kiến thức cơ bản về máy tính, phần mềm ứng dụng và internet, đồng thời tích hợp các bài tập thực hành để học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tế.

2.2. Phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học tin học cần đa dạng, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Các phương pháp như dạy học theo dự án, dạy học tích hợp và sử dụng công nghệ trong giảng dạy sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng tin học một cách toàn diện. Đồng thời, giáo viên cần tạo môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tự học và sáng tạo.

III. Học sinh dự bị đại học

Học sinh dự bị đại học là đối tượng đặc biệt cần được quan tâm trong giáo dục, đặc biệt là trong việc phát triển năng lực CNTT. Những học sinh này thường đến từ các vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Do đó, việc trang bị kiến thức và kỹ năng CNTT cho học sinh dự bị đại học là một nhiệm vụ quan trọng, giúp các em có thể hòa nhập và thành công trong môi trường đại học.

3.1. Đặc điểm học sinh

Học sinh dự bị đại học dân tộc thường có trình độ học vấn không đồng đều, đa dạng về dân tộc và ngôn ngữ. Điều này gây khó khăn trong quá trình học tập, đặc biệt là trong môn tin học. Do đó, chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp, đảm bảo tính linh hoạt và dễ tiếp cận.

3.2. Chiến lược hỗ trợ

Để hỗ trợ học sinh dự bị đại học phát triển năng lực CNTT, cần có các chiến lược như tăng cường cơ sở vật chất, đào tạo giáo viên và xây dựng môi trường học tập tích cực. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện để học sinh có thể tiếp cận với công nghệ một cách dễ dàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới Lịch sử phát triển của CNTT&TT của nhân loại từ năm 1880, nhà phát minh người Mỹ Herman Hollerith chế tạo ra chiếc máy tính có thể tính toán, lưu trữ, thông tin trên phiếu đục lỗ, đây chính là tiền thân của máy tính hiện đại. Từ đó đến nay, với sự phát triển vượt bậc ngành CNTT&TT đã tạo ra kỷ nguyên văn minh trong lịch sử phát triển của loài người.

Trong những năm 1960-1970 năng lực CNTT&TT tập trung vào việc vận hành, sử dụng máy vi tính [59]. Từ năm 1980-1990, năng lực CNTT&TT tập trung để làm ra các phần mềm ứng dụng phục vụ cuộc sống. Sau năm 1990 một lượng thông tin khổng lồ và sự phát triển bùng nổ của Internet. Mục đích chính của năng lực CNTT&TT là phát triển khả năng thu thập, xử lý thông tin dưới các hình thức số hóa khác nhau và kỹ năng tạo ra thông tin mới [70].

Cùng với tiến trình phát triển của CNTT&TT, các tổ chức EU, OECD, UNESCO đã thực hiện nhiều dự án nghiên cứu nhằm đề xuất khung năng lực, xây dựng hệ thống năng lực CNTT&TT cho nhiều đối tượng khác nhau. Từ năm 2005, EU triển khai nghiên cứu khung năng lực điện tử và ban hành các phiên bản 1. Khung năng lực điện tử này mô tả hệ thống năng lực CNTT&TT dành cho nhiều đối tượng, tổ chức khác nhau, trong đó có cả các cơ sở giáo dục và đào tạo. Năm 2012 OECD đưa ra năng lực CNTT&TT dành cho ba đối tượng: Chuyên gia CNTT (người có khả năng phát triển, vận hành và bảo trì các hệ thống CNTT&TT); Người dùng nâng cao (người có năng lực sử dụng các phần mềm nâng cao thường dùng cho ngành nghề); và người dùng cơ bản (có thể sử dụng bộ ứng dụng văn phòng, các công cụ liên quan đến Internet cần thiết cho xã hội thông tin, chính phủ điện tử và cuộc sống) [75].

UNESCO đã có những nghiên cứu năng lực CNTT&TT trong giáo dục. Năm 2002 UNESCO đưa ra hai mô hình phát triển năng lực CNTT&TT trong dạy và học. Mô hình thứ nhất là chuỗi liên tục các phương pháp tiếp cận để phát triển năng lực này trong trường học, gồm 4 phương pháp tiếp cận: Mới nổi; Áp dụng; Tích hợp; Chuyển đổi. Mô hình thứ 2 là các giai đoạn dạy và học thông qua CNTT&TT, gồm 4 giai đoạn chính: Khám phá, cách sử dụng, thời điểm và chuyên sâu sử dụng công cụ CNTT&TT.

