CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHẬN THỨC VỀ SỰ CÔNG BẰNG TRONG THU NHẬP CỦA GIẢNG VIÊN 1. Một số nghiên cứu về thu nhập của giảng viên trong các trường đại học công lập 1. Các nghiên cứu nước ngoài Vào đầu những năm 1980, các trường đại học công lập và trường đại học tư thục đều trả mức tiền lương thu thập như nhau. Nhưng đến những năm tiếp theo đã có một khoảng cách nhất định giữa thu nhập của giảng viên các trường công lập và tư thục.
Khoảng cách khá lớn về mức thu nhập đã làm cho các trường đại học công lập khó có thể giữ lại được những giảng viên giỏi. Thu nhập của giảng viên đã được nhiều học giả trên thế giới nghiên cứu và phân tích. Theo quan điểm của Hearn (1999),thu nhập chính là phần tiền lương, tiền trợ cấp và các khoản thu nhập khác. Ông cũng cho rằng một số giảng viên có thể tạo thêm thu nhập thông qua các khoản tài trợ và các dự án nghiên cứu hoặc các hợp đồng tư vấn.
Tuy nhiên, việc giảng viên có thể tạo thêm thu nhập từ hình thức này hay không lại có rất nhiều vấn đề. Hearn (1999) đã chia thu nhập của giảng viên thành lương cơ bản theo hợp đồng cho chín tháng làm việc chính thức, lương tăng thêm cho giảng viên khi giảng vào hè, phụ cấp cho các hoạt động dịch vụ đặc biệt và thu nhập từ các hoạt động bên ngoài trường. Wiseman (1999) cũng cho rằng các trường đại học thường tăng thêm thu nhập cho giảng viên dưới hình thức giảng vượt số giờ định mức hoặc giảng dạy mùa hè và đôi khi thực hiện trách nhiệm hành chính được trả thù lao. Số giờ giảng vượt định mức sẽ được tính với mức đơn giá cao hơn so với đơn giá giờ giảng theo định mức.
Khoản thu nhập từ việc giảng hè được tính với đơn giá khác nhau, mức độ khác nhau giữa các trường. Ngoài việc giảng dạy, đôi khi, một số giảng viên còn thực hiện thêm các công việc hành chính như công tác quản lý, phục vụ được nhà trường huy động khi cần thiết. Do đó, nhà trường cũng phải trả thêm những khoản này cho giảng viên. Trong nghiên cứu của Sitharaman (2008) đề cập đến thuật ngữ trả lương theo nhiệm vụ.
Theo đó, nhiệm vụ giảng dạy thì có thu nhập từ giảng dạy; nhiệm vụ nghiên cứu thì có thu nhập từ nghiên cứu, nhiệm vụ hành chính có thù lao cho công việc hành chính. Nói tóm lại, nhiệm vụ giảng viên được giao sẽ làm cơ sở chính để xác định mức lương và thu nhập giảng viên được hưởng. luan an 8 Velayutham (2017) cho rằng có thu nhập của giảng viên chính là phần thưởng cho sức lao động mà họ bỏ ra. Mặc dù có nhiều loại khác nhau, nhưng có ba phương thức chính về các chương trình chi trả thu nhập cho giảng viên thường được kiểm tra trong tài liệu và được tìm thấy trong các hệ thống giáo dục.
Phương thức đầu tiên là thu nhập dựa theo hiệu suất, mà nói chung bao gồm các khoản tiền trên thành tích của học sinh và quan sát lớp học. Phương thức thứ hai là thu nhập dựa trên kiến thức và kỹ năng, mà nói chung bao gồm các phần thưởng cá nhân cho các cá nhân có trình độ, kiến thức và kỹ năng tốt làm tăng hiệu quả học tập của sinh viên. Phương thức thứ ba là các khoản tiền thưởng dựa theo hiệu quả hoạt động của trường. Về bản chất, phương thức này là phương thức phân chia lợi nhuận sau khi có hiệu quả tài chính rõ rệt của nhà trường.
Như vậy, thu nhập là vấn đề được rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm. Tuy nhiên, trong bối cảnh giáo dục đại học, mỗi nhà nghiên cứu lại có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Trong phạm vi rộng, thu nhập của giảng viên có thể xuất phát từ trong trường và ngoài trường (tư vấn, kinh doanh…), còn nếu xét trong phạm vi hẹp thì thu nhập của giảng viên chính là tất cả các khoản thù lao được trả bằng tiền mà giảng viên nhận được từ trường đại học mà họ công tác chính thức. Các nghiên cứu trong nước Tiền lương, thu nhập của giảng viên đại học là vấn đề khá nhạy cảm và tương đối phức tạp.
Các nghiên cứu ở Việt Nam chủ yếu đi vào phân tích, đánh giá hệ thống chính sách tiền lương cho giảng viên hiện nay. Có nhiều bài viết, bài đánh giá về hệ thống lương cho giảng viên được đăng trên các website, trang tin điện tử. Qua nghiên cứu, tìm hiểu của NCS, chỉ có một số công trình trong nước đề cập đến tiền lương, thu nhập của giảng viên có nghiên cứu dưới cả góc độ lý thuyết và thực tiễn. Tác giả Mai Phương (2014) đã hệ thống hóa được các lý luận cơ bản về giảng viên đại học cũng như đặc điểm của các trường đại học công lập có ảnh hưởng đến tiền lương, thu nhập của giảng viên.
Tác giả cũng tập trung nghiên cứu cách thức, hình thức trả lương đối với giảng viên đại học, từ đó đưa ra những nhận định về tích cực và hạn chế trong công tác trả lương đối với giảng viên đại học ở nước ta hiện nay. Tác giả có đưa ra một số giải pháp, khuyến nghị cải thiện thu nhập. Các giải pháp này chủ yếu mới xét ở khía cạnh vĩ mô, tức là dưới góc độ hoàn thiện hệ thống chính sách của nhà nước chứ chưa có đề cập nhiều đến các yếu tố khác như phía nhà trường hay đối với bản thân giảng viên. Bên cạnh đó, tác giả Phạm Hiệp và Đàm Quang Minh (2014) lại tập trung nghiên cứu thực tiễn về thực trạng thu nhập của giảng viên đại học hiện nay vàđưa ra những những kết luận sơ bộ về thu nhập của giảng viên đại học chia theo các nhóm trường khác nhau.
Tác giả cũng chỉ rõ được phương pháp nghiên cứu tác giả sử dụng để đưa ra đánh giá kết luận chính là nghiên cứu tài liệu và phỏng vấn bán cấu trúc với hơn 40 nhà khoa học, giảng viên đang làm việc tại các cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam. Các tác giả đã sử dụng các tài liệu thứ cấp để phân tích đánh giá bên luan an 9 cạnh đó còn có sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn sâu để làm tăng tính chính xác cho các kết luận. Nghiên cứu này có ý nghĩa nhất định cả về mặt thực tiễn và phương pháp nghiên cứu. Tác giảHà Duy Hào và Lê Thanh Hà (2013) đã cho thấy được cách thức phân phối tiền lương, thu nhập của đội ngũ giảng viên công lập như sau: Tiền lương cơ bản theo bảng lương Nhà nước Tiền lương theo hiệu quả THU NHẬP hoạt động của Nhà trường của giảng viên đại học công lập Các khoản phụ cấp BHXH trả thay lương Các khoản thu nhập khác Sơ đồ 1.
Thu nhập của giảng viên các trường đại học công lập Nguồn: Hà Duy Hào và Lê Thanh Hà, 2013 Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố cấu thành thu nhập của giảng viên và cũng đi vào phân tích thực trạng tiền lương - thu nhập của giảng viên một số trường đại học công lập khối kinh tế - xã hội ở Hà Nội hiện nay. Đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra được các nhân tố cơ bản tác động đến tiền lương thu nhập của giảng viên các trường đại học công lập. Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện tiền lương thu nhập cho giảng viên đại học công lập nói chung và khối kinh tế - xã hội ở Hà Nội nói riêng trong giai đoạn tới. Nghiên cứu có những giá trị thực tiễn nhất định.
Tuy nhiên, khi phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tiền lương thu nhập, các tác giả chưa xây dựng được thang đo đo lường các yếu tố một cách khoa học và chưa thực hiện kiểm định mô hình để đem lại giá trị nghiên cứu cao hơn. Tại Hội nghị khoa học thường niên năm 2013, Trần Vũ Hợp đã đưa ra báo cáo tổng kết “Kết quả bước đầu xây dựng đề án lương tự chủ của trường Đại học Thủy lợi”. Trong báo cáo, tác giả đã tóm tắt được hiện trạng phân phối lương hiện nay của trường Đại học Thủy Lợi. Tác giả cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc thực hiện phân phối lương chủ yếu dựa vào bằng cấp và thâm niên không còn phù hợp và không tạo ra động lực.
Kết luận này được tác giả thực hiện điều tra khảo sát mức độ hài lòng về lương của giảng viên trường đại học Thủy Lợi và kết quả cho thấy hơn 70% số giảng viên được khảo sát chưa thực sự hài lòng về mức lương được nhận. Trên cơ sở phân tích thực trạng, tác giả đã đề xuất giải pháp xây dựng lương tự chủ thông qua việc đánh giá thành tích cán bộ giảng viên theo các tiêu chí cụ thể, trong đó thành tích trong giảng dạy và nghiên cứu sẽ là cơ luan an 10 sở chính để đánh giá thành tích giảng viên. Bước đầu của việc thực hiện đề án lương tự chủ được tác giả báo cáo đem lại kết quả khá tích cực.Tác giả Đỗ Thị Tươi (2013) không nghiên cứu rộng tất cả các khoản cấu thành thu nhập của giảng viên mà chỉ trung làm rõ phần thù lao biến đổi, cụ thể là phần tiền lương tăng thêm của giảng viên trong nghiên cứu khoa học “Hoàn thiện phương án phân phối thu nhập tăng thêm của trường Đại học Lao động - Xã hội”. Tác giả đã nghiên cứu kỹ hệ thống cơ sở lý thuyết về phần tiền lương tăng thêm và khẳng định phần tiền lương tăng thêm là phần thu nhập quan trọng của giảng viên, phản ánh được thành tích cũng như mức độ đóng góp, cống hiến của giảng viên trong công việc.
Do đó, việc xây dựng phương án phân phối thu nhập tăng thêm một cách chính xác là điều cần thiết. Bên cạnh đó, tác giả cũng đã phân tích được thực trạng phương án xác định tiền lương tăng thêm hiện nay đồng thời đánh giá được các nhân tố ảnh hưởng đến phần tiền lương tăng thêm của giảng viên trường Đại học Lao động - Xã hội, sau đó đưa ra các giải pháp để phần tiền lương tăng thêm của giảng viên phản ánh đúng năng lực, thành tích, mức độ đóng góp của mỗi giảng viên. Trong báo cáo khoa học của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2017) khi đánh giá tình hình thực hiện cơ chế thí điểm tự chủ đối với kết quả hoạt động của các trường đại học công lập có đề cập đến thu nhập của giảng viên.