Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa là trung tâm kinh tế, văn hóa và du lịch trọng điểm với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt 13,2%/năm và mức thu nhập bình quân đầu người đạt 2.698 USD/năm. Trong bức tranh phát triển đô thị sôi động đó, sự nghiệp giáo dục trung học cơ sở giữ vai trò nền tảng với mạng lưới 26 trường học, 624 lớp học, thu hút 24.561 học sinh và 1.145 giáo viên trực tiếp giảng dạy trong năm học 2018-2019. Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT, công tác phát triển đội ngũ nhà giáo tại địa phương đang đối mặt với nhiều rào cản lớn.

Thực tiễn quản lý cho thấy công tác phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở thành phố Nha Trang bộc lộ sự mất cân đối rõ nét về cơ cấu bộ môn, sự chênh lệch về năng lực ứng dụng công nghệ thông tin giữa các thế hệ và tính hình thức trong công tác kiểm tra, đánh giá xếp loại viên chức. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở tại thành phố Nha Trang theo chuẩn nghề nghiệp giai đoạn 2016-2019; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý mang tính khoa học, hệ thống và khả thi nhằm chuẩn hóa chất lượng đội ngũ.

Nghiên cứu được triển khai tại 26 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Nha Trang với dữ liệu thống kê xuyên suốt 3 năm học. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp căn cứ xác đáng giúp Phòng Giáo dục và Đào tạo cùng Ủy ban nhân dân thành phố tối ưu hóa tỷ lệ 1,85 giáo viên/lớp, từng bước nâng tỷ lệ trường trung học cơ sở đạt chuẩn quốc gia từ 53,8% (14/26 trường) lên trên 75%, đáp ứng yêu cầu hội nhập và cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho tỉnh Khánh Hòa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển nguồn nhân lực của nhà xã hội học Leonard Nadler, xác định 3 nhiệm vụ trọng tâm gồm: phát triển nguồn nhân lực thông qua đào tạo và bồi dưỡng; sử dụng nguồn nhân lực qua tuyển dụng, bố trí, đãi ngộ; và xây dựng môi trường nguồn nhân lực thuận lợi. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết quản lý tổ chức cổ điển của Henri Fayol và quan điểm quản lý hiện đại của Harold Koontz để vận hành chu trình quản lý 4 chức năng khép kín: Lập kế hoạch - Tổ chức - Chỉ đạo - Kiểm tra, đánh giá.

Hệ thống khung lý thuyết của luận văn được định hình qua 5 khái niệm cốt lõi:

  • Quản lý nhà trường: Sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý lên các yếu tố con người, công việc và cơ sở vật chất nhằm đạt mục tiêu giáo dục.
  • Đội ngũ giáo viên trung học cơ sở: Tập thể sư phạm làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục học sinh lứa tuổi 11 đến 14, đáp ứng các tiêu chuẩn chuyên môn theo Luật Giáo dục và Điều lệ trường học.
  • Chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học cơ sở: Hệ thống các yêu cầu cơ bản về phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm theo quy định tại Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT gồm 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí.
  • Chuẩn hóa đội ngũ: Quá trình đưa các hoạt động quản lý, đào tạo và sử dụng nhân sự tiệm cận và đạt các chỉ số chất lượng đã ban hành.
  • Phát triển đội ngũ giáo viên: Quá trình biến đổi về chất lượng, tăng trưởng hợp lý về quy mô số lượng và đồng bộ hóa cơ cấu bộ môn theo chuẩn nghề nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2016-2019 của Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Nha Trang, kết hợp dữ liệu sơ cấp từ quá trình điều tra thực địa. Khách thể khảo sát bao gồm toàn bộ 26 trường trung học cơ sở với tổng số 1.145 giáo viên và 64 cán bộ quản lý, chuyên viên. Cỡ mẫu điều tra thực tế được xác lập gồm 840 người, bao gồm 64 cán bộ quản lý các trường cùng chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo, kết hợp 776 giáo viên là tổ trưởng chuyên môn, giáo viên dạy giỏi các cấp và đại diện các tổ chức đoàn thể. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện cao cho cả khu vực đô thị (chiếm 67,62% dân số), vùng ven và các điểm trường xã đảo như phường Vĩnh Nguyên.

Đề tài sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý định lượng bằng việc tính toán điểm trung bình, tần số xuất hiện và tỷ lệ phần trăm theo công thức chuẩn hóa, kết hợp phương pháp quan sát sư phạm, phỏng vấn sâu chuyên gia và phân tích sản phẩm hoạt động quản lý. Việc kết hợp phương pháp định lượng và định tính là hoàn toàn cần thiết, giúp lượng hóa khách quan mức độ đạt chuẩn nghề nghiệp, đồng thời bóc tách sâu sắc nguyên nhân của những hạn chế nội tại trong công tác quản lý giáo dục. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý số liệu được triển khai từ năm học 2017-2018 đến hết năm học 2018-2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng đội ngũ giáo viên tại 26 trường trung học cơ sở thành phố Nha Trang giai đoạn 2016-2019 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về trình độ đào tạo, 100% giáo viên đạt chuẩn trình độ theo quy định cũ, trong đó tỷ lệ trên chuẩn đạt 71,27% (tương đương 816 người), tăng 12% so với năm 2015. Cụ thể, có 805 giáo viên trình độ đại học (chiếm 70,27%), 329 giáo viên trình độ cao đẳng (chiếm 28,73%) và 11 giáo viên đạt trình độ thạc sĩ (chiếm 1,0%). Tuy nhiên, tỷ lệ 28,73% giáo viên cao đẳng sẽ là thách thức lớn khi Luật Giáo dục mới yêu cầu trình độ chuẩn tối thiểu phải là cử nhân sư phạm.

Thứ hai, cơ cấu độ tuổi và thâm niên nghề nghiệp tập trung chủ yếu ở lực lượng sung sức: nhóm tuổi từ 30 đến dưới 50 chiếm 70,3% (806 giáo viên); nhóm thâm niên từ 6 đến 20 năm chiếm 72,2% (827 giáo viên). Nhóm giáo viên trẻ dưới 30 tuổi có 225 người (chiếm 19,7%), thể hiện sự năng động và khả năng làm chủ công nghệ thông tin. Tuy nhiên, có 114 giáo viên (chiếm 10,0%) ở độ tuổi 50-60 và 304 giáo viên (chiếm 26,6%) có thâm niên trên 21 năm chuẩn bị nghỉ hưu, phần lớn gặp hạn chế trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy.

Thứ ba, cơ cấu bộ môn xảy ra hiện tượng thừa thiếu cục bộ rất phức tạp dù tỷ lệ giáo viên/lớp đạt mức chuẩn 1,85. Toàn thành phố thừa 36 giáo viên nhưng lại thiếu 45 giáo viên (thiếu thực tế 9 người). Tình trạng thừa tập trung ở môn Ngữ văn thừa 31 người (hiện có 261/230 định mức), môn Toán học thừa 5 người (254/249 định mức). Ngược lại, tình trạng thiếu hụt trầm trọng xuất hiện ở môn Giáo dục công dân thiếu 16 người (hiện có 15/31 định mức), môn Sinh học thiếu 13 người (hiện có 66/79 định mức), môn Tin học thiếu 10 người (38/48 định mức) và môn Âm nhạc thiếu 6 người (25/31 định mức).

Thứ tư, công tác đánh giá theo Chuẩn nghề nghiệp còn mang tính cào bằng, nể nang. Khảo sát 840 cán bộ, giáo viên cho thấy tỷ lệ giáo viên xếp loại xuất sắc trong năm học 2017-2018 có chiều hướng giảm nhẹ, trong khi tỷ lệ xếp loại khá tăng lên; hoạt động xếp loại viên chức cuối năm có biểu hiện hình thức nhằm phục vụ việc nâng lương định kỳ sau 3 năm, làm giảm động lực phấn đấu tự thân của nhà giáo.

Thảo luận kết quả

Hiện tượng mất cân đối cục bộ giữa thừa giáo viên khoa học xã hội và thiếu giáo viên các môn kỹ năng, công nghệ bắt nguồn từ công tác quy hoạch, dự báo nhân sự chưa bắt kịp tốc độ tăng dân số cơ học 1,36%/năm của thành phố du lịch Nha Trang. Thêm vào đó, việc phân cấp quản lý chưa trao quyền chủ động cho Phòng Giáo dục và Đào tạo trong việc điều chuyển linh hoạt biên chế giữa 26 trường học, dẫn đến tình trạng trường nội thành thừa giáo viên nhưng trường vùng ven, xã đảo lại thiếu nhân sự chuyên trách.

So sánh với các nghiên cứu phát triển đội ngũ tại huyện Châu Đức hay các địa bàn đô thị khác, bức tranh nhân lực Nha Trang có điểm sáng vượt bậc về tỷ lệ đảng viên đạt 25% (286 người) và tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở đạt 98,1%. Tuy vậy, sức ỳ của nhóm 10% giáo viên lớn tuổi trong ứng dụng công nghệ thông tin và tâm lý thỏa mãn với chuẩn cũ đang kìm hãm chất lượng giáo dục mũi nhọn.

Về phương thức trực quan hóa dữ liệu, các phát hiện trên có thể được thể hiện rất sinh động qua biểu đồ cột kép so sánh thực trạng thừa thiếu giữa các bộ môn và biểu đồ tròn thể hiện phân bố 3 nhóm tuổi (dưới 30 tuổi: 19,7%; 30-50 tuổi: 70,3%; 50-60 tuổi: 10,0%). Cách trình bày này giúp các nhà quản lý nhận diện trực quan những mắt xích thiếu hụt để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng tại 26 trường trung học cơ sở thành phố Nha Trang, hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ được đề xuất như sau:

Thứ nhất, tổ chức nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý và giáo viên về Chuẩn nghề nghiệp theo Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT. Phòng Giáo dục và Đào tạo chủ trì phối hợp với Ban Giám hiệu các trường tổ chức 100% các lớp tập huấn chuyên đề hàng năm vào quý III, gắn việc thực hiện 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí với đạo đức nghề nghiệp và đổi mới phương pháp dạy học.

Thứ hai, hoàn thiện quy hoạch và tái cơ cấu đội ngũ giáo viên phù hợp với quy mô phát triển đô thị. Ủy ban nhân dân thành phố Nha Trang và Phòng Nội vụ cần phân cấp thẩm quyền cho Phòng Giáo dục và Đào tạo điều chuyển linh hoạt 36 giáo viên dôi dư thuộc môn Văn, Toán sang bồi dưỡng kiêm nhiệm hoặc phân bổ lại địa bàn; đồng thời tổ chức tuyển dụng bổ sung đủ 45 chỉ tiêu còn thiếu cho các môn Tin học, Giáo dục công dân, Sinh học và Âm nhạc trong giai đoạn 2020-2023.

Thứ ba, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng chuẩn hóa theo vị trí việc làm. Lập lộ trình nâng chuẩn trình độ đại học cho 329 giáo viên cao đẳng (chiếm 28,73%) nhằm đạt tỷ lệ 100% giáo viên có trình độ cử nhân sư phạm trở lên trước năm 2025 theo quy định của Luật Giáo dục. Triển khai các khóa bồi dưỡng công nghệ thông tin và ngoại ngữ bắt buộc cho 114 giáo viên lớn tuổi và 225 giáo viên trẻ dưới 30 tuổi.

Thứ tư, đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá giáo viên dựa trên minh chứng thực tế. Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở thực hiện nghiêm ngặt quy trình đánh giá 3 chiều gồm tự đánh giá, đánh giá của tổ chuyên môn và đánh giá của hiệu trưởng thông qua hồ sơ sản phẩm dạy học; kiên quyết xóa bỏ bệnh thành tích và chấm dứt tình trạng cào bằng 100% hoàn thành tốt nhiệm vụ để nâng lương.

Thứ năm, xây dựng chính sách đãi ngộ thỏa đáng và kiến tạo môi trường sư phạm tạo động lực. Ủy ban nhân dân thành phố cần phê duyệt gói ngân sách hỗ trợ kinh phí đào tạo nâng chuẩn từ 5 đến 10 triệu đồng/giáo viên/khóa học; thực hiện khen thưởng đột xuất cho các nhà giáo có thành tích bồi dưỡng học sinh giỏi và sáng kiến kinh nghiệm đạt giải cấp tỉnh, triển khai áp dụng từ năm học 2020-2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, cán bộ quản lý thuộc Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Nha Trang cùng Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Khánh Hòa: Luận văn cung cấp mô hình thực tiễn về quy hoạch nguồn nhân lực, phương pháp dự báo nhu cầu biên chế bộ môn và khung giải pháp điều tiết giáo viên giữa các trường trung học cơ sở công lập.

Thứ hai, Ban Giám hiệu các trường trung học cơ sở trên toàn quốc: Tài liệu là cẩm nang hữu ích giúp các nhà trường chuẩn hóa quy trình đánh giá giáo viên theo 5 tiêu chuẩn và 15 tiêu chí của Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT, thiết lập kế hoạch tự đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn tại chỗ cho giáo viên.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về cách tiếp cận lý thuyết phát triển nguồn nhân lực của Leonard Nadler, phương pháp thiết kế bộ công cụ điều tra trên quy mô mẫu lớn (840 phiếu khảo sát) và kỹ thuật xử lý số liệu thống kê.

Thứ tư, đội ngũ giáo viên trung học cơ sở: Giúp mỗi cá nhân nhà giáo tự đối chiếu, đánh giá điểm mạnh và hạn chế của bản thân theo khung chuẩn nghề nghiệp, từ đó chủ động xây dựng lộ trình tự học, nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và phương pháp sư phạm hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

Điểm mới nổi bật và đóng góp lớn nhất của luận văn này là gì? Luận văn đã tiếp cận toàn diện vấn đề phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở thành phố Nha Trang dựa trên bộ Chuẩn nghề nghiệp mới theo Thông tư 20/2018/TT-BGDĐT. Nghiên cứu thực hiện khảo sát trên diện rộng với 840 mẫu tại 26 trường, chỉ ra bức tranh thực tế về tỷ lệ 71,27% giáo viên trên chuẩn và sự chênh lệch thừa 36 giáo viên Văn, Toán nhưng thiếu 45 giáo viên Tin học, Sinh học, Giáo dục công dân, Âm nhạc để đề xuất giải pháp điều tiết chuẩn xác.

Tại sao trên địa bàn thành phố Nha Trang lại diễn ra tình trạng vừa thừa vừa thiếu giáo viên cục bộ? Nguyên nhân chủ yếu do công tác tuyển dụng và phân bổ biên chế các giai đoạn trước chưa bám sát biến động gia tăng dân số cơ học 1,36%/năm và đổi mới phân phối chương trình. Minh chứng cụ thể là môn Ngữ văn có 261 giáo viên trong khi định mức chỉ cần 230 người (thừa 31 người), nhưng môn Giáo dục công dân chỉ có 15 người trên định mức 31 người (thiếu 16 người), cùng với việc thiếu cơ chế điều chuyển linh hoạt giữa các trường.

Trình độ chuyên môn của đội ngũ giáo viên trung học cơ sở Nha Trang hiện nay đạt mức nào? Tại thời điểm khảo sát, 100% giáo viên đạt chuẩn đào tạo theo luật cũ, trong đó có 805 người trình độ đại học (70,27%), 329 người trình độ cao đẳng (28,73%) và 11 người đạt trình độ thạc sĩ (1,0%). Tổng số giáo viên trên chuẩn đạt 816 người (chiếm 71,27%), tăng 12% so với năm 2015, là nền tảng vững chắc để thực hiện lộ trình nâng chuẩn trình độ cử nhân sư phạm theo quy định mới.

Đặc điểm cơ cấu độ tuổi và thâm niên có tác động ra sao đến việc phát triển đội ngũ? Cơ cấu độ tuổi có 70,3% giáo viên trong nhóm 30-50 tuổi và 72,2% có thâm niên 6-20 năm, đây là trụ cột chuyên môn vững vàng. Tuy nhiên, có 114 giáo viên (10,0%) từ 50-60 tuổi chuẩn bị nghỉ hưu thường gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ thông tin, đòi hỏi ngành giáo dục phải vừa tổ chức bồi dưỡng kỹ năng số vừa tuyển dụng lớp kế cận kịp thời.

Làm thế nào để loại bỏ tính hình thức, nể nang trong việc đánh giá xếp loại giáo viên theo chuẩn? Nhà trường cần áp dụng quy trình đánh giá 3 chiều nghiêm ngặt kết hợp hồ sơ minh chứng xác thực từ giáo án, sản phẩm học tập và dự giờ thực tế. Hiệu trưởng phải gắn kết quả đánh giá với công tác thi đua, khen thưởng và đào tạo, kiên quyết chấm dứt việc cào bằng kết quả hoàn thành tốt nhiệm vụ phục vụ việc nâng lương sau mỗi 3 năm.

Kết luận

  • Hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về quản lý và phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở tiếp cận từ lý thuyết phát triển nguồn nhân lực và chuẩn nghề nghiệp giáo viên.
  • Khảo sát thực chứng toàn diện tại 26 trường trung học cơ sở thành phố Nha Trang với quy mô mẫu 840 người, làm rõ tỷ lệ 70,27% đại học và thực trạng mất cân đối bộ môn thừa 36 thiếu 45 giáo viên.
  • Đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, quy hoạch, đào tạo bồi dưỡng, kiểm tra đánh giá dựa trên minh chứng đến tạo động lực qua chính sách đãi ngộ.
  • Xác lập định hướng hoàn thiện lộ trình nâng chuẩn trình độ đại học cho 329 giáo viên cao đẳng nhằm đạt mục tiêu 100% chuẩn hóa theo Luật Giáo dục trong giai đoạn 2020-2025.
  • Đóng góp luận cứ khoa học xác thực phục vụ công tác tham mưu chính sách cho Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Nha Trang cùng ngành giáo dục tỉnh Khánh Hòa.

Các nhà quản lý giáo dục, hiệu trưởng các trường trung học cơ sở và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể áp dụng ngay khung giải pháp và bộ công cụ khảo sát của luận văn để nâng cao hiệu quả quản trị đội ngũ nhà giáo tại đơn vị mình.