Đồng thời, UNESCO cũng đề xuất phát triển cấu trúc chương trình giảng dạy CNTT&TT cho giáo viên và học sinh để nâng cao kiến thức, kỹ năng trong lĩnh vực CNTT&TT gồm: Phổ biến CNTT&TT; Ứng dụng CNTT&TT trong các môn học; Tích hợp CNTT&TT vào giảng dạy; Chuyên sâu, nâng cao về CNTT&TT [79]. Năm 2008, UNESCO [80] đưa ra tiêu chuẩn năng lực CNTT&TT gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ cụ thể như sau: - Kiến thức: Phát triển nền tảng cơ bản của kiến thức, nâng cao nhận thức, vai trò, chức năng của CNTT&TT. Kiến thức gồm 6 thành phần cốt lõi: (1). Thông thạo với điện thoại, máy tính, Internet và các thiết bị CNTT&TT khác; (2).

Khả năng tìm hiểu CNTT&TT; (3). Hiểu được đặc trưng sử dụng cơ bản CNTT&TT; (4). Áp dụng công nghệ vào cuộc sống hàng ngày như: Gọi điện thoại, gửi tin nhắn SMS, xử lý văn bản, bảng tính, CSDL, lưu trữ 9 thông tin, duyệt web, email; (5). Phân biệt thế giới ảo thế giới thực; (6).

Nhận thức về đạo đức nghề nghiệp, quy tắc ứng xử. - Kỹ năng: Đảm bảo người học sử dụng thành thạo các ứng dụng CNTT&TT, tìm kiếm, thu thập, truy cập, tích hợp, đánh giá tính hợp lệ, độ tin cậy của thông tin, tạo ra thông tin mới, sắp xếp dữ liệu, sử dụng mạng internet. Kỹ năng có 7 thành phần cốt lõi gồm: (1). Khai thác ứng dụng CNTT&TT; (2).

Khả năng truy cập và tìm kiếm thông tin; (3). Khả năng sử dụng các dịch vụ trên Internet; (4). Khả năng thu thập, xử lý dữ liệu; (5). Khả năng chuyển đổi dữ liệu thành bản trình chiếu đồ hoạ và các định dạng khác; (6).

Sử dụng CNTT&TT để hỗ trợ tư duy phản biện, sáng tạo và đổi mới cho công việc và giải trí; (7). Khả năng phân biệt độ tin cậy của thông tin. - Thái độ: Phản ánh, đánh giá được việc sử dụng CNTT&TT tác động đến cá nhân, xã hội, giao tiếp và các hành vi khác. Thái độ đề cập tới 6 thành tố cơ bản gồm: (1).

Có khả năng sử dụng CNTT&TT làm việc cá nhân hoặc theo nhóm, giúp đỡ lẫn nhau khi xảy ra sự cố; (2). Sử dụng CNTT&TT một cách thận trọng, an toàn, trách nhiệm; (3). Thái độ phê bình phản ánh khi đánh giá thông tin: Nhận thức về động cơ, tính trung thực; (4). Quan tâm đến việc sử dụng CNTT&TT để mở rộng tầm hiểu biết bằng cách tham gia cộng đồng mạng; (5).

Hiểu được hậu quả của việc tiếp thu và sử dụng công nghệ: Khả năng hiểu việc sử dụng CNTT&TT ảnh hưởng đến xã hội, giao tiếp và các hành vi khác; (6). Khả năng đánh giá tác động của CNTT&TT đối với xã hội. Theo nghiên cứu của Viện khảo thí giáo dục ETS [69], khả năng hiểu biết về CNTT&TT có thể đạt được tốt nhất thông qua các trải nghiệm tích hợp học tập, nhận thức và kỹ thuật. Các chương trình giảng dạy độc lập, tập trung đơn lẻ, dù là học thuật hay kỹ thuật, sẽ hạn chế khả năng hiểu biết về CNTT&TT của người học.

Các kỹ năng này cần được tích hợp một cách thích hợp vào các chương trình giảng dạy về kỹ năng nhận thức cũng như các kỹ 10 năng về CNTT và kỹ thuật nhằm đảm bảo nâng cao trình độ hiểu biết về CNTT&TT. Công trình nghiên cứu của Tondeur, van Braak và Valcke [78] tập trung vào ứng dụng phần mềm, làm rõ việc sử dụng CNTT trong giáo dục. Theo đó, có ba hình thức sử dụng CNTT&TT được đề cập gồm: 1) sử dụng CNTT&TT như một công cụ thông tin ; 2) sử dụng CNTT&TT như một công cụ học tập; 3) sử dụng CNTT&TT để học các kỹ năng cơ bản về CNTT&TT. Nghiên cứu cũng chỉ ra sẽ có sự khác biệt về năng lực CNTT&TT của học sinh khi sử dụng một trong ba hình thức sử dụng CNTT&TT trên trong lớp học.

