CHƯƠNG 1 TIỀM NĂNG CỦA QUẢNG NINH TRONG HỢP TÁC THƯƠNG MẠI VIỆT - TRUNG 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của Quảng Ninh 1. Vị trí địa lý Quảng Ninh là tỉnh ven biển nằm ở phía Đông Bắc của Việt Nam. Chiều ngang Đông Tây khoảng dài nhất là 195 km, chiều dọc Nam Bắc khoảng dài nhất là 102 km.
Điểm cực Bắc là dãy núi cao thuộc bản Bình Tƣờng, thôn Mỏ Toòng xã Hoành Mô, huyện Bình Liêu, cực Nam là đảo Hạ Mại xã Ngọc Vừng huyện Vân Đồn. Cực Tây là sông Vàng Chua xã Bình Dƣơng và Nguyễn Huệ huyện Đông Triều. Cực Đông trên đất liền là Mũi Gót, phƣờng Trà Cổ thị xã Móng Cái 1. Formatted: Font color: Text 1 Formatted: Font color: Text 1 Quảng Ninh là một vùng đất cổ có lịch sử lâu đời.
Khảo cổ học đã phát hiện hàng loạt di chỉ từ sơ kỳ đồ đá mới liên tiếp cho tới đồ đồng, đồ sắt với di chỉ Soi Nhụ (xã Thạch Hà, Cẩm Phả - nay là xã Hạ Long, huyện Vân Đồn) thuộc văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn, Cái Bèo, Hạ Long, cách ngày nay khoảng trên dƣới vài vạn năm. Địa phận của Quảng Ninh hiện nay là một phần rất nhỏ của bộ Ninh Hải và Lục Hải, 2 trong 15 bộ của nƣớc Văn Lang thời các vua Hùng, và là một phần đất của huyện Khúc Dƣơng nƣớc Âu Lạc thời vua Thục. Đầu thế kỷ II trƣớc Công nguyên, nhà Hán chiếm Âu Lạc, vùng Quảng Ninh ngày nay nằm trong quận Giao Chỉ. Từ thế kỷ X, sau khi giành lại độc lập, Quảng Ninh thuộc trấn Triều Dƣơng; thời Ngô - Đinh - Tiền Lê thuộc châu Vĩnh An; đời Lý thuộc lộ Hải Đông; đời Trần - trấn An Bang; thời Lê sơ - trấn Quảng Yên; thời Lê và đầu Nguyễn - tỉnh Quảng Yên.
Sau cuộc cải cách hành chính của Minh Mạng năm 1831, tỉnh Quảng Yên gồm 1 phủ là 1 Xin xem hình 1.1 (Bản đồ hành chính Quảng Ninh , năm 1999) 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hải Đông, 3 huyện là Hoa Phong, Hoành Bồ, Yên Hƣng và 3 châu là Vạn Ninh, Vân Đồn và Tiên Yên. Thời Pháp thuộc, năm 1906, Toàn quyền Đông Dƣơng ra Nghị định thành lập tỉnh Hải Ninh gồm toàn bộ phủ Hải Ninh (với 3 châu Móng Cái, Hà Cối, Tiên Yên) tách từ Quảng Yên ra, tỉnh lỵ đặt tại Móng Cái. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, năm 1946, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quyết định thành lập “Khu đặc biệt Hồng Gai” gồm châu Cẩm Phả và thị xã (Cẩm Phả bến, Cẩm Phả mỏ, Hà Tu, Hà Lầm, Bãi Cháy và Hòn Gai). Năm 1955, Bộ Nội vụ ra Quyết định sáp nhập khu Hồng Gai với tỉnh Quảng Yên thành khu Hồng Quảng.
Ngày 1-1-1964, tỉnh Quảng Ninh ra đời trên cơ sở hợp nhất tỉnh Hải Ninh với khu Hồng Quảng [13, 6-7] Tỉnh Quảng Ninh hiện nay có 1 thành phố Hạ Long, 3 thị xã: Móng Cái, Cẩm Phả, Uông Bí và 10 huyện: Bình Liêu, Hải Hà, Đầm Hà, Tiên Yên, Ba Chẽ, Vân Đồn (huyện đảo), Hoành Bồ, Cô Tô (huyện đảo), Đông Triều và Yên Hƣng. Với tổng diện tích 5938 km2, Quảng Ninh có 132,8 km đƣờng biên giới trên đất liền và 250 km biên giới trên biển với Trung Quốc [15,7], trong đó thị xã Móng Cái là khu vực tiếp giáp trực tiếp với thị xã Đông Hƣng thuộc tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc). Cùng với Hải Phòng, Quảng Ninh giữ vai trò là cánh cổng lớn mở ra biển cho toàn bộ vùng Bắc Bộ, và là một tỉnh trọng điểm trong tam giác tăng trƣởng kinh tế ở phía bắc (Hà Nội -Hải Phòng- Quảng Ninh). Trong khi đó, bên kia Đông Hƣng-Quảng Tây đƣợc xác định là thị xã mở cửa ven biên giới của Trung Quốc, là cửa ngõ thuận lợi duy nhất để Trung Quốc thông thƣơng với Đông Nam Á 2.
