Luận văn thạc sĩ vnu ued dạy học trải nghiệm phần hợp chất nitrogen nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu dạy học trải nghiệm hợp chất nitrogen, phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trung học phổ thông.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Nhã
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Kim Giang
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Hóa Học
• Đề tài: Dạy Học Trải Nghiệm Phần Hợp Chất Nitrogen Nhằm Phát Triển Năng Lực Hợp Tác Cho Học Sinh Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM PHẦN HỢP CHẤT NITROGEN NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH
• 2.1. Tổng quan phần hợp chất nitrogen
• 2.2. Cấu trúc, nội dung phần hợp chất nitrogen – lớp 12
• 2.3. Mục tiêu phần hợp chất nitrogen
• 2.4. Những điểm lưu ý về nội dung và phương pháp dạy học phần hợp chất nitrogen
• 2.5. Xác định nguyên tắc xây dựng kế hoạch dạy học trải nghiệm
• 2.6. Xây dựng quy trình dạy học trải nghiệm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh
• 2.7. Thiết kế hoạt động trải nghiệm để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh phần hợp chất nitrogen
• 2.8. Tổ chức hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường bằng hình thức tổ chức tham quan dã ngoại kết hợp học tập tại thực địa
• 2.9. Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường bằng hình thức hội thi/cuộc thi
• 2.10. Tổ chức hoạt động trải nghiệm với hình thức sử dụng phương pháp đóng vai
• 2.11. Xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực hợp tác cho học sinh trung học phổ thông
• 2.12. Thiết kế phiếu thăm dò ý kiến của HS sau thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4.1. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Phương pháp thu thập và xử lí dữ liệu
• 3.6.1. Phương pháp xử lí dữ liệu qua bài kiểm tra
• 3.6.2. Thu thập và xử lí dữ liệu qua phiếu đánh giá năng lực hợp tác của HS
• 3.7. Khảo sát lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
• 3.8. Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.8.1. Kết quả thông qua bài kiểm tra
• 3.8.2. Kết quả qua đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của học sinh
• 3.9. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.9.1. Về mặt định tính
• 3.9.2. Về mặt định lượng
• 3.10. Kết quả phản hồi của giáo viên và học sinh sau thực nghiệm
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Hợp Tác Qua Dạy Học Trải Nghiệm Hợp Chất Nitrogen

Phát triển năng lực hợp tác là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, việc áp dụng phương pháp dạy học trải nghiệm trong giảng dạy hợp chất nitrogen không chỉ giúp học sinh hiểu sâu về kiến thức hóa học mà còn phát triển các kỹ năng hợp tác cần thiết. Hợp chất nitrogen là một phần quan trọng trong chương trình hóa học lớp 12, và việc dạy học trải nghiệm sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia và hợp tác với nhau.

1.1. Khái Niệm Về Dạy Học Trải Nghiệm

Dạy học trải nghiệm là phương pháp giáo dục mà trong đó học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó rút ra bài học và kiến thức cho bản thân. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác Trong Giáo Dục

Hợp tác trong giáo dục giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm, khả năng giao tiếp và tư duy phản biện. Những kỹ năng này rất cần thiết trong môi trường làm việc hiện đại, nơi mà sự hợp tác và giao tiếp hiệu quả là yếu tố quyết định thành công.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Dạy Học Hợp Chất Nitrogen

Mặc dù dạy học hợp chất nitrogen có nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học trải nghiệm. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt tài liệu và phương tiện hỗ trợ cho giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm. Ngoài ra, không phải tất cả học sinh đều có khả năng hợp tác tốt, điều này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của quá trình học tập.

2.1. Thiếu Tài Liệu Hỗ Trợ Dạy Học

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu và công cụ hỗ trợ cho việc dạy học trải nghiệm. Điều này dẫn đến việc không thể tổ chức các hoạt động học tập phong phú và đa dạng, ảnh hưởng đến sự hứng thú của học sinh.

2.2. Khả Năng Hợp Tác Của Học Sinh

Không phải tất cả học sinh đều có khả năng hợp tác tốt. Một số học sinh có thể gặp khó khăn trong việc giao tiếp và làm việc nhóm, điều này có thể dẫn đến sự không đồng thuận trong nhóm và ảnh hưởng đến kết quả học tập chung.

III. Phương Pháp Dạy Học Trải Nghiệm Hợp Chất Nitrogen

Để phát triển năng lực hợp tác cho học sinh, việc áp dụng các phương pháp dạy học trải nghiệm là rất cần thiết. Các phương pháp này bao gồm tổ chức các hoạt động nhóm, thí nghiệm thực tế và các dự án học tập. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về hợp chất nitrogen mà còn khuyến khích sự hợp tác và giao tiếp giữa các em.

3.1. Tổ Chức Hoạt Động Nhóm

Hoạt động nhóm là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để phát triển năng lực hợp tác. Giáo viên có thể chia lớp thành các nhóm nhỏ và giao cho mỗi nhóm một nhiệm vụ liên quan đến hợp chất nitrogen, từ đó khuyến khích học sinh làm việc cùng nhau để hoàn thành nhiệm vụ.

3.2. Thí Nghiệm Thực Tế

Thí nghiệm thực tế giúp học sinh trải nghiệm trực tiếp các phản ứng hóa học liên quan đến hợp chất nitrogen. Qua đó, học sinh không chỉ học được kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm khi thực hiện thí nghiệm cùng nhau.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dạy Học Trải Nghiệm Hợp Chất Nitrogen

Việc áp dụng dạy học trải nghiệm trong giảng dạy hợp chất nitrogen đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển được năng lực hợp tác. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động trải nghiệm có kết quả học tập tốt hơn so với các phương pháp dạy học truyền thống.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh tham gia vào dạy học trải nghiệm có sự cải thiện rõ rệt về năng lực hợp tác và kết quả học tập. Học sinh có khả năng làm việc nhóm tốt hơn và có sự hứng thú hơn với môn học.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

Học sinh thường phản hồi tích cực về các hoạt động trải nghiệm. Họ cảm thấy hứng thú hơn với việc học và có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn.

V. Kết Luận Về Phát Triển Năng Lực Hợp Tác Qua Dạy Học Trải Nghiệm

Phát triển năng lực hợp tác qua dạy học trải nghiệm hợp chất nitrogen là một phương pháp hiệu quả trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai. Để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự hỗ trợ từ các tài liệu và phương tiện dạy học phù hợp.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Trải Nghiệm

Dạy học trải nghiệm sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Các trường học cần chú trọng đầu tư vào cơ sở vật chất và đào tạo giáo viên để nâng cao chất lượng dạy học.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Giáo Viên

Giáo viên cần chủ động tìm kiếm và áp dụng các phương pháp dạy học trải nghiệm trong giảng dạy. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực hợp tác mà còn nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dữ liệu khảo sát thực tế cho thấy 92% học sinh trung học phổ thông bày tỏ sự hứng thú với các hoạt động học tập gắn liền với thực tiễn, tuy nhiên có đến 36% giáo viên bộ môn Hóa học hoàn toàn không tổ chức dạy học trải nghiệm trong mỗi học kỳ. Thực trạng giáo dục truyền thống lâu nay vẫn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều, đặt người thầy ở vị trí trung tâm và khiến người học rơi vào trạng thái tiếp thu thụ động. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt nghiêm trọng các kỹ năng làm việc nhóm, năng lực giao tiếp và khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào việc giải quyết các bài toán thực tế đời sống.

Nghiên cứu được triển khai nhằm giải quyết triệt để vấn đề trên thông qua việc thiết kế và tổ chức quy trình dạy học trải nghiệm phần hợp chất Nitrogen (chương trình Hóa học lớp 12) nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trung học phổ thông. Đề tài xác định các mục tiêu cụ thể gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học trải nghiệm và năng lực hợp tác; khảo sát thực trạng giảng dạy tại các trường phổ thông; thiết kế 03 kế hoạch bài học trải nghiệm chuyên sâu và xây dựng bộ công cụ đo lường sự tiến bộ về năng lực của học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 4 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định (gồm THPT A Hải Hậu, THPT Trần Quốc Tuấn, THPT C Hải Hậu và THPT Thịnh Long) với sự tham gia của 28 giáo viên và 380 học sinh khối 12 trong năm học 2020. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng tỷ lệ học sinh đạt năng lực hợp tác loại tốt từ mức dưới 25% lên hơn 70%, đồng thời gia tăng mức độ tiếp thu kiến thức môn học với điểm trung bình bài kiểm tra cao hơn nhóm đối chứng từ 1,2 đến 1,8 điểm, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đổi mới giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tư tưởng giáo dục tiến bộ của triết gia John Dewey với luận điểm cốt lõi "học qua làm, học bắt đầu từ làm" (learning by doing). Theo quan điểm này, nhà trường phải là một xã hội thu nhỏ, việc giáo dục phải gắn liền với dòng chảy đời sống và người học chỉ thực sự nắm vững tri thức khi trực tiếp tham gia thao tác, giải quyết các nhiệm vụ mang tính thực tiễn.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng trực tiếp mô hình chu trình học tập trải nghiệm 4 giai đoạn của David Kolb, bao gồm:

1. Kinh nghiệm cụ thể (cảm nhận và tiếp cận trực tiếp sự vật, hiện tượng).
2. Quan sát có suy tưởng (nhìn nhận, phân tích từ nhiều góc độ).
3. Khái niệm hóa trừu tượng (tư duy logic, đúc kết nguyên lý khoa học).
4. Thử nghiệm tích cực (vận dụng nguyên lý đã học vào bối cảnh mới và chấp nhận rủi ro).

Khung nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm trung tâm:

• Dạy học trải nghiệm: Hoạt động giáo dục mà dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh trực tiếp tham gia vào các hoạt động thực tiễn với tư cách là chủ thể để kiến tạo tri thức và phát triển phẩm chất.
• Năng lực: Thuộc tính cá nhân cho phép huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ để thực hiện thành công một hoạt động trong bối cảnh cụ thể.
• Năng lực hợp tác: Khả năng thích ứng với môi trường làm việc nhóm, biết tự nhận trách nhiệm, phân công công việc, hỗ trợ đồng đội và cùng hướng tới mục tiêu chung.
• Cấu trúc năng lực hợp tác: Được đo lường qua 3 thành tố gồm kiến thức hợp tác, kỹ năng hợp tác và thái độ hợp tác tích cực.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khoa học, nghiên cứu sử dụng hệ thống nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa lý luận và thực nghiệm. Cỡ mẫu khảo sát thực trạng bao gồm 28 giáo viên chuyên môn Hóa học và 380 học sinh lớp 12 tại 4 trường trung học phổ thông thuộc huyện Hải Hậu. Trong giai đoạn can thiệp, tác giả chọn 2 cặp lớp thực nghiệm và đối chứng có học lực tương đương tại trường THPT A Hải Hậu và THPT Trần Quốc Tuấn với tổng số khoảng 160 học sinh.

Phương pháp chọn mẫu được tiến hành theo nguyên tắc chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích, bảo đảm tính đại diện về điều kiện kinh tế, cơ sở vật chất và mặt bằng nhận thức của học sinh vùng ven biển. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (bao gồm việc tính toán tần số, tần suất, tần suất lũy tích, giá trị trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn và kiểm định độ tin cậy Student t-test) là nhằm kiểm soát sai số tối đa, bảo đảm việc đối sánh giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng đạt độ tin cậy khoa học cao nhất.

Toàn bộ timeline nghiên cứu được triển khai chặt chẽ trong năm 2020, trải qua 4 giai đoạn: khảo sát thực trạng (tháng 1 - tháng 3/2020), thiết kế kế hoạch bài học và công cụ đánh giá (tháng 4 - tháng 6/2020), tổ chức thực nghiệm sư phạm (tháng 9 - tháng 10/2020) và xử lý dữ liệu, hoàn thiện báo cáo (tháng 11/2020).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Thực trạng mất cân đối giữa nhận thức và thực tế triển khai: Khảo sát 28 giáo viên cho thấy 68% khẳng định phần lớn hoạt động trải nghiệm giúp phát triển năng lực hợp tác và 64% đánh giá hình thức này là rất cần thiết. Tuy nhiên, 57% giáo viên phản ánh trường học chỉ tổ chức trải nghiệm từ 3 đến 5 môn học mỗi năm; riêng môn Hóa học có tới 36% không tổ chức buổi nào và 43% chỉ tổ chức từ 1 đến 2 buổi trong mỗi học kỳ.

• Nhu cầu hợp tác và học tập thực tế của học sinh rất cao: Kết quả điều tra 380 học sinh chỉ ra rằng 92% học sinh hào hứng với dạy học trải nghiệm (52% rất thích, 40% thích). Đồng thời, 87% học sinh thích thú khi làm việc nhóm (54% rất thích, 33% thích), chứng minh môi trường học tập tương tác đáp ứng đúng nguyện vọng của người học.

• Sự bứt phá rõ rệt về năng lực hợp tác sau thực nghiệm: Dữ liệu từ bảng kiểm quan sát của giáo viên và phiếu tự đánh giá của học sinh tại các lớp thực nghiệm cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ ở tất cả các tiêu chí. Tỷ lệ học sinh đạt mức độ tốt trong việc phân công công việc hợp lý, theo dõi tiến độ và giải quyết xung đột nhóm tăng từ 24,5% trước thực nghiệm lên 72,8% sau thực nghiệm, trong khi tỷ lệ chưa đạt giảm từ 31,2% xuống còn dưới 4%.

• Nâng cao chất lượng tiếp thu kiến thức chuyên môn: Điểm kiểm tra định lượng của nhóm thực nghiệm vượt trội so với nhóm đối chứng. Điểm trung bình bài kiểm tra số 1 và số 2 của nhóm thực nghiệm đạt lần lượt 7,85 và 8,12 điểm, cao hơn nhóm đối chứng từ 1,3 đến 1,6 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá - giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt trên 78%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt khoảng 52%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của học sinh lớp thực nghiệm bắt nguồn từ việc các em được trực tiếp tham gia vào 3 hình thức trải nghiệm đa dạng: tham quan thực tế tại nhà máy nước mắm Tân Long để tìm hiểu quá trình thủy phân protein thành amino axit nhờ enzym protease, tham gia hội thi chế tác sản phẩm từ đậu tương, trứng, sữa và đóng vai giải quyết các tình huống hóa học. Khi được đặt vào bối cảnh thực tế, học sinh phải chủ động thương lượng, chia sẻ tài liệu và cùng chịu trách nhiệm về sản phẩm chung.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra, cho thấy đường lũy tích của nhóm thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn bên phải và phía dưới đường lũy tích của nhóm đối chứng, khẳng định chất lượng học tập vượt trội ở mọi phân khúc điểm số. Các bảng phân phối tần suất và biểu đồ cột so sánh tiêu chí năng lực hợp tác đã minh chứng rõ nét sự chuyển dịch từ trạng thái thụ động sang chủ động phối hợp. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công trình nghiên cứu của David Kolb và Jean Piaget, khẳng định rằng việc kích thích đồng thời nhiều giác quan (nghe, nhìn, chạm, làm) trong môi trường thực địa giúp khắc sâu tri thức và củng cố vững chắc các mối quan hệ xã hội trong học đường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình dạy học trải nghiệm môn Hóa học và tối ưu hóa hiệu quả rèn luyện năng lực hợp tác, tác giả đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

1. Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài dạy trải nghiệm 4 bước: Tổ chuyên môn Hóa học tại các trường THPT cần áp dụng thống nhất quy trình 4 bước gồm: (1) Chọn chủ đề gắn với thực tiễn sản xuất địa phương; (2) Lập kế hoạch phân công chi tiết và dự trù kinh phí; (3) Tiến hành tổ chức trải nghiệm linh hoạt; (4) Đánh giá đa chiều và đúc kết kinh nghiệm. Thời gian triển khai ngay từ đầu năm học với mục tiêu 100% giáo viên trong tổ làm chủ phương pháp.

2. Đa dạng hóa 3 không gian tổ chức trải nghiệm: Giáo viên bộ môn cần linh hoạt kết hợp trải nghiệm ngoài nhà trường (tham quan cơ sở chế biến nước mắm, làng nghề thủ công), trải nghiệm trong khuôn viên trường (hội thi chế tạo sản phẩm hữu cơ, câu lạc bộ STEM) và trải nghiệm trong lớp học (đóng vai, thiết kế mô hình phân tử, thí nghiệm kiểm chứng). Mục tiêu đạt tối thiểu 2 buổi trải nghiệm quy mô/học kỳ cho 100% học sinh khối 12.

3. Ứng dụng bộ công cụ đánh giá năng lực hợp tác 360 độ: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn cần tích hợp hệ thống đo lường bao gồm bảng kiểm quan sát hành vi của giáo viên, phiếu tự đánh giá sự tiến bộ của cá nhân và phiếu đánh giá chéo giữa các nhóm học sinh. Quy trình đánh giá cần thực hiện định kỳ 2 tuần/lần nhằm theo dõi sát sao mức độ hoàn thiện kỹ năng của từng học sinh.

4. Thành lập mạng lưới liên kết Nhà trường - Doanh nghiệp - Phụ huynh: Ban giám hiệu các trường THPT cần chủ động ký kết biên bản hợp tác với các cơ sở sản xuất tại địa phương như các nhà máy chế biến thực phẩm, phân bón, vật liệu xây dựng; đồng thời phối hợp chặt chẽ với Ban đại diện cha mẹ học sinh để huy động nguồn lực tài chính, phương tiện đi lại, bảo đảm 100% an toàn cho học sinh trong các chuyến học tập thực địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và sản phẩm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên Hóa học cấp trung học phổ thông: Trực tiếp sử dụng hệ thống giáo án mẫu, phiếu học tập và kịch bản tổ chức trải nghiệm phần amin, amino axit, peptit và protein để đổi mới phương pháp giảng dạy trên lớp, chuyển đổi từ cách dạy truyền thụ một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực người học.

• Cán bộ quản lý giáo dục và Ban giám hiệu nhà trường: Tham khảo khung hướng dẫn tổ chức, quy trình phối hợp liên ngành và mô hình kết nối với doanh nghiệp địa phương để xây dựng kế hoạch giáo dục trải nghiệm toàn diện cho nhà trường theo chuẩn chương trình phổ thông mới.

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Hóa học và Khoa học Giáo dục: Tiếp cận một công trình nghiên cứu mẫu mực về phương pháp kết hợp giữa lý luận giáo dục hiện đại và thực nghiệm định lượng; kế thừa bộ công cụ đo lường thống kê (bảng kiểm, rubric, công thức tính toán) phục vụ việc hoàn thiện các đề tài khóa luận, luận văn.

• Chuyên viên phát triển chương trình và biên soạn tài liệu học tập: Sử dụng các bài học thực tiễn gắn với làng nghề truyền thống và các chủ đề tích hợp STEM trong luận văn làm ngữ liệu tham khảo để biên soạn sách giáo khoa, sách giáo viên và tài liệu giáo dục địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học trải nghiệm môn Hóa học có bắt buộc phải tổ chức các chuyến đi xa ngoài nhà trường không?
Không bắt buộc. Hoạt động trải nghiệm được phân chia linh hoạt thành 3 không gian: trong lớp học (thông qua phương pháp đóng vai, trò chơi hóa, tự dựng mô hình), trong nhà trường (hội thi STEM, triển lãm sản phẩm làm từ đậu tương, sữa chua) và ngoài nhà trường (tham quan cơ sở nước mắm). Giáo viên hoàn toàn có thể tổ chức hiệu quả ngay tại lớp học với chi phí tiết kiệm.

Làm cách nào để giáo viên đánh giá chính xác năng lực hợp tác của từng cá nhân khi làm việc nhóm?
Nghiên cứu cung cấp bộ công cụ phối hợp 4 phương pháp: bảng kiểm quan sát của giáo viên theo 3 mức độ (chưa đạt, đạt, tốt), hồ sơ học tập nhóm, phiếu đánh giá đồng đẳng giữa các thành viên và phiếu tự đánh giá của cá nhân. Sự kết hợp này bảo đảm tính khách quan, triệt tiêu hiện tượng ỷ lại trong làm việc nhóm.

Quy trình tổ chức dạy học trải nghiệm môn Hóa học gồm những bước cụ thể nào?
Quy trình chuẩn hóa gồm 4 bước liên hoàn: Bước 1 là chọn chủ đề phù hợp với nội dung kiến thức và thực tiễn địa phương; Bước 2 là chuẩn bị kế hoạch chi tiết, liên hệ cơ sở thực địa và giao nhiệm vụ; Bước 3 là tiến hành tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế; Bước 4 là tổ chức báo cáo sản phẩm, đánh giá và rút kinh nghiệm.

Tại sao phần hợp chất Nitrogen lại đặc biệt phù hợp để triển khai dạy học trải nghiệm?
Các hợp chất Nitrogen (amin, amino axit, peptit, protein) gắn liền mật thiết với đời sống hàng ngày như quy trình sản xuất nước mắm truyền thống, chế biến thực phẩm từ đậu tương, sữa, trứng hay bảo quản thủy hải sản. Đây là chất liệu thực tế phong phú giúp học sinh dễ dàng liên hệ lý thuyết với thực tiễn sản xuất.

Làm thế nào để khắc phục khó khăn về quỹ thời gian và kinh phí khi tổ chức trải nghiệm?
Giáo viên có thể lồng ghép hoạt động trải nghiệm vào các tiết luyện tập, thực hành hoặc sinh hoạt câu lạc bộ ngoại khóa. Đối với các hoạt động thực địa, nhà trường cần xây dựng kế hoạch liên kết lâu dài với các cơ sở sản xuất tại chính địa phương và kêu gọi sự đồng hành, hỗ trợ phương tiện từ Hội phụ huynh học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về dạy học trải nghiệm dựa trên học thuyết John Dewey và chu trình 4 bước của David Kolb gắn với phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THPT.
• Khảo sát thực chứng trên 28 giáo viên và 380 học sinh tại 4 trường THPT huyện Hải Hậu đã phản ánh đúng thực trạng khan hiếm các buổi trải nghiệm môn Hóa học (36% chưa từng tổ chức) bất chấp 92% học sinh rất mong muốn tham gia.
• Đề tài đóng góp quy trình sư phạm 4 bước chuẩn hóa và 03 biện pháp tổ chức dạy học trải nghiệm đặc sắc phần hợp chất Nitrogen, gắn kết kiến thức bài học với làng nghề sản xuất nước mắm truyền thống Tân Long.
• Bộ công cụ đánh giá đa chiều đã chứng minh hiệu quả can thiệp vượt trội: nâng tỷ lệ học sinh đạt năng lực hợp tác loại tốt lên trên 70% và gia tăng điểm số kiểm tra trung bình thêm 1,3 đến 1,6 điểm so với nhóm đối chứng.
• Định hướng tiếp theo là tiếp tục mở rộng mô hình dạy học trải nghiệm cho toàn bộ chương trình Hóa học phổ thông và nhân rộng sang các trường THPT trên toàn quốc nhằm đáp ứng toàn diện mục tiêu đổi mới căn bản giáo dục Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. Thiết kế kế hoạch dạy học trải nghiệm phần hợp chất nitrogen nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh. Thực nghiệm sư phạm.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Từ rất xa xưa, con người đã có những hiểu biết nhất định và đã thấy được ý nghĩa cũng như vai trò to lớn của hoạt động trải nghiệm với việc học tập của mỗi cá nhân con người. Các nhà triết học, các nhà giáo dục dựa trên quan điểm triết học về giáo dục của mình đã nghiên cứu về tác dụng của trải nghiệm đối với giáo dục ở các góc độ khác nhau.

Khổng Tử là nhà triết học vĩ đại nhất phương Đông, những lời dạy của ông vô cùng uyên thâm và sâu sắc; vào năm (551-479 TCN) đã răn dạy: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên; những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ; những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”, lời răn dạy này đã đề cao tinh thần chú trọng việc dạy và học tập từ trải nghiệm và thực hành hay J.A Cô-men-xki:“Quan điểm về dạy học phải đảm bảo mối liên hệ với đời sống, giáo dục thông qua trò chơi, hoạt động ngoài lớp, ngoài thiên nhiên” hoặc Mác-Ănghen và Lê-nin về “Giáo dục kĩ thuật tổng hợp và giáo dục kết hợp với lao động sản xuất” trên cơ sở phát triển đề cương về giáo dục kĩ thuật tổng hợp của Crupxcaia…[15,tr.50] Quan điểm học qua trải nghiệm chỉ trở thành tư tưởng giáo dục chính thống và phát triển thành học thuyết khi gắn liền với các nhà tâm lí học, giáo dục học như: John Dewey (1859- 1952), Kurt Lewin (1890- 1947), Jean Piaget (1896- 1980), Lev Vygotsky (1896- 1934), David Kolb, William James, Carl Jung (1875 – 1961), Carl Rogers (1902- 1987), Paulo Freire (1921- 1997) và các nhà giáo dục hiện đại sau này… J.Deway đã đưa ra quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm”. Theo ông, quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một quá trình. Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm. Ông yêu cầu nhà trường phải là một dạng cuộc sống xã hội, trở thành xã hội thu nhỏ, phải đem những thứ thiết yếu của xã hội vào quá trình giáo dục.

Ông là người đã tuyên ngôn về “ học qua làm, học bắt đầu từ làm”, trẻ em phải học tập 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong chính cuộc sống xã hội. Dạy học phải giao việc cho học sinh làm, chứ không phải giao vấn đề cho học sinh. Những tri thức đạt được thông qua làm việc mới chính là tri thức thật. Theo đó, cần đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc… vào nhà trường.

Loại bài tập này vừa có khả năng phát triển hứng thú và năng lực của học sinh, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội. Do đó mục đích của giáo dục không phải là đào tạo người học, hay là làm cho người học phát triển phù hợp với một vài khuôn mẫu định sẵn xa vời, mà là giúp cho người học giải quyết những vấn đề được đặt ra do những tiếp xúc hàng ngày, với điều kiện tự nhiên và xã hội. Cũng theo Deway mục đích của giáo dục nhà trường là đảm bảo quá trình giáo dục liên tục bằng cách tổ chức hoạt động thúc đẩy sự phát triển của trẻ. Xu hướng học tập từ cuộc sống là cách tốt nhất của việc tổ chức hoạt động giáo dục ở trường học.

Bên cạnh những hoạt động trong trường học, cần thiết kế các hoạt động xã hội khác để trẻ có hứng thú, tham gia thực hiện và tự nhận thấy ý nghĩa của chúng cũng như vai trò của mình trong đó. Vì vậy để phát triển trí tuệ cho học sinh, phương pháp dạy học phải bằng trải nghiệm và thông qua trải nghiệm, nghĩa là để cho trẻ được trực tiếp tham gia vào hoạt động. Sự phát triển trí tuệ trước hết phải có quá trình hình thành biểu tượng. Trải nghiệm sẽ cho trẻ biểu tượng trong đầu về sự vật hiện tượng đó.

Nhìn chung, tư tưởng giáo dục của J.Deway đã rất tiến bộ vào thời kì đó, và đến bây giờ tư tưởng giáo dục về “học thông qua làm, học qua trải nghiệm” của ông vẫn là một trong những triết lí giáo dục điển hình của nước Mĩ. Ông phê phán giáo dục truyền thống làm đứa trẻ trở nên bị động, chấp nhận, phục tùng, thiếu sáng tạo. Ông đưa ra các lí thuyết và nguyên tắc giáo dục: giáo dục là cuộc sống, nhà trường là xã hội, lấy học sinh làm trung tâm, coi trọng phương pháp giáo dục qua trải nghiệm… Có thể nói đây là tư tưởng, cách tiếp cận quá trình giáo dục tiến bộ. Bởi những đóng góp to lớn và có giá trị như vậy nên J.Deway được lịch sử giáo dục nước Mĩ và thế giới ghi nhận là nhà giáo dục xuất sắc.

36- 40] Có rất nhiều nghiên cứu về “học tập trải nghiệm”, nổi bật có thể nói đến chu trình học từ trải nghiệm của David Kolb. Ông đã đưa ra một chu trình học tập qua 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trải nghiệm gồm 4 bước sau: Bước một là kinh nghiệm rời rạc (cảm nhận): học từ kinh nghiệm cụ thể, chi tiết từng bước và thường liên quan đến kinh nghiệm của người đi trước. Nhạy cảm với cảm nhận của người khác. Bước hai là quan sát có suy tưởng (nhìn): quan sát trước khi đưa ra một phán quyết bằng cách xem sự vật hiện tượng từ những quan điểm khác nhau.

Bước ba là khái niệm hóa (tư duy): phân tích logic những ý tưởng và hành động trên sự hiểu biết về tình huống. Bước bốn là thử nghiệm tích cực (làm): Khả năng hoàn thành nhiệm vụ bằng cách thu hút mọi người cùng hành động. Bước này bao gồm cả việc biết chấp nhận rủi ro. 53- 54] Nhìn chung, các nhà giáo dục thời kì trước như Bourassa, Serre, Ross, Vygotsky và Glassman hay Chichkering, Piaget… đều có những quan điểm, cái nhìn rất tích cực về học tập trải nghiệm.

Họ khẳng định rằng: - Học tập qua sự trải nghiệm là môi trường tích cực để xây dựng, hình thành và củng cố hành vi, thái độ tích cực của người học với môi trường tự nhiên, môi trường sống và cuộc sống thực tiễn. - Hoạt động trải nghiệm (HĐTN) được diễn ra dưới hai hình thức của sự học. Thứ nhất là học trải nghiệm qua cuộc sống hằng ngày, đây là hình thức học không chính thức, qua công việc hàng ngày, qua thể thao… Và thứ hai là hình thức học tập trong khuôn khổ chính thức đó là sự trải nghiệm có chủ đích của nhà giáo dục trong quá trình đào tạo người học như chương trình làm việc, các hoạt động học tập đa dạng. - HĐTN trong nhà trường là hoạt động học tập mà người học được tiếp cận trực tiếp với đối tượng mà họ nghiên cứu, học tập và qua sự quan sát, thao tác trực tiếp trên đối tượng học tập, người học phải có ý thức thay đổi thực tiễn, nghĩa là vận dụng những tri thức mà mình thu nhận được vào một tình huống mới, bối cảnh mới phục vụ sự phát triển của con người.

Trong những năm 1995 -1996, nhiều nhà giáo dục học đã tổ chức các chương trình học tập trải nghiệm và các nghiên cứu về chương trình học tập này. Kết quả nghiên cứu một lần nữa khẳng định: Hoạt động học tập trải nghiệm giúp người học tăng sự tự tin vào chính mình, năng lực tự chủ và khả năng lý luận của người học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tăng lên, có những hành vi và hành động khéo léo hơn khi giao tiếp với người khác. Bên cạnh đó, các năng lực xã hội của người học cũng được phát triển và cho kết quả tích cực như phát triển cảm xúc xã hội, người học cảm thấy thoải mái và thích thú hơn bởi vì chính sự trải nghiệm thực tế đã kích thích sự tò mò của họ, tăng ham muốn tham gia các hoạt động xã hội, giảm stress và căng thẳng khi học, giảm rào cản giữa các cá nhân… Tiếp đó, nhà giáo dục Coleman đưa ra 4 bước tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm: Bước một là người học tham gia vào một hoạt động trong tình huống cụ thể, bối cảnh đặc biệt mà người học có thể thấy ngay được hiệu quả của hoạt động này. Bước hai là người học tìm cách hiểu bản chất các hiệu quả trong tình huống hoạt động vừa qua đem lại, theo cách mà người học phải đưa ra các dự đoán là cái gì đã diễn ra và nó sẽ diễn ra như thế nào trong các tình huống tương tự hoặc trong các tình huống gần giống với tình huống đã hoạt động.

Bước ba làngười học phải tìm cách hiểu những nguyên lí chính, nguyên lí chung nhất mà khi hoạtđộng nó sinh ra kết quả như trên trong một lớp các tình huống như vậy. Điều này đòi hỏi người học phải có năng lực thiết lập các mối quan hệ nhân quả với nhau, cụ thể là liên hệ giữa hành động với kết quả mà mình vừa tác động trong tình huống vừa qua, khi đó bắt buộc người học phải có một số suy luận về sự thay đổi đa dạng hành động của mình để dự đoán hoặc quan sát kết quả mà mỗi thay đổi đó đem lại. Bước bốn là người học phải khái quát hóa nguyên lí thu được trong quan hệ nhân quả vừa qua làm cơ sở để xử lí các tình huống mới hoặc các tình huống có những sự khác biệt thì người học phải đưa ra được các tiên đoán về quan hệ nhân quả của nó để thể chế hóa kiến thức mà mình thu được. 56-57] Ngày nay, HĐTN được hầu hết các nước có nền giáo dục phát triển quan tâm, đặc biệt là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực; chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kĩ năng sống như: Anh, Australia, Đức, Hàn Quốc, Nhật, Singapore, Trung Quốc … Ngoài việc học kiến thức cơ bản thì học sinh được tham gianhiều hoạt động đa dạng và phong phú gắn với thực tiễn để trải nghiệm, thử sức; vừa củng cố các kiến thức đã học, vừa có cơ hội sáng tạo trong vận dụng do yêu cầu của các tình huống cụ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.