Hiệp hội Công nghệ Giáo dục Quốc tế (ISTE) [63] đưa ra tiêu chuẩn công nghệ Giáo dục Quốc gia cho học sinh trong thế giới kỹ thuật số gồm 06 năng lực thành phần: Sáng tạo, đổi mới; Giao tiếp, hợp tác; Nghiên cứu và sử dụng thông tin; Tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và ra quyết định; Công dân kỹ thuật số; Hoạt động công nghệ. Nghiên cứu về học vấn kỹ thuật số, Romani (2009) cho rằng “Người có học vấn kỹ thuật số nghĩa là có năng lực sử dụng CNTT&TT để truy cập, lưu trữ, quản lý, chia sẻ thông tin, giao tiếp với nhiều định dạng văn bản hoặc đa phương tiện” [76]. Nghiên cứu của Ferrari (2012) cho rằng “Năng lực Kỹ thuật số là tập hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ được yêu cầu khi sử dụng CNTT&TT và phương tiện kỹ thuật số để thực hiện các nhiệm vụ, giải quyết vấn đề, giao tiếp, quản lý thông tin, hợp tác, tạo và chia sẻ nội dung một cách hiệu quả, phù hợp, có tính phản biện, sáng tạo, tự chủ, linh hoạt, có đạo đức” [68]. Chương trình giáo dục Bang California, Mỹ [61] định nghĩa “Năng lực kỹ thuật số của người học là khả năng sử dụng công nghệ kỹ thuật số và các công cụ truyền thông hoặc mạng để truy cập, quản lý, tích hợp, đánh giá, sáng tạo và trao đổi thông tin trong xã hội tri thức”.

Nhằm giúp học sinh nâng cao năng lực CNTT&TT dựa trên tư duy tính toán, Hàn Quốc đã phát triển 11 chương trình tin học dành cho học sinh phổ thông với những khái niệm và các nguyên tắc cơ bản của khoa học máy tính [77]. Tại Úc, năng lực CNTT&TT của học sinh gồm 5 năng lực thành phần: Áp dụng các giao thức, thông lệ xã hội và đạo đức khi sử dụng CNTT&TT; Quản lý và vận hành CNTT&TT; Nghiên cứu với CNTT&TT; Sáng tạo với CNTT&TT; Giao tiếp với CNTT&TT, được thể hiện qua Hình 1.1: Các thành phần của năng lực CNTT&TT trong chương trình giáo dục phổ thông của Úc Nghiên cứu của Wandee Kopaiboon và cộng sự [83] khẳng định cá nhân có năng lực CNTT&TT là có khả năng lựa chọn, sử dụng các công cụ CNTT&TT phù hợp để làm việc hiệu quả; thu thập và chia sẻ thông tin có đạo đức, có kiến thức nền tảng về CNTT&TT cũng như phát triển và sử dụng các công cụ CNTT&TT mới một cách hiệu quả. Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Koen Aesaert [72]: Năng lực CNTT&TT của người học là tích hợp của đơn vị kỹ năng, kiến thức giao tiếp, xử lý thông tin và kiến thức, kỹ năng về sử dụng các ứng dụng CNTT&TT. Như vậy các công trình nghiên cứu về năng lực CNTT&TT, phát triển năng lực CNTT&TT cơ bản theo 3 vấn đề chính: Thứ nhất liên quan đến kiến thức CNTT&TT; thứ 2 các kỹ năng liên quan đến việc sử dụng CNTT&TT; thứ 3 là thái độ của việc sử dụng CNTT&TT.

Đồng thời có điểm chung là gắn 12 liền với kiến thức, kỹ năng sử dụng máy tính, các thiết bị truyền thông, sử dụng các phần mềm để khai thác, xử lý, lưu trữ, tạo và chia sẻ thông tin. Những kết quả nghiên cứu trong nước Để có định hướng bồi dưỡng năng lực sử dụng CNTT&TT cho sinh viên tốt nghiệp đại học đáp ứng yêu cầu xã hội theo chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT, Bộ Thông tin và truyền thông ban hành thông tư số 03/2014/TT- BTTTT ngày 11/03/2014 “về quy định chuẩn kỹ năng sử công nghệ thông tin” [12]. Thông tư quy định chi tiết các kỹ năng thực hành để quản lý, vận hành các loại máy tính thông dụng đúng quy trình và các yêu cầu kỹ thuật. Kỹ năng sử dụng các phần mềm thông dụng như bộ công cụ tin học văn phòng, sử dụng các dịch vụ trên Internet, Email…Cấu trúc nội dung được chia thành hai phần, phần cơ bản gồm 6 mô đun và phần nâng cao gồm 9 mô đun cụ thể như sau: “(1).

Hiểu biết về CNTT cơ bản; (2). Sử dụng máy tính cơ bản; (3). Xử lý văn bản cơ bản; (4). Sử dụng bảng tính cơ bản; (5).

Sử dụng trình chiếu cơ bản; (6). Sử dụng Internet cơ bản; (7). Xử lý văn bản nâng cao; (8). Sử dụng bảng tính nâng cao; (9).