Do đó Quảng Ninh có nhiều Formatted: Font color: Text 1 Formatted: Font color: Text 1 điều kiện thuận lợi để phát triển buôn bán qua biên giới, đƣa khu vực này trở 2 Xin xem hình 1.2 (Bản đồ hành chính Quảng Tây , năm 2006 ) 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành một trong những trung tâm thƣơng mại Việt - Trung lớn của các tỉnh biên giới phía Bắc. Bên cạnh đó, phía bắc Quảng Ninh giáp với tỉnh Lạng Sơn, phía tây giáp Bắc Ninh, Hải Dƣơng, phía nam giáp Hải Phòng. Những tỉnh láng giềng này là những vùng sản xuất hàng hoá lớn, tạo điều kịên cho Quảng Ninh có thể khai thác quỹ hàng hoá tiêu dùng, vật tƣ sản xuất…phục vụ tiêu dùng trong tỉnh và xuất khẩu. Rộng hơn nữa, trong quan hệ buôn bán với Trung Quốc, Quảng Ninh còn là cầu nối cho tất cả các tỉnh phía trong, từ các tỉnh đồng bằng đến các tỉnh trung du Bắc bộ; từ Sài Gòn và các tỉnh miền Nam đến Đà Nẵng và các tỉnh miền Ttrung nƣớc ta.
Trong hai chục năm qua, các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Trung quốc nhƣ: cao su, gạo, hồ tiêu, hạt điều, dầu thực vật…và nhiều hàng công nghệ khác chủ yếu là qua cửa ngõ này. Ngƣợc lại, hàng nhập khẩu từ Trung Quốc cũng theo tàu biển và ô tô từ đây vào miền Nam. Ngoài nguồn hàng trong nƣớc, Quảng Ninh cũng là nơi chuyển tải hàng hoá từ nhiều nƣớc Đông Nam Á và Đông Á đến với thị trƣờng Trung Quốc. Đặc biệt trong những năm gần đây, Quảng Ninh đƣợc xác định là tỉnh nằm trong dự án xây dựng hai hành lang kinh tế kinh tế: Côn Minh - Lào Cai- Hà Nội- Hải Phòng- Quảng Ninh; Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng- Quảng Ninh và vành đai kinh tế Bắc Bộ.
Điều này càng làm tăng vai trò quan trọng của Quảng Ninh trong hợp tác thƣơng mại Việt- Trung. Điều kiện tự nhiên *Về mặt địa hình Cùng với những ƣu thế về mặt vị trí địa lý, Quảng Ninh còn đƣợc thiên nhiên ƣu đãi cho những điều kiện tự nhiên hết sức thuận lợi. Không ít ngƣời đã ví Quảng Ninh nhƣ đất nƣớc Việt Nam thu nhỏ. Ở đây có sông, có rừng, có biển, và đặc biệt sản vật hết sức phong phú.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quảng Ninh có địa hình đa dạng, gồm cả núi, đồi, đồng bằng và biển. Địa hình đa dạng này đã tạo điều kiện cho Quảng Ninh phát triển các loại hình kinh tế theo hƣớng kết hợp kinh tế biển- đồng bằng - kinh tế vùng đồi, tạo nên quỹ hàng hoá phong phú cung ứng cho thị trƣờng trong nƣớc và xuất khẩu. Địa hình Quảng Ninh đƣợc chia thành 2 vùng chính: Miền tây gồm các địa phƣơng: Đông Triều, Uông Bí, Yên Hƣng, Hoành Bồ, Hạ Long, Cẩm Phả. Vùng này kinh tế phát triển, dân cƣ tập trung đông, hình thành nhiều trung tâm đô thị: Hạ Long, Uông Bí, Cẩm Phả, đƣợc xác định là khu vực kinh tế động lực của tỉnh.
Nơi đây tập trung phần lớn tài nguyên khoáng sản, thuận lợi phát triển công nghiệp khai khoáng, sản xuất vật liệu xây dựng. Miền tây còn là trung tâm giao lƣu buôn bán hàng hoá, phát triển kinh tế - văn hoá- xã hội của tỉnh. Ngoài ra khu vực ven biển còn có các vũng, vịnh, đầm, đảo thuận tiện cho nuôi trồng thuỷ sản, phát triển nghề cá, du lịch, dịch vụ cảng biển. Miền đông gồm các huyện Ba Chẽ, Vân Đồn, Tiên Yên, Đầm Hà, Bình Liêu, Hải Hà, Cô Tô và thị xã Móng Cái.
Đây là vùng có biên giới đất liền với Trung Quốc, mật độ dân cƣ thƣa, chủ yếu là núi đồi, độ dốc lớn, địa hình bị chia cắt mạnh tạo thành nhiều thung lũng khe suối, thuận tiện cho phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm, trồng cây công nghiệp, cây đặc sản và đặc biệt là phát triển buôn bán qua biên giới với Trung Quốc [68,3]. Với đặc điểm địa hình nêu trên, Quảng Ninh là tỉnh có những tiềm năng to lớn trong hoạt động ngoại thƣơng và du lịch, đặc biệt là đối với nƣớc láng giềng Trung Quốc. Thật không quá khi khẳng định hầu hết đất nƣớc có sản vật gì là Quảng Ninh có sản vật ấy. Đây là những tiềm lực hết sức quan trọng để Quảng Ninh phát triển kinh tế- xã hội nhất là đẩy mạnh hoạt động ngoại thƣơng xuất nhập khẩu.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Về tài nguyên thiên nhiên +Tài nguyên khoáng sản Khoáng sản ở Quảng Ninh đặc biệt phong phú với nhiều loại trữ lƣợng lớn, chất lƣợng cao mà nhiều tỉnh, thành phố cả nƣớc không có đƣợc nhƣ than, cao lanh tấn mài, sét, cát, thuỷ tỉnh, đá vôi… Than là tài nguyên đặc trƣng của Quảng Ninh có trữ lƣợng rất lớn, khoảng 3,8 tỷ tấn, cho phép khai thác 30 - 40 triệu tấn mỗi năm. Tuyến mỏ than Quảng Ninh dài 150km, từ đảo Kế Bào (huyện Cẩm Phả) đến Mạo Khê (huyện Đông Triều) [57,34-35].Chất lƣợng than Quảng Ninh từ lâu đã có tiếng vang trên thị trƣờng quốc tế. Cuối thế kỉ XIX, chủ lò nấu thuỷ tinh ở Hoa Nam (Trung Quốc) rất ƣa thích dùng than Quảng Ninh. Khi than Quảng Ninh bán rộng rãi sang nhiều nƣớc, dƣ luận đánh giá nó có thể là địch thủ của các loại than tốt nhất trên thế giới.
Pôn Muy-nie, một nhà báo Pháp khi đánh giá về chất lƣợng than nơi đây đã viết: “Than ở vùng mỏ kì lạ này là một thứ than đặc biệt tốt. Đó là một thứ than gầy rất thuần khiết và rất rắn. Than này còn thuần khiết hơn cả loại than tốt nhất của nước Anh” [57, 35]. Than đã và đang là mặt hàng xuất khẩu chiến lƣợc, đem về nguồn ngoại tệ lớn cho tỉnh.
Về lâu dài than vẫn là nguồn tài nguyên trọng yếu tạo ra ngành công nghiệp chủ lực và là vốn xuất khẩu tiềm tàng của hoạt động ngoại thƣơng trên địa bàn Quảng Ninh 3. Formatted: Font color: Text 1 Formatted: Font color: Text 1 Các loại nguyên liệu làm vật liệu xây dựng nhƣ đá vôi, sét, cao lanh…cũng rất phong phú và phân bố rộng khắp trong tỉnh. Các mỏ đá vôi đều là những mỏ lớn chất lƣợng cao, điều kiện khai thác thuận lợi. Các mỏ sét phân bố tập trung ở các huyện Đông Triều, Hoành Bồ, Giếng Đáy (Hạ Long), đây là nguồn nguyên liệu có thể đáp ứng nhu cầu sản xuất vật liệu xây dựng cung cấp cho thị trƣờng trong nƣớc và một phần cho xuất khẩu.
3 Xin xem hình 1.3 (Nhà máy tuyển than Cửa Ông, năm 2005) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Biển và tài nguyên biển Quảng Ninh có đƣờng bờ biển dài với 250 km và khoảng 6 vạn cây số vuông mặt biển tạo rất nhiều thuận lợi cho việc khai thác và nuôi trồng hải sản.