Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1. Những nghiên cứu về phương tiện dạy học Dưới góc độ nghiên cứu và thực tiễn của khoa học giáo dục, QLGD, PTDH còn có các tên gọi khác như: thiết bị dạy học; đồ dùng dạy học, thiết bị giáo dục, học cụ. Đó là những phương tiện, vật chất cần thiết cho người dạy và người học sử dụng trong QTDH ở tất cả các cấp học, bậc học, là một phần quan trọng trong hệ thống CSVC của mỗi nhà trường hay mỗi cơ sở giáo dục trên thế giới cũng như ở Việt Nam.
Những công trình nghiên cứu về PTDH trong cấu trúc các thành tố của quá trình dạy học, vai trò của PTDH, phân loại PTDH trên thế giới cũng như ở Việt Nam được quan tâm chủ yếu trong các công trình nghiên cứu về lý luận dạy học, đổi mới phương pháp dạy và học, vai trò của PTDH trong việc nâng cao chất lượng dạy học ở các nhà trường. Hội thảo“International Conference on Education 39th Session” (1984) được tổ chức từ 16 đến 25 tháng 11 năm 1984 [101] tại Giơnevơ Thụy Sỹ đã khẳng định: Giáo dục không những cần phải được đổi mới thường xuyên về mục tiêu, cấu trúc, nội dung, phương pháp, mà đặc biệt là cần phải được trang bị các PTDH để tạo cơ hội cho học sinh, sinh viên học tập, nghiên cứu có hiệu quả. Cùng hướng nghiên cứu này, trong nghiên cứu “State University, Owerri, Nigeria, The Need for Effective Facility Management in Schools in Nigeria” (2008), tác giả Ihuoma P. Asiabaka đã khẳng định: “PTDH là điều kiện cần thiết để giảng dạy và học tập ở nhà trường làm tăng hiệu quả của QTDH, hỗ trợ hiệu quả việc học tập của học sinh”[99].
Đồng thời nghiên cứu 16 cũng khẳng định tính đa dạng của PTDH tùy thuộc vào đặc trưng ngành nghề đào tạo của mỗi cơ sở giáo dục, nhằm tạo điều kiện tốt nhất nâng cao chất lượng dạy và học trong mỗi nhà trường. Trong nghiên cứu “The Need for Effective Facility Management in Schools in Nigeria” của tác giả Ihuoma P. Asiabaka [99]đã đưa một số loại thiết bị như các phương tiện đa năng; phương tiện TT&TT; các phương tiện đặc thù môn học, ngành học; các loại phần mềm phục vụ dạy học… Trong báo cáo trình bày tại hội thảo “Improving the quality of teaching and learning in Europe’s higher education institutions”[97] của Nhóm cấp cao về Hiện đại hóa giáo dục Đại học - Ủy ban Châu Âu (năm 2013), đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng phương tiện kỹ thuật số để học tập, giảng dạy và phát triển chuyên môn là một trong những điều kiện tốt nhất nhằm nâng cao năng lực giảng viên các trường đại học nhất là trong bối cảnh hiện đại hóa giáo dục hiện nay. Ở trong nước, theo tác giả Thái Duy Tuyên [84] viết trong cuốn sách “Những vấn đề cơ bản của giáo dục hiện đại” (1998), thì trong dạy học, các phạm trù nội dung, phương pháp, phương tiện luôn gắn bó chặt chẽ với nhau.
Mỗi nội dung dạy học đòi hỏi phải có phương pháp và PTDH tương ứng. Ngược lại, cải tiến và sáng tạo những phương tiện lao động làm nảy sinh nội dung và phương pháp mới có chất lượng cao hơn. Đề cập đến vai trò của PTDH, trong cuốn sách “Phương tiện dạy học” (1998), tác giả Tô Xuân Giáp cho rằng “PTDH được sử dụng đúng có tác dụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và PPDH lên rất nhiều”[31]. Một trong những nội dung được thể hiện trong cuốn sách “Sư phạm nghề nghiệp” (2002), của tác giả Trần Khánh Đức đã chỉ rõ: “Lao động sư phạm của người giáo viên cần có những công cụ, thiết bị phù hợp với tính chất, nội dung, môi trường lao động ở từng cấp học, loại hình trường và 17 ngành nghề đào tạo.
PTDH không chỉ là công cụ hỗ trợ hoạt động lao động sư phạm của người giảng viên mà còn có thể thay thế cho các sự vật, hiện tượng và một số quá trình xảy ra trong đời sống, lao động nghề nghiệp mà PTDH tạo điều kiện để phát huy hết các chức năng tư duy của não con người”[29]. Cùng hướng nghiên cứu trên, cuốn sách “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc xây dựng cơ sở vật chất và thiết bị dạy học” (2002) tác giả Trần Quốc Đắc [22] đưa ra bốn phương án phân loại PTDH. Trong đó, có phương án phân loại PTDH bao gồm: Sách giáo khoa và các tài liệu in ấn khác; các phương tiện thí nghiệm lao động sản xuất; phương tiện trực quan. Hay phương án khác thì PTDH gồm: Sách giáo khoa và các tài liệu in ấn khác; các phương tiện thí nghiệm và lao động sản xuất; phương tiện tài liệu trực quan; các phương tiện kỹ thuật dạy học.
Nghiên cứu PTDH gắn với môn học cụ thể, trong cuốn sách viết về “Phương tiện dạy học môn Toán” (2004)”, tác giả Nguyễn Bá Kim [49] đã chỉ ra các PTDH thông dụng có thể được sắp xếp theo ba nhóm sau đây: Phương tiện nghe nhìn; tài liệu in ấn; CNTT và truyền thông. Theo tác giả, là môn khoa học tự nhiên, trong dạy học môn Toán sử dụng PTDH rất cần thiết, làm tăng tính trực quan cho người học, nhất là với những nội dung hình học không gian, hình học khối,… đòi hỏi tính trìu tượng cao. Khi nghiên cứu mối quan hệ của PTDH trong cấu trúc thành tố của quá trình dạy học, trong cuốn sách “Lý luận dạy học” (2009), tác giả Nguyễn Văn Tuấn, xem xét ở 2 phương diện. Xét theo mối quan hệ của QTDH thì PTDH có “chức năng trực quan; chức năng điều khiển; chức năng thực hành, luyện tập”[82].
Xét theo các khâu của quá trình dạy học thì “PTDH được sử dụng vào các khâu dạy học nhằm thực hiện các chức năng của các khâu đó”[82]. Tác giả cũng đã nêu lên một số cách phân loại PTDH như: Phân loại theo kênh thu nhận thông tin của con người (bao gồm: phương tiện nghe, phương 18 tiện nhìn, phương tiện nghe nhìn), phân loại theo hình thức lưu trữ (đa phương tiện, phương tiện kỹ thuật). Về PTDH trong các trường đại học thuộc lực lượng vũ trang, giáo trình “Lý luận dạy học đại học quân sự” (2014) do tác giả Trần Đình Tuấn chủ biên đã luận giải những vấn đề lý luận cơ bản về phương tiện kỹ thuật dạy học. Đồng thời, các tác giả đã chỉ ra tính đặc thù của phương tiện kỹ thuật dạy học ở các trường đại học trong quân đội.
Trong đó nhấn mạnh đến các phương tiện kỹ thuật dạy học giúp người học tiếp thu, rèn luyện và hoàn thiện các kĩ xảo, kĩ năng hoạt động nghề nghiệp quân sự như: sử dụng thành thạo các loại vũ khí, khí tài, phương tiện, trang thiết bị kỹ thuật quân sự; rèn luyện kỹ năng hiệp đồng, chỉ huy chiến đấu, rèn luyện thể lực và tâm lý gồm: các tổ hợp công nghệ mô phỏng, máy vi tính nối mạng, thiết bị bắn súng điện tử … Luận án tiến sĩ “Thiết kế và sử dụng PTDH môn Toán theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh THCS” (2006) của tác giả Đặng Thị Thu Thủy đã đi sâu tìm kiếm các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng PTDH, trong đó, chú trọng cả PTDH do giáo viên và học sinh thiết kế, sưu tầm. Đề tài đã phân tích những thay đổi của hệ thống PTDH môn toán dưới sự tác động của khoa học công nghệ, đặc biệt là CNTT và truyền thông. Tác giả đã đưa ra 8 biện pháp sử dụng PTDH môn Toán, các biện pháp đều được phân tích và nhấn mạnh theo quan điểm xuyên suốt, trực quan tạo môi trường thuận lợi để lập luận, suy diễn giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức. Cùng hướng nghiên cứu về các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng PTDH theo yêu cầu đổi mới giáo dục cũng có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu như tác giả Trần Quốc Đắc với đề tài “Nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng PTDH ở trường phổ thông nhằm đáp ứng yêu cầu GD&ĐT trong tình hình mới”; tác giả Đào Thái Lai [55] với đề tài cấp Bộ trọng điểm “Ứng dụng CNTTtrong dạy học ở trường phổ thông Việt Nam” (2006); đề tài cấp Bộ 19 “Yêu cầu sư phạm của phần mềm công cụ hỗ trợ giáo viên thiết kế bài giảng điện tử” của tác giả Đặng Thu Thủy, tác giả Phan Thanh Hải [35] với nghiên cứu “Sử dụng PTDH nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học tương tác”,“PTDH với việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông” của tác giả Vũ Trọng Rỹ [70]… Tuy nhiên, những nghiên cứu trên tập trung đi sâu nghiên cứu việc sử dụng PTDH theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh ở trường phổ thông.
Các biện pháp sử dụng PTDH đa dạng, phong phú theo đặc trưng riêng của từng bộ môn phát huy tối đa hiệu quả của PTDH (thành tố của quá trình dạy học) nhưng đều có chung quan điểm “PTDH là phương tiện chứa đựng và chuyển tải kiến thức, là giá mang thông tin” và “PTDH phải được sử dụng hiệu quả và tính hiệu quả đó phải được đặt trong mối quan hệ với đổi mới PPDH”. Với những nghiên cứu mang tính đặc thù, trong Hội thảo “Nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng trang thiết bị, đồ dùng dạy học trong các trường CAND”[5] đã đề cập đến việc đầu tư phương tiện, thiết bị dạy học theo các loại: Phòng học lý thuyết, phòng học chuyên dùng, phòng học theo các chuyên ngành đào tạo thuộc các lĩnh vực trong ngành Công an. Bài viết của tác giả Nguyễn Văn Ngọc “Nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng trang thiết bị, đồ dùng dạy học trong các trường CAND”(2010), đã chỉ rõ “Mặc dù con người với tư cách là chủ thể của tri thức và đổi mới tư duy đóng vai trò quyết định, nhưng không thể thiếu vai trò quan trọng của phương tiện thiết bị trong việc nâng cao chất lượng đào tạo. Thiếu các thiết bị hiện đại ở mức cần thiết thì việc áp dụng các PPDH tiên tiến dựa trên cơ sở ứng dụng các thành tựu của khoa học công nghệ sẽ thiếu đi tính khả thi”[5].
Tác giả đã nhấn mạnh, PTDH là một thành tố hết sức quan trọng của quá trình dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Những nghiên cứu về quản lý phát triển phương tiện dạy học Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, những nghiên cứu về quản lý phát triển PTDH thường được quan tâm ở các khía cạnh khác nhau trong lĩnh vực quản lý. Trong bài viết của Tiến sĩ Ihuoma P.