Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu chung về bắp rau Bap rau (Zea mays L.) là cây có giá trị cao, cả trong tiêu dùng và xuất khẩu. Bap rau ngày càng được tiêu thụ mạnh, vì vừa ngon vừa bổ lại vừa an toàn hơn so với các loại rau khác như: súp lơ, cà tím, dưa chuột, cà chua. Bap rau có giá trị dinh dưỡng cao, khi ăn có vị ngọt và giòn. Bap rau có thé dùng dé ăn tươi hay xào nấu, đóng hộp đêu được.
Bắp rau (Zea mays L.) được xem là sản phẩm rau sạch do thu hoạch vào giai đoạn bắp non (giai đoạn sinh trưởng mạnh nhất), được bọc kín trong lá bi, ít bị sâu bệnh nên không phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, tồn dư chất độc do nam không có và hàm lượng NO; trong sản phẩm cũng rất thấp. Ngoài ra, than lá và lá bi khi thu hoạch còn rất xanh non là nguồn thức ăn xanh hoặc làm ủ chua giàu dinh dưỡng cho chăn nuôi đại gia súc (nhất là bò sữa), cá. Bap non là cây trồng xen rất tốt ở các ruộng lúa đồng bằng sông Cửu Long cũng như ở các vùng trồng cây công nghiệp. Theo báo cáo của EIRI năm 2018 giá trị dinh dưỡng của bắp rau trên cơ sở trọng lượng chất khô là: đạm: 15 - 18%, đường: 0,016 - 0,2%, Phosphorus: 0,6 - 0,9%, Posstasium: 2 - 3%, chất xơ: 3 - 5%, Calcium: 0,3 - 0,5%, