Luận án tiến sĩ phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc.

• Tác giả: Lê Văn Sơn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Huy Hoàng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn Kỹ thuật Công nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Sử Dụng Công Nghệ Thông Tin Và Truyền Thông Trong Dạy Học Tin Học Cho Học Sinh Dự Bị Đại Học Dân Tộc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1.1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Những kết quả nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Những vấn đề tiếp tục được nghiên cứu trong luận án
• 1.2. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 1.2.1. Công nghệ thông tin và truyền thông
• 1.2.2. Năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.2.3. Phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3. KHUNG NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT CỦA HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.3.1. Cơ sở xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.2. Phương pháp và quy trình xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.3. Khung năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.3.4. Thang đo các mức năng lực sử dụng CNTT&TT của học sinh DBĐH dân tộc
• 1.4. Vai trò của khung lực sử dụng CNTT&TT
• 1.5. ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.5.1. Định hướng nâng cao chất lượng dạy học tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc
• 1.5.2. Dạy học phát triển năng lực
• 1.5.3. Phương pháp và kỹ thuật dạy học phát triển năng lực
• 1.5.4. Yếu tố ảnh hưởng đến phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 1.5.5. Một số con đường để phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc trong dạy học tin học
• 1.6. THỰC TRẠNG VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 1.6.1. Thiết kế khảo sát
• 1.6.2. Kết quả khảo sát
• 1.6.3. Kết luận về thực trạng phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT trong dạy học Tin học của học sinh DBĐH dân tộc
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 2.1. ĐẶC ĐIỂM DẠY HỌC TIN HỌC Ở TRƯỜNG DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC
• 2.1.1. Đặc điểm dạy học ở trường dự bị đại học dân tộc
• 2.1.2. Mục tiêu dạy học Tin học ở trường dự bị đại học
• 2.1.3. Nội dung dạy học tin học ở trường dự bị đại học
• 2.2. ĐỊNH HƯỚNG VÀ NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG BIỆN PHÁP
• 2.2.1. Định hướng xây dựng biện pháp
• 2.2.2. Nguyên tắc xây dựng biện pháp
• 2.3. MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CNTT&TT TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DBĐH DÂN TỘC
• 2.3.1. Biện pháp 1: Thiết kế bài dạy Tin học phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT
• 2.3.2. Biện pháp 2: Dạy học Tin học gắn với bối cảnh thực tiễn
• 2.3.3. Biện pháp 3: Tổ chức dạy học Tin học theo dự án học tập
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KIỂM NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ
• 3.1. KIỂM NGHIỆM BẰNG PHƯƠNG PHÁP CHUYÊN GIA
• 3.1.1. Mục đích, nội dung, đối tượng, phương pháp, thời gian kiểm nghiệm
• 3.1.2. Kết quả kiểm nghiệm
• 3.2. KIỂM NGHIỆM BẰNG PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.2.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.2.3. Thời gian, địa điểm và đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.2.4. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2.5. Xử lý kết quả thực nghiệm
• 3.2.6. Tổ chức thực nghiệm vòng 1
• 3.2.7. Tổ chức thực nghiệm vòng 2
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phát triển năng lực CNTT

Phát triển năng lực CNTT là một yêu cầu cấp thiết trong giáo dục hiện đại, đặc biệt đối với học sinh dự bị đại học dân tộc. Năng lực này không chỉ giúp học sinh tiếp cận với công nghệ mà còn tạo nền tảng cho việc học tập suốt đời. Theo nghiên cứu, năng lực sử dụng CNTT bao gồm khả năng thu thập, xử lý thông tin và tạo ra thông tin mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, nơi CNTT đóng vai trò then chốt trong mọi lĩnh vực.

1.1. Khung năng lực CNTT

Khung năng lực CNTT được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như EU, OECD và UNESCO. Khung này bao gồm các mức độ từ cơ bản đến nâng cao, phù hợp với từng đối tượng học sinh. Đối với học sinh dự bị đại học dân tộc, khung năng lực tập trung vào việc sử dụng các công cụ CNTT cơ bản như phần mềm văn phòng và internet, đồng thời phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua công nghệ.

1.2. Phương pháp phát triển năng lực

Các phương pháp phát triển năng lực CNTT bao gồm dạy học tích hợp, dạy học theo dự án và sử dụng công nghệ trong giảng dạy. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng thực hành, từ đó nâng cao năng lực sử dụng CNTT một cách hiệu quả.

II. Dạy học tin học

Dạy học tin học là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục hiện đại, đặc biệt đối với học sinh dự bị đại học dân tộc. Môn học này không chỉ cung cấp kiến thức về công nghệ mà còn giúp học sinh phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo nghiên cứu, việc dạy học tin học cần được thiết kế theo hướng phát triển năng lực, tập trung vào việc ứng dụng kiến thức vào thực tiễn.

2.1. Chương trình đào tạo

Chương trình đào tạo tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Nội dung chương trình bao gồm các kiến thức cơ bản về máy tính, phần mềm ứng dụng và internet, đồng thời tích hợp các bài tập thực hành để học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tế.

2.2. Phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học tin học cần đa dạng, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Các phương pháp như dạy học theo dự án, dạy học tích hợp và sử dụng công nghệ trong giảng dạy sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng tin học một cách toàn diện. Đồng thời, giáo viên cần tạo môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tự học và sáng tạo.

III. Học sinh dự bị đại học

Học sinh dự bị đại học là đối tượng đặc biệt cần được quan tâm trong giáo dục, đặc biệt là trong việc phát triển năng lực CNTT. Những học sinh này thường đến từ các vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Do đó, việc trang bị kiến thức và kỹ năng CNTT cho học sinh dự bị đại học là một nhiệm vụ quan trọng, giúp các em có thể hòa nhập và thành công trong môi trường đại học.

3.1. Đặc điểm học sinh

Học sinh dự bị đại học dân tộc thường có trình độ học vấn không đồng đều, đa dạng về dân tộc và ngôn ngữ. Điều này gây khó khăn trong quá trình học tập, đặc biệt là trong môn tin học. Do đó, chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp, đảm bảo tính linh hoạt và dễ tiếp cận.

3.2. Chiến lược hỗ trợ

Để hỗ trợ học sinh dự bị đại học phát triển năng lực CNTT, cần có các chiến lược như tăng cường cơ sở vật chất, đào tạo giáo viên và xây dựng môi trường học tập tích cực. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính và tạo điều kiện để học sinh có thể tiếp cận với công nghệ một cách dễ dàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ khoa học giáo dục: "Phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học Tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc", chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Kỹ thuật Công nghiệp (Mã số: 9140111), do nghiên cứu sinh Lê Văn Sơn thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Huy Hoàng và TS. Ngô Văn Hoan (năm 2022).

1. Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XXI, sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT) cùng nền kinh tế tri thức và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương pháp dạy học. Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khẳng định nhiệm vụ chuyển mạnh quá trình giáo dục từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học, tập trung dạy cách học, rèn luyện kỹ năng tự học và thích ứng công nghệ.

Hệ thống các trường Dự bị Đại học (DBĐH) dân tộc giữ nhiệm vụ bồi dưỡng văn hóa, nâng cao trình độ cho học sinh là con em đồng bào dân tộc thiểu số đã tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) để tạo nguồn cán bộ cho vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, sau hơn 40 năm hoạt động, chất lượng bồi dưỡng tại các trường DBĐH dân tộc vẫn còn những hạn chế:

• Mặt bằng học lực của học sinh chưa đồng đều; tính tích cực, chủ động trong tự học chưa cao do rào cản về ngôn ngữ, văn hóa và môi trường học tập mới.
• Năng lực sử dụng CNTT&TT của học sinh để đáp ứng phương pháp học tập ở bậc đại học còn yếu. Kiến thức và kỹ năng tin học tiếp nhận từ trường phổ thông còn phân tán, khả năng vận dụng giải quyết các tình huống thực tiễn bị giới hạn.
• Thực tiễn dạy học môn Tin học tại khối trường DBĐH dân tộc vẫn còn thiếu khung năng lực chuẩn hóa và hệ thống giải pháp sư phạm đặc thù cho đối tượng học sinh dân tộc thiểu số trong giai đoạn chuyển tiếp lên đại học.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu, xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT, hoàn thiện cơ sở lý thuyết và đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm nhằm phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT trong dạy học môn Tin học cho đối tượng học sinh DBĐH dân tộc.

3. Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất và thực hiện được hệ thống các biện pháp trong dạy học môn Tin học theo định hướng phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT phù hợp với loại hình trường DBĐH dân tộc và đặc điểm tâm sinh lý, nhận thức của học sinh người dân tộc thiểu số, thì sẽ phát triển được năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Tin học tại các trường DBĐH dân tộc.
• Đối tượng nghiên cứu: Năng lực sử dụng CNTT&TT và các biện pháp phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc trong dạy học môn Tin học.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Khảo sát thực trạng năng lực sử dụng CNTT&TT và thực trạng dạy học Tin học tại 04 cơ sở giáo dục: Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương, Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn, Trường Dự bị Đại học Dân tộc Trung ương Nha Trang, Trường Dự bị Đại học Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Tổ chức thực nghiệm sư phạm tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

1. Các nghiên cứu quốc tế về năng lực CNTT&TT

Luận án đã điểm lại quá trình phát triển của CNTT&TT từ cột mốc phát minh máy tính dùng phiếu đục lỗ của Herman Hollerith (1880) đến các giai đoạn phát triển năng lực CNTT&TT: tập trung vào vận hành máy vi tính (1960–1970), khai thác phần mềm ứng dụng (1980–1990), và giai đoạn bùng nổ Internet từ sau năm 1990 hướng tới thu thập, xử lý và tạo lập thông tin số hóa.

Các tổ chức quốc tế và học giả đã đưa ra nhiều khung chuẩn:

• Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2012): Phân chia năng lực CNTT&TT thành 3 nhóm đối tượng: Chuyên gia CNTT, Người dùng nâng cao và Người dùng cơ bản.
• UNESCO (2002, 2008, 2011): Đưa ra mô hình 4 giai đoạn tiếp cận CNTT&TT trong nhà trường (Mới nổi - Áp dụng - Tích hợp - Chuyển đổi) và chuẩn năng lực bao gồm ba thành phần cốt lõi: Kiến thức (6 thành phần), Kỹ năng (7 thành phần), và Thái độ (6 thành phần).
• Viện Khảo thí Giáo dục Hoa Kỳ (ETS): Khẳng định năng lực CNTT&TT đạt hiệu quả thông qua trải nghiệm tích hợp học tập, nhận thức và kỹ thuật thay vì giảng dạy đơn lẻ.
• Hiệp hội Công nghệ Giáo dục Quốc tế (ISTE): Xây dựng tiêu chuẩn công nghệ giáo dục cho học sinh gồm 06 năng lực: Sáng tạo - đổi mới; Giao tiếp - hợp tác; Nghiên cứu và sử dụng thông tin; Tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và ra quyết định; Công dân kỹ thuật số; Hoạt động công nghệ.
• Các nghiên cứu của Ferrari (2012), Romani (2009), Wandee Kopaiboon (2014), Koen Aesaert (2013), Tondeur, van Braak và Valcke (2007): Xác định cấu trúc năng lực kỹ thuật số, phân tích các hình thức sử dụng CNTT&TT như công cụ thông tin, công cụ học tập và công cụ phát triển kỹ năng.
• Chương trình giáo dục các quốc gia: Úc (xác định 5 thành phần năng lực CNTT&TT trong chương trình phổ thông), Hàn Quốc (phát triển chương trình tin học dựa trên tư duy tính toán và khoa học máy tính), Bang California - Hoa Kỳ (định nghĩa chuẩn năng lực số).

2. Các nghiên cứu trong nước

• Quy định chuẩn hóa: Thông tư số 03/2014/TT-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông quy định Chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT gồm 06 mô đun cơ bản và 09 mô đun nâng cao.
• Phát triển năng lực CNTT cho học sinh, sinh viên: Các nghiên cứu của Trần Thị Bích Liễu (2015), Nguyễn Thị Kim Dung (2015), Nguyễn Văn Hiền (2009), Nguyễn Thị Chim Lang (2009), Ngô Tứ Thành (2009), Thái Hoài Minh và Trịnh Văn Biều (2011), Nguyễn Thế Dũng và Ngô Tứ Thành (2014), Lê Thị Kim Loan (2013), Phạm Văn Bản và Nguyễn Phương Thảo (2017), Vũ Thị Hồng Tuyến và Trần Trung Ninh (2014). Các tác giả tập trung vào xây dựng khung năng lực, quy trình rèn luyện kỹ năng sử dụng CNTT cho sinh viên sư phạm các chuyên ngành (Toán, Hóa học, Sinh học, Tin học) và học sinh phổ thông thông qua dạy học tích hợp, WebQuest.
• Nghiên cứu về dạy học tại các trường DBĐH dân tộc: Các công trình của Trần Trung (ứng dụng CNTT hỗ trợ dạy học Hình học), Lê Thị Thu Hiền (đổi mới kiểm tra đánh giá môn Vật lý bằng CNTT), Lê Thị Thu Hà (dạy học tích hợp theo dự án phát triển năng lực vận dụng kiến thức), Tạ Xuân Phương (dạy học hợp tác nhóm môn Địa lí), Mai Công Khanh và Đặng Xuân Cảnh (quản lý dạy học và hoạt động học tập của học sinh DBĐH), Lê Trọng Tuấn (phát triển kỹ năng tự học).

3. Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực CNTT&TT và phương pháp dạy học cho học sinh DBĐH dân tộc, nhưng chưa có đề tài nào đi sâu xây dựng khung năng lực sử dụng CNTT&TT chuẩn hóa và hệ thống biện pháp dạy học môn Tin học phát triển năng lực này cho đối tượng học sinh DBĐH dân tộc. Luận án là công trình chuyên biệt giải quyết vấn đề trên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý thuyết và khái niệm trung tâm

• Năng lực: Luận án vận dụng định nghĩa theo Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể 2018 của Bộ GD&ĐT: Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác để thực hiện thành công loại hoạt động nhất định trong bối cảnh cụ thể.
• Công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT): Tập hợp đa dạng các công cụ (phần cứng, phần mềm), tài nguyên công nghệ (thông tin, dữ liệu) và phương pháp khoa học được sử dụng để giao tiếp, trao đổi, tạo ra, lưu trữ và quản lý thông tin.
• Năng lực sử dụng CNTT&TT: Sự huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ về CNTT&TT để giao tiếp, trao đổi, tạo ra, lưu trữ, quản lý thông tin theo các quy định pháp lý, chuẩn mực đạo đức và xã hội.
• Phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT: Sự biến đổi năng lực sử dụng CNTT&TT lên mức độ cao hơn trong hoạt động giao tiếp, trao đổi, tạo ra, lưu trữ và quản lý thông tin.
• Thang đo SOLO (Structure of Observed Learning Outcomes): Luận án sử dụng thang phân loại cấu trúc kết quả học tập quan sát được của Biggs và Collis (1982) với 5 mức độ nhận thức:
  1. Tiền cấu trúc (Pre-structural): Kiến thức rời rạc, không kết nối, dưới chuẩn.
  2. Đơn cấu trúc (Uni-structural): Nhận biết đơn giản, thực hiện theo chỉ dẫn, dưới chuẩn.
  3. Đa cấu trúc (Multi-structural): Hiểu một số liên kết nhưng chưa đầy đủ, đạt chuẩn.
  4. Quan hệ (Relational): Phân tích, liên kết, giải quyết vấn đề, trên chuẩn.
  5. Trừu tượng mở rộng (Extended Abstract): Khái quát hóa, dự đoán, chuyển đổi ý tưởng sáng tạo, vượt chuẩn.

2. Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa và phân loại các văn bản quy phạm pháp luật (Luật CNTT, Luật An ninh mạng, Chương trình GDPT 2018, Thông tư 03/2014/TT-BTTTT), các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn: Thiết kế phiếu khảo sát thực trạng năng lực học sinh và thực trạng dạy học của giáo viên tại 04 trường DBĐH dân tộc.
  • Phương pháp chuyên gia: Sử dụng kỹ thuật tập kích não (Brainstorming) và lấy ý kiến chuyên gia (giảng viên đại học, nhà nghiên cứu giáo dục, giáo viên Tin học DBĐH) để xây dựng khung năng lực và thẩm định tính cần thiết, tính khả thi của các biện pháp sư phạm.
  • Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Tham vấn thực tế qua các hội nghị, hội thảo chuyên môn giữa các trường DBĐH.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm theo 2 vòng (vòng 1 và vòng 2) có đối chứng tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn.
• Phương pháp thống kê toán học:
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA - Exploratory Factor Analysis).
  • Kiểm định Independent Samples T-test để so sánh giá trị trung bình điểm kiểm tra đầu vào và đầu ra giữa nhóm thực nghiệm (TN) và nhóm đối chứng (ĐC).
  • Phân tích phân bố điểm, tần suất và tần suất tích lũy hội tụ lùi.
  • Công cụ xử lý dữ liệu: Phần mềm Microsoft Excel và SPSS.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học Tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc

Chương 1 làm rõ các tiền đề lý luận và khảo sát thực trạng, tập trung vào 4 nội dung trọng tâm:

1. Đặc điểm tâm lý và học tập của học sinh DBĐH dân tộc

• Độ tuổi thanh niên (từ 18–19 tuổi đến 21–22 tuổi), đã định hình nhu cầu nghề nghiệp và có động lực học tập để vào đại học.
• Về nhận thức: Trực quan cảm tính tốt, gần gũi với tự nhiên nhưng tư duy trừu tượng, logic và khái quát hóa còn hạn chế; khả năng diễn đạt tiếng phổ thông còn gặp khó khăn do vốn từ ít.
• Về giao tiếp: Thật thà, nhiệt tình nhưng còn rụt rè, thiếu tự tin khi thuyết trình trước đám đông hoặc làm việc nhóm quy mô lớn.

2. Quy trình và cấu trúc khung năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc

Quy trình xây dựng khung năng lực gồm 5 bước được luận án thiết lập:

Bước	Tên bước	Nội dung thực hiện
Bước 1	Xác định căn cứ	Thu thập tài liệu, nghiên cứu văn bản pháp lý (Luật CNTT, Luật An ninh mạng, CTGDPT 2018, Thông tư 03/2014/TT-BTTTT, khuyến nghị UNESCO)
Bước 2	Xác định năng lực thành phần	Sử dụng phương pháp Brainstorming với sự tham gia của chuyên gia để đề xuất 5 năng lực thành phần
Bước 3	Xác định tiêu chí và mức độ	Xây dựng 18 tiêu chí tương ứng và mô tả chi tiết mức độ phát triển theo thang đo SOLO
Bước 4	Xin ý kiến chuyên gia	Gửi dự thảo xin ý kiến đánh giá về số lượng, tên gọi, cấu trúc và nội dung mô tả
Bước 5	Hoàn thiện khung năng lực	Tiếp thu, chỉnh sửa, hoàn thiện khung năng lực qua các vòng phản hồi

Cấu trúc khung năng lực sử dụng CNTT&TT gồm 5 năng lực thành phần và 18 tiêu chí:

STT	Năng lực thành phần	Các tiêu chí thành phần
1	Năng lực sử dụng máy tính cơ bản	1. Hiểu về máy vi tính 2. Thao tác với máy vi tính 3. Làm việc với hệ điều hành
2	Năng lực sử dụng phần mềm ứng dụng và phần mềm tiện ích	4. Sử dụng phần mềm soạn thảo văn bản 5. Sử dụng phần mềm bảng tính 6. Sử dụng phần mềm trình chiếu 7. Sử dụng phần mềm học tập 8. Sử dụng phần mềm tiện ích
3	Năng lực tìm kiếm, sử dụng tài nguyên trên Internet, giao tiếp, hợp tác trong môi trường mạng	9. Tìm kiếm thông tin trên Internet 10. Lựa chọn, sử dụng tài nguyên trên Internet 11. Sử dụng dịch vụ Internet, mạng xã hội
4	Năng lực sử dụng các phương tiện CNTT&TT	12. Sử dụng camera, webcam 13. Sử dụng máy chiếu, máy quét, máy in 14. Sử dụng các thiết bị di động
5	Năng lực nhận biết tác động của CNTT&TT đối với xã hội, sử dụng CNTT&TT an toàn, đạo đức, hợp pháp	15. Tác động và ảnh hưởng của CNTT&TT đối với nhà trường và xã hội 16. Hành vi phù hợp đạo đức khi sử dụng CNTT&TT 17. Giao tiếp, chia sẻ tài nguyên trên Internet an toàn, hợp pháp 18. Tham gia các hoạt động CNTT&TT

Mỗi tiêu chí trong số 18 tiêu chí được định nghĩa chi tiết theo 5 mức độ tiến bộ (Mức 1 đến Mức 5) của thang đo SOLO.

3. Định hướng dạy học phát triển năng lực

• Dạy học phát triển năng lực diễn ra qua tiến trình 3 bước: Nhận thức về hoạt động $\rightarrow$ Thực hành hoạt động $\rightarrow$ Đánh giá và điều chỉnh hoạt động.
• Định hướng đổi mới: Cấu trúc nội dung theo chủ đề tích hợp gắn với ngữ cảnh các môn học khác; tăng cường hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tiễn; kết hợp đánh giá quá trình và đánh giá theo chuẩn tiêu chí.

4. Khảo sát thực trạng tại 04 trường DBĐH dân tộc

Kết quả điều tra giáo viên và học sinh tại 4 trường DBĐH dân tộc phản ánh:

• Giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của phát triển năng lực CNTT&TT nhưng mức độ áp dụng phương pháp dạy học tích cực (dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học tích hợp) chưa đồng đều.
• Học sinh chủ yếu mới dừng lại ở mức 1 và mức 2 (biết thao tác cơ bản, thụ động), khả năng phân tích, đánh giá, sáng tạo sản phẩm số, kết hợp các hàm phức tạp trong bảng tính hay phối hợp công cụ mạng xã hội phục vụ học tập học thuật còn rất yếu.

---

Chương 2: Biện pháp phát triển năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học Tin học cho học sinh dự bị đại học dân tộc

Chương 2 trình bày cơ sở đặc điểm chương trình môn Tin học tại trường DBĐH (phân phối chương trình, chuẩn kiến thức, ngữ cảnh liên môn) và đề xuất hệ thống 03 biện pháp sư phạm trọng tâm:

Biện pháp 1: Thiết kế bài dạy Tin học phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT

• Mục tiêu: Chuyển đổi từ thiết kế bài dạy truyền thụ kiến thức sang tổ chức các hoạt động học tập định hướng chuẩn đầu ra của khung năng lực.
• Cách thực hiện: Thiết kế tiến trình bài học thông qua chuỗi các hoạt động có cấu trúc logic: Hoạt động mở đầu (khởi động/kết nối) $\rightarrow$ Hoạt động hình thành kiến thức mới $\rightarrow$ Hoạt động luyện tập/thực hành $\rightarrow$ Hoạt động vận dụng, mở rộng.
• Xác định mục tiêu bài học tương ứng với các tiêu chí và mức độ của khung năng lực; xây dựng tiêu chí đánh giá và bảng kiểm (rubrics) để học sinh tự đánh giá và giáo viên đánh giá quá trình.

Biện pháp 2: Dạy học Tin học gắn với bối cảnh thực tiễn

• Mục tiêu: Khắc phục tính trừu tượng, rời rạc của kiến thức tin học, giúp học sinh dân tộc thiểu số dễ dàng liên hệ và giải quyết các vấn đề trong đời sống nội trú và học tập.
• Cách thực hiện:
  • Khai thác bối cảnh thực tế đời sống, sinh hoạt, văn hóa của học sinh dân tộc và môi trường học tập nội trú để xây dựng các bài tập, nhiệm vụ thực hành.
  • Tích hợp ngữ cảnh của các môn học khác trong chương trình DBĐH (Toán, Vật lý, Hóa học, Lịch sử, Địa lý) vào nội dung thực hành môn Tin học (ví dụ: dùng bảng tính Excel xử lý số liệu thống kê địa lý, vẽ biểu đồ dân số; dùng Word soạn thảo văn bản hành chính; dùng PowerPoint trình bày chuyên đề văn hóa dân tộc).

Biện pháp 3: Tổ chức dạy học Tin học theo dự án học tập

• Mục tiêu: Phát triển toàn diện năng lực thành phần số 2, số 3, số 4 và số 5 (kỹ năng làm việc nhóm, tìm kiếm tài nguyên Internet, quản lý dữ liệu, giao tiếp số và tạo ra sản phẩm số).
• Cách thực hiện:
  • Quy trình tổ chức dự án học tập qua 4 giai đoạn: Lập kế hoạch dự án $\rightarrow$ Thực hiện dự án $\rightarrow$ Báo cáo kết quả và trình bày sản phẩm $\rightarrow$ Đánh giá dự án.
  • Xây dựng hệ thống các chủ đề dự án gắn với thực tiễn học sinh DBĐH dân tộc (ví dụ: Dự án khảo sát và giới thiệu nét văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số, Dự án quản lý chi tiêu học tập của học sinh nội trú, Dự án xây dựng cẩm nang số về kỹ năng học tập ở trường đại học).

---

Chương 3: Kiểm nghiệm và đánh giá

Chương 3 trình bày quy trình và kết quả kiểm nghiệm các biện pháp đề xuất thông qua hai phương pháp: phương pháp chuyên gia và phương pháp thực nghiệm sư phạm.

1. Kiểm nghiệm bằng phương pháp chuyên gia

• Luận án tiến hành khảo nghiệm lấy ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học và giáo viên môn Tin học tại các trường DBĐH dân tộc về tính cần thiết và tính khả thi của 03 biện pháp sư phạm.
• Xử lý số liệu:
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha đối với tính cần thiết và tính khả thi đều đạt yêu cầu thống kê.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) khẳng định tính hội tụ và giá trị phân biệt của các nhóm tiêu chí đánh giá biện pháp.
  • Kết quả khảo nghiệm khẳng định hệ thống biện pháp có tính cần thiết cao và hoàn toàn khả thi trong điều kiện cơ sở vật chất, đội ngũ của các trường DBĐH dân tộc.

2. Kiểm nghiệm bằng phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn qua 02 vòng thực nghiệm độc lập:

Vòng thực nghiệm	Thiết kế thực nghiệm	Xử lý thống kê và Kết quả kiểm định
Vòng 1	Chia nhóm lớp Thực nghiệm (TN) và nhóm lớp Đối chứng (ĐC). - Nhóm TN: Dạy học áp dụng hệ thống biện pháp đề xuất. - Nhóm ĐC: Dạy học theo phương pháp truyền thống thông thường.	- Kiểm định Independent Samples T-test điểm đầu vào: Sự khác biệt giữa TN và ĐC không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$), chứng minh hai nhóm có trình độ xuất phát tương đương. - Kiểm định T-test điểm đầu ra: Điểm trung bình của nhóm TN cao hơn rõ rệt so với nhóm ĐC với $p < 0,05$. - Phân tích đường tần suất tích lũy hội tụ lùi: Đồ thị của nhóm TN luôn nằm lệch về phía bên phải so với nhóm ĐC, phản ánh tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi cao hơn.
Vòng 2	Tiếp tục triển khai thực nghiệm trên các lớp TN và ĐC mới nhằm khẳng định tính ổn định của biện pháp.	- Kiểm tra đầu vào: T-test cho thấy trình độ hai nhóm TN và ĐC ban đầu tương đương ($p > 0,05$). - Kiểm tra đầu ra: Điểm kiểm tra sau thực nghiệm của nhóm TN cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm ĐC ($p < 0,05$). - Phân bố điểm và đường tích lũy hội tụ lùi vòng 2 tái khẳng định sự tiến bộ đồng đều và mức độ phát triển năng lực CNTT&TT của học sinh nhóm thực nghiệm.

Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học đã đặt ra.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về năng lực sử dụng CNTT&TT và quá trình phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT trong dạy học môn Tin học tại loại hình trường DBĐH dân tộc.
• Xác lập khung lý thuyết về tiến trình 3 bước phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT gắn liền với các đặc điểm tâm lý, nhận thức đặc thù của học sinh người dân tộc thiểu số trong giai đoạn chuẩn bị vào đại học.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng thành công Khung năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc gồm 05 năng lực thành phần, 18 tiêu chí với bản mô tả 5 mức độ phát triển theo thang đo SOLO (từ Mức 1 đến Mức 5).
• Đánh giá toàn diện thực trạng dạy học Tin học và mức độ đáp ứng năng lực sử dụng CNTT&TT của học sinh tại 04 trường DBĐH dân tộc trên cả nước.
• Đề xuất hệ thống 03 biện pháp sư phạm đồng bộ: (1) Thiết kế bài dạy phát triển năng lực; (2) Dạy học gắn với bối cảnh thực tiễn và ngữ cảnh liên môn; (3) Tổ chức dạy học theo dự án học tập.
• Cung cấp bộ minh chứng thực nghiệm và dữ liệu thống kê (Cronbach's Alpha, EFA, T-test, tần suất tích lũy lùi) khẳng định tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung trình bày trong luận án:

• Phạm vi khảo nghiệm thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm mới chỉ được tổ chức trực tiếp tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn. Mặc dù đã khảo sát diện rộng tại 4 trường DBĐH dân tộc, việc mở rộng thực nghiệm đồng thời ở các trường DBĐH dân tộc tại các vùng miền khác (miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Nam Bộ) sẽ tăng cường tính khái quát hóa của giải pháp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng ứng dụng khung năng lực sử dụng CNTT&TT sang các môn học khác trong chương trình bồi dưỡng DBĐH dân tộc.
  • Nghiên cứu phát triển các học liệu số, hệ thống bài giảng điện tử và môi trường học tập trực tuyến (E-learning, LMS) chuyên biệt hỗ trợ tự học cho học sinh dân tộc nội trú.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về quy trình xây dựng khung năng lực dựa trên thang đo SOLO, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê giáo dục (SPSS, EFA, T-test, đường tích lũy hội tụ lùi).
• Giáo viên môn Tin học tại các trường DBĐH dân tộc và trường phổ thông dân tộc nội trú: Cung cấp khung tiêu chí đánh giá năng lực chi tiết (18 tiêu chí) cùng các kế hoạch bài dạy mẫu, chủ đề dạy học dự án có thể áp dụng trực tiếp vào giảng dạy.
• Cán bộ quản lý giáo dục và cơ quan hoạch định chính sách: Tham khảo để xây dựng chuẩn đầu ra môn Tin học, định hướng đổi mới nội dung bồi dưỡng giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất CNTT&TT cho khối trường DBĐH dân tộc trên toàn quốc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khung năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc gồm những thành phần nào?

Khung năng lực gồm 5 năng lực thành phần với 18 tiêu chí:

1. Năng lực sử dụng máy tính cơ bản (3 tiêu chí: hiểu máy tính, thao tác máy tính, làm việc với hệ điều hành).
2. Năng lực sử dụng phần mềm ứng dụng và phần mềm tiện ích (5 tiêu chí: soạn thảo văn bản, bảng tính, trình chiếu, phần mềm học tập, phần mềm tiện ích).
3. Năng lực tìm kiếm, sử dụng tài nguyên trên Internet, giao tiếp, hợp tác trong môi trường mạng (3 tiêu chí: tìm kiếm, chọn lọc sử dụng tài nguyên, dùng dịch vụ mạng xã hội).
4. Năng lực sử dụng các phương tiện CNTT&TT (3 tiêu chí: camera/webcam, máy chiếu/quét/in, thiết bị di động).
5. Năng lực nhận biết tác động của CNTT&TT đối với xã hội, sử dụng an toàn, đạo đức, hợp pháp (4 tiêu chí: nhận biết tác động, hành vi đạo đức, chia sẻ an toàn thông tin, tham gia hoạt động CNTT).

2. Thang đo nào được sử dụng để lượng hóa mức độ phát triển năng lực của học sinh?

Luận án sử dụng thang đo SOLO (Structure of Observed Learning Outcomes) của Biggs và Collis (1982) với 5 mức độ: Tiền cấu trúc (Mức 1), Đơn cấu trúc (Mức 2), Đa cấu trúc (Mức 3), Quan hệ (Mức 4), và Trừu tượng mở rộng (Mức 5) để mô tả chi tiết mức độ đạt được cho từng tiêu chí trong khung năng lực.

3. Tác giả đề xuất những biện pháp sư phạm cụ thể nào?

Hệ thống gồm 03 biện pháp sư phạm:

• Biện pháp 1: Thiết kế bài dạy Tin học phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT (cấu trúc chuỗi 4 hoạt động, tích hợp tiêu chí đánh giá quá trình).
• Biện pháp 2: Dạy học Tin học gắn với bối cảnh thực tiễn (liên hệ đời sống nội trú và tích hợp ngữ cảnh các môn học khác).
• Biện pháp 3: Tổ chức dạy học Tin học theo dự án học tập (quy trình 4 giai đoạn với hệ thống chủ đề dự án sát thực tế).

4. Kết quả thực nghiệm sư phạm được kiểm chứng như thế nào?

Thực nghiệm sư phạm được tổ chức qua 2 vòng (Vòng 1 và Vòng 2) tại Trường Dự bị Đại học Dân tộc Sầm Sơn giữa nhóm Thực nghiệm và nhóm Đối chứng. Dữ liệu được phân tích bằng Independent Samples T-test qua phần mềm SPSS, cho thấy điểm đầu vào tương đương ($p > 0,05$) nhưng điểm đầu ra của nhóm Thực nghiệm cao hơn rõ rệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), đồng thời đường tần suất tích lũy hội tụ lùi của nhóm Thực nghiệm vượt trội hơn nhóm Đối chứng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Văn Sơn đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc thiết lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho quá trình phát triển năng lực sử dụng CNTT&TT cho học sinh DBĐH dân tộc. Đề tài đã xây dựng thành công khung năng lực gồm 5 thành phần (18 tiêu chí) theo thang đo SOLO và đề xuất hệ thống 3 biện pháp dạy học môn Tin học có tính sư phạm cao. Các kết quả kiểm nghiệm chuyên gia và thực nghiệm 2 vòng tại Trường DBĐH Dân tộc Sầm Sơn đã khẳng định tính khả thi, hiệu quả của các giải pháp, đóng góp thiết thực cho công tác nâng cao chất lượng giáo dục và tạo nguồn nhân lực cán bộ người dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC TIN HỌC CHO HỌC SINH DỰ BỊ ĐẠI HỌC DÂN TỘC 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới Lịch sử phát triển của CNTT&TT của nhân loại từ năm 1880, nhà phát minh người Mỹ Herman Hollerith chế tạo ra chiếc máy tính có thể tính toán, lưu trữ, thông tin trên phiếu đục lỗ, đây chính là tiền thân của máy tính hiện đại. Từ đó đến nay, với sự phát triển vượt bậc ngành CNTT&TT đã tạo ra kỷ nguyên văn minh trong lịch sử phát triển của loài người.

Trong những năm 1960-1970 năng lực CNTT&TT tập trung vào việc vận hành, sử dụng máy vi tính [59]. Từ năm 1980-1990, năng lực CNTT&TT tập trung để làm ra các phần mềm ứng dụng phục vụ cuộc sống. Sau năm 1990 một lượng thông tin khổng lồ và sự phát triển bùng nổ của Internet. Mục đích chính của năng lực CNTT&TT là phát triển khả năng thu thập, xử lý thông tin dưới các hình thức số hóa khác nhau và kỹ năng tạo ra thông tin mới [70].

Cùng với tiến trình phát triển của CNTT&TT, các tổ chức EU, OECD, UNESCO đã thực hiện nhiều dự án nghiên cứu nhằm đề xuất khung năng lực, xây dựng hệ thống năng lực CNTT&TT cho nhiều đối tượng khác nhau. Từ năm 2005, EU triển khai nghiên cứu khung năng lực điện tử và ban hành các phiên bản 1. Khung năng lực điện tử này mô tả hệ thống năng lực CNTT&TT dành cho nhiều đối tượng, tổ chức khác nhau, trong đó có cả các cơ sở giáo dục và đào tạo. Năm 2012 OECD đưa ra năng lực CNTT&TT dành cho ba đối tượng: Chuyên gia CNTT (người có khả năng phát triển, vận hành và bảo trì các hệ thống CNTT&TT); Người dùng nâng cao (người có năng lực sử dụng các phần mềm nâng cao thường dùng cho ngành nghề); và người dùng cơ bản (có thể sử dụng bộ ứng dụng văn phòng, các công cụ liên quan đến Internet cần thiết cho xã hội thông tin, chính phủ điện tử và cuộc sống) [75].

UNESCO đã có những nghiên cứu năng lực CNTT&TT trong giáo dục. Năm 2002 UNESCO đưa ra hai mô hình phát triển năng lực CNTT&TT trong dạy và học. Mô hình thứ nhất là chuỗi liên tục các phương pháp tiếp cận để phát triển năng lực này trong trường học, gồm 4 phương pháp tiếp cận: Mới nổi; Áp dụng; Tích hợp; Chuyển đổi. Mô hình thứ 2 là các giai đoạn dạy và học thông qua CNTT&TT, gồm 4 giai đoạn chính: Khám phá, cách sử dụng, thời điểm và chuyên sâu sử dụng công cụ CNTT&TT.

Đồng thời, UNESCO cũng đề xuất phát triển cấu trúc chương trình giảng dạy CNTT&TT cho giáo viên và học sinh để nâng cao kiến thức, kỹ năng trong lĩnh vực CNTT&TT gồm: Phổ biến CNTT&TT; Ứng dụng CNTT&TT trong các môn học; Tích hợp CNTT&TT vào giảng dạy; Chuyên sâu, nâng cao về CNTT&TT [79]. Năm 2008, UNESCO [80] đưa ra tiêu chuẩn năng lực CNTT&TT gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ cụ thể như sau: - Kiến thức: Phát triển nền tảng cơ bản của kiến thức, nâng cao nhận thức, vai trò, chức năng của CNTT&TT. Kiến thức gồm 6 thành phần cốt lõi: (1). Thông thạo với điện thoại, máy tính, Internet và các thiết bị CNTT&TT khác; (2).

Khả năng tìm hiểu CNTT&TT; (3). Hiểu được đặc trưng sử dụng cơ bản CNTT&TT; (4). Áp dụng công nghệ vào cuộc sống hàng ngày như: Gọi điện thoại, gửi tin nhắn SMS, xử lý văn bản, bảng tính, CSDL, lưu trữ 9 thông tin, duyệt web, email; (5). Phân biệt thế giới ảo thế giới thực; (6).

Nhận thức về đạo đức nghề nghiệp, quy tắc ứng xử. - Kỹ năng: Đảm bảo người học sử dụng thành thạo các ứng dụng CNTT&TT, tìm kiếm, thu thập, truy cập, tích hợp, đánh giá tính hợp lệ, độ tin cậy của thông tin, tạo ra thông tin mới, sắp xếp dữ liệu, sử dụng mạng internet. Kỹ năng có 7 thành phần cốt lõi gồm: (1). Khai thác ứng dụng CNTT&TT; (2).

Khả năng truy cập và tìm kiếm thông tin; (3). Khả năng sử dụng các dịch vụ trên Internet; (4). Khả năng thu thập, xử lý dữ liệu; (5). Khả năng chuyển đổi dữ liệu thành bản trình chiếu đồ hoạ và các định dạng khác; (6).

Sử dụng CNTT&TT để hỗ trợ tư duy phản biện, sáng tạo và đổi mới cho công việc và giải trí; (7). Khả năng phân biệt độ tin cậy của thông tin. - Thái độ: Phản ánh, đánh giá được việc sử dụng CNTT&TT tác động đến cá nhân, xã hội, giao tiếp và các hành vi khác. Thái độ đề cập tới 6 thành tố cơ bản gồm: (1).

Có khả năng sử dụng CNTT&TT làm việc cá nhân hoặc theo nhóm, giúp đỡ lẫn nhau khi xảy ra sự cố; (2). Sử dụng CNTT&TT một cách thận trọng, an toàn, trách nhiệm; (3). Thái độ phê bình phản ánh khi đánh giá thông tin: Nhận thức về động cơ, tính trung thực; (4). Quan tâm đến việc sử dụng CNTT&TT để mở rộng tầm hiểu biết bằng cách tham gia cộng đồng mạng; (5).

Hiểu được hậu quả của việc tiếp thu và sử dụng công nghệ: Khả năng hiểu việc sử dụng CNTT&TT ảnh hưởng đến xã hội, giao tiếp và các hành vi khác; (6). Khả năng đánh giá tác động của CNTT&TT đối với xã hội. Theo nghiên cứu của Viện khảo thí giáo dục ETS [69], khả năng hiểu biết về CNTT&TT có thể đạt được tốt nhất thông qua các trải nghiệm tích hợp học tập, nhận thức và kỹ thuật. Các chương trình giảng dạy độc lập, tập trung đơn lẻ, dù là học thuật hay kỹ thuật, sẽ hạn chế khả năng hiểu biết về CNTT&TT của người học.

Các kỹ năng này cần được tích hợp một cách thích hợp vào các chương trình giảng dạy về kỹ năng nhận thức cũng như các kỹ 10 năng về CNTT và kỹ thuật nhằm đảm bảo nâng cao trình độ hiểu biết về CNTT&TT. Công trình nghiên cứu của Tondeur, van Braak và Valcke [78] tập trung vào ứng dụng phần mềm, làm rõ việc sử dụng CNTT trong giáo dục. Theo đó, có ba hình thức sử dụng CNTT&TT được đề cập gồm: 1) sử dụng CNTT&TT như một công cụ thông tin ; 2) sử dụng CNTT&TT như một công cụ học tập; 3) sử dụng CNTT&TT để học các kỹ năng cơ bản về CNTT&TT. Nghiên cứu cũng chỉ ra sẽ có sự khác biệt về năng lực CNTT&TT của học sinh khi sử dụng một trong ba hình thức sử dụng CNTT&TT trên trong lớp học.

Hiệp hội Công nghệ Giáo dục Quốc tế (ISTE) [63] đưa ra tiêu chuẩn công nghệ Giáo dục Quốc gia cho học sinh trong thế giới kỹ thuật số gồm 06 năng lực thành phần: Sáng tạo, đổi mới; Giao tiếp, hợp tác; Nghiên cứu và sử dụng thông tin; Tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và ra quyết định; Công dân kỹ thuật số; Hoạt động công nghệ. Nghiên cứu về học vấn kỹ thuật số, Romani (2009) cho rằng “Người có học vấn kỹ thuật số nghĩa là có năng lực sử dụng CNTT&TT để truy cập, lưu trữ, quản lý, chia sẻ thông tin, giao tiếp với nhiều định dạng văn bản hoặc đa phương tiện” [76]. Nghiên cứu của Ferrari (2012) cho rằng “Năng lực Kỹ thuật số là tập hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ được yêu cầu khi sử dụng CNTT&TT và phương tiện kỹ thuật số để thực hiện các nhiệm vụ, giải quyết vấn đề, giao tiếp, quản lý thông tin, hợp tác, tạo và chia sẻ nội dung một cách hiệu quả, phù hợp, có tính phản biện, sáng tạo, tự chủ, linh hoạt, có đạo đức” [68]. Chương trình giáo dục Bang California, Mỹ [61] định nghĩa “Năng lực kỹ thuật số của người học là khả năng sử dụng công nghệ kỹ thuật số và các công cụ truyền thông hoặc mạng để truy cập, quản lý, tích hợp, đánh giá, sáng tạo và trao đổi thông tin trong xã hội tri thức”.

Nhằm giúp học sinh nâng cao năng lực CNTT&TT dựa trên tư duy tính toán, Hàn Quốc đã phát triển 11 chương trình tin học dành cho học sinh phổ thông với những khái niệm và các nguyên tắc cơ bản của khoa học máy tính [77]. Tại Úc, năng lực CNTT&TT của học sinh gồm 5 năng lực thành phần: Áp dụng các giao thức, thông lệ xã hội và đạo đức khi sử dụng CNTT&TT; Quản lý và vận hành CNTT&TT; Nghiên cứu với CNTT&TT; Sáng tạo với CNTT&TT; Giao tiếp với CNTT&TT, được thể hiện qua Hình 1.1: Các thành phần của năng lực CNTT&TT trong chương trình giáo dục phổ thông của Úc Nghiên cứu của Wandee Kopaiboon và cộng sự [83] khẳng định cá nhân có năng lực CNTT&TT là có khả năng lựa chọn, sử dụng các công cụ CNTT&TT phù hợp để làm việc hiệu quả; thu thập và chia sẻ thông tin có đạo đức, có kiến thức nền tảng về CNTT&TT cũng như phát triển và sử dụng các công cụ CNTT&TT mới một cách hiệu quả. Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Koen Aesaert [72]: Năng lực CNTT&TT của người học là tích hợp của đơn vị kỹ năng, kiến thức giao tiếp, xử lý thông tin và kiến thức, kỹ năng về sử dụng các ứng dụng CNTT&TT. Như vậy các công trình nghiên cứu về năng lực CNTT&TT, phát triển năng lực CNTT&TT cơ bản theo 3 vấn đề chính: Thứ nhất liên quan đến kiến thức CNTT&TT; thứ 2 các kỹ năng liên quan đến việc sử dụng CNTT&TT; thứ 3 là thái độ của việc sử dụng CNTT&TT.

Đồng thời có điểm chung là gắn 12 liền với kiến thức, kỹ năng sử dụng máy tính, các thiết bị truyền thông, sử dụng các phần mềm để khai thác, xử lý, lưu trữ, tạo và chia sẻ thông tin. Những kết quả nghiên cứu trong nước Để có định hướng bồi dưỡng năng lực sử dụng CNTT&TT cho sinh viên tốt nghiệp đại học đáp ứng yêu cầu xã hội theo chuẩn kỹ năng sử dụng CNTT, Bộ Thông tin và truyền thông ban hành thông tư số 03/2014/TT- BTTTT ngày 11/03/2014 “về quy định chuẩn kỹ năng sử công nghệ thông tin” [12]. Thông tư quy định chi tiết các kỹ năng thực hành để quản lý, vận hành các loại máy tính thông dụng đúng quy trình và các yêu cầu kỹ thuật. Kỹ năng sử dụng các phần mềm thông dụng như bộ công cụ tin học văn phòng, sử dụng các dịch vụ trên Internet, Email…Cấu trúc nội dung được chia thành hai phần, phần cơ bản gồm 6 mô đun và phần nâng cao gồm 9 mô đun cụ thể như sau: “(1).

Hiểu biết về CNTT cơ bản; (2). Sử dụng máy tính cơ bản; (3). Xử lý văn bản cơ bản; (4). Sử dụng bảng tính cơ bản; (5).

Sử dụng trình chiếu cơ bản; (6). Sử dụng Internet cơ bản; (7). Xử lý văn bản nâng cao; (8). Sử dụng bảng tính nâng cao; (9).