Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CƠ SỞ VẬT CHẤT DẠY HỌC HIỆN ĐẠI Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ BẠC LIÊU 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Cơ sở vật chất dạy học Theo Thạc sĩ Trần Quốc Bảo: “Cơ sở vật chất dạy học: là một hệ thống gồm những phòng học, phòng bộ môn, phòng chức năng, sân chơi, bãi tập, nhà vệ sinh, nhà xe. phục vụ cho công tác giáo dục, đào tạo ở một cơ sở giáo dục nhất định”.
Theo tác giả Hồ Sĩ Hà viết: “Cơ sở vật chất dạy học là hệ thống phương tiện vật chất kỹ thuật được sử dụng cho việc giáo dục - đào tạo của nhà trường (bao gồm các đồ vật, những của cải vật chất và khung cảnh xung quanh nhà trường, gồm: Nhà cửa, sân chơi, bãi tập, sách giáo khoa, thiết bị dạy học)”[17, trang 70]. Như vậy, Cơ sở vật chất dạy học là tất cả các phương tiện vật chất được huy động vào việc giảng dạy, học tập và các hoạt động mang tính giáo dục khác để đạt được mục đích giáo dục. Hệ thống cơ sở vật chất dạy học bao gồm các công trình, từ các công trình xây dựng như: lớp học, phòng làm việc, phòng thí nghiệm, hệ thống sân chơi, bãi tập đến các trang thiết bị chuyên dụng, thiết bị dạy học,v,v,… có thể nói đây là một hệ thống đa dạng và phong phú. Thiết bị dạy học là những vật chuyển tải thông tin, làm cho thông tin có ý nghĩa, có tác dụng (phần cứng).
Nghĩa là, nó cung cấp cho các giác quan của người học nguồn thông tin học tập dưới dạng tiếng hoặc hình ảnh, hoặc cả hai cùng một lúc, trong đó những phương tiện như máy chiếu, các loại máy thu thanh, thu hình, máy vi tính…là kết quả của sự phát triển khoa học và 14 công nghệ thông tin điện tử, có tác dụng tăng năng suất và hiệu quả truyền đạt các thông tin học tập rất cao đến người học. Có thể hiểu, Thiết bị dạy học là toàn bộ sự vật, hiện tượng tham gia vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để giáo viên và học sinh sử dụng làm khâu trung gian tác động vào đối tượng dạy học. Thiết bị dạy học có chức năng khơi dậy, dẫn truyền và làm tăng sức mạnh tác động của người dạy đến nội dung và người học. Cơ sở vật chất dạy học hiện đại Theo Từ điển Tiếng Việt: “Hiện đại là thuộc thời đại ngày nay, có tính chất tinh vi trong trang bị máy móc.
Hiện đại ở đây được hiểu là trình độ của những nước tiên tiến trên thế giới”[38, trang 357]. Cơ sở vật chất dạy học hiện đại là tất cả các phương tiện vật chất được huy động vào việc giảng dạy, học tập và các hoạt động giáo dục khác để đạt được mục đích giáo dục, và các phương tiện, thiết bị này phải đảm bảo tính tinh vi, đạt trình độ tiên tiến, đảm bảo phục vụ nhu cầu học tập và giảng dạy trong điều kiện hiện nay. Cơ sở vật chất dạy học hiện đại chính là những vật mang thông tin học tập và phương tiện, thiết bị chuyển tải các thông tin đó đến người học, giúp họ lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ xảo, kỹ năng nghề nghiệp. Từ những quan điểm trên, cơ sở vật chất dạy học hiện đại trong nhà trường được xác định: là tập hợp những phương tiện, thiết bị dạy học phản ánh trình độ tiến bộ của khoa học công nghệ mà người dạy, người học trực tiếp sử dụng, nhằm hỗ trợ cho hoạt động nhận thức và thực hành của người học, góp phần nâng cao hiệu quả quá trình dạy học trong nhà trường phổ thông".
Cơ sở vật chất dạy học hiện đại phản ánh trình độ hiện đại, trình độ ứng dụng khoa học công nghệ vào quá trình dạy học. Đó là những phương tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học; các thiết bị thí nghiệm, thực hành. Các phương tiện, thiết bị dạy học bằng công nghệ thông tin, như các thiết bị đa năng, các phương tiện 15 dùng cho giảng dạy lý thuyết, các phương tiện dùng cho rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo thực hành và các trang thiết bị dạy học hiện đại khác. Như vậy, cơ sở vật chất dạy học hiện đại nhà trường tạo điều kiện bảo đảm nâng cao chất lượng dạy học và GD-ĐT trong các trường phổ thông.
Phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại Theo Từ điển Tiếng Việt: “Phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp”[38, trang 743]. Từ đó, phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại là quá trình bảo đảm cho cơ sở vật chất dạy học hiện đại phục vụ hoạt động dạy học được tăng tiến về số lượng và chất lượng thông qua sự đầu tư, quy hoạch, xây dựng, quản lý, khai thác và sử dụng của các chủ thể, nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục – đào tạo của nhà trường. Bản chất của phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại là sự tăng tiến các cơ sở vật chất dạy học hiện đại cả số lượng và chất lượng thông qua công tác tổ chức, chỉ đạo của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý bằng các kế hoạch đầu tư, xây dựng các cơ sở vật chất dạy học hiện đại khoa học, hợp lý, phù hợp với nhiệm vụ của nhà trường. Phát triển bảo đảm đủ các cơ sở vật chất dạy học hiện đại cho các phòng học, hình thức học, cấp học và môn học.
Cơ sở vật chất dạy học hiện đại phải đồng bộ, tiên tiến, tính thực tiễn và hiệu quả sử dụng cao. Phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại có vai trò rất quan trọng đối với quá trình GD-ĐT của nhà trường, là một con đường, biện pháp chủ yếu để thực hiện mục tiêu chuẩn hóa, hiện đại hóa nhà trường theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XI của Đảng; giúp chủ thể quản lý có cái nhìn tổng quan về tốc độ phát triển cũng như ảnh hưởng của cơ sở vật chất dạy học tới quá trình dạy học, từ đó làm cơ sở để hoạch định chính sách, kế hoạch chiến lược phát triển lâu dài, bền vững. Mă ̣t khác, đánh giá một cách chính xác, khách quan thực trạng các cơ sở vật chất dạy học của nhà trường, cũng như 16 quá trình đầu tư mua sắm, quản lý, khai thác, sử dụng và bảo quản, từ đó xác định những phương hướng và yêu cầu phát triển đúng đắn, phù hợp, mang lại quả thiết thực. Ngoài ra, còn giúp các chủ thể quản lý có những kế hoạch và các giải pháp trong việc đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ quản lý, kỹ năng khai thác, sử dụng cơ sở vật chất dạy học hiện cho cán bộ, giáo viên và nhân viên.
Biện pháp phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại Theo Từ điển Tiếng Việt: “Biện pháp là cách làm, cách thức tiến hành, giải quyết một vấn đề cụ thể”[38, trang 161]. Như vậy, biện pháp là cách làm để thực hiện một công việc nào đó nhằm đạt được một mục đích đề ra. Biện pháp phát triển cơ sở vật chất là cách thức triển khai thực hiện nhiệm vụ xây dựng, nâng cấp, thay thế cơ sở vật chất đã lạc hậu bằng các cơ sở vật chất hiện đại hơn. Các biện pháp phát triển có thể được xác định theo nhiều cách tương ứng với tiếp cận nghiên cứu để đề xuất các biện pháp, như xác định các biện pháp tương ứng với các phương pháp quản lý; xác định biện pháp theo chức năng quản lý; xác định phức hợp các biện pháp theo nhiều cách tiếp cận.
Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả đề cập đến các biện pháp phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại ở các trường Trung học cơ sở nhằm không ngừng nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục – đào tạo của mỗi nhà trường. Thực tế cho thấy, phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại ở các trường Trung học cơ sở thường tập trung vào việc đầu tư xây dựng, phân bổ, sử dụng, cải tiến, bảo trì, bảo dưỡng, sửa chữa cơ sở vật chất dạy học hiện đại. Thực chất biện pháp phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại chính là triển khai việc thực hiện các các nội dung trên trong thực tiễn. Từ các vấn đề trên, biện pháp phát triển cơ sở vật chất dạy học hiện đại được hiểu là hệ thống những cách thức phát huy vai trò của các chủ thể nhằm 17 thực hiện có hiệu quả mục tiêu tăng tiến về số lượng và chất lượng các cơ sở vật chất dạy học hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và giáo dục – đào tạo.
Vị trí, tầm quan trọng và vai trò của cơ sở vật chất dạy học hiện đại 1. Vị trí, tầm quan trọng của cơ sở vật chất dạy học hiện đại Quá trình dạy học được cấu thành bởi nhiều thành tố có liên quan chặt chẽ tương tác với nhau. Các thành tố cơ bản của quá trình dạy học là: Mục tiêu - Nội dung - Phương pháp - Giáo viên - Học sinh - Cơ sở vật chất. Các yếu tố cơ bản này giúp thực hiện tốt quá trình dạy học.
Cơ sở vật chất được coi là bộ phận cấu thành không thể thiếu của quá trình dạy học, v,v… Để đạt được mục tiêu của bậc học thì cơ sở vật chất phục vụ trong trường học có vị trí cực kỳ quan trọng. Theo tinh thần Nghị quyết của Đảng, nhà nước đó, chúng ta sẽ tăng cường đầu tư cho các trường học, bởi lẽ những yêu cầu cấp bách về chất lượng giáo dục – đào tạo không cho phép kéo dài tình trạng trường lớp nghèo nàn, thiếu những thiết bị dạy học tối thiểu mà phải bằng mọi cách xây dựng và tăng cường cơ sở vật chất, trường học trở thành một hệ thống hữu hiệu, một yếu tố chủ yếu nhằm đổi mới phương pháp đưa việc dạy và học đến một tầm cao mới, đáp ứng đòi hỏi trước mắt và lâu dài của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Để đạt được mục đích đã nêu, ngoài yếu tố khách quan như: (Tăng đầu tư, sự mở cửa, giao lưu về giáo dục, đào tạo…) còn cần đến vai trò nhận thức và hành động quản lý của người cán bộ quản lý nhà trường đối với việc xây dựng, bảo quản, duy trì, bổ sung và sử dụng cơ sở vật chất của nhà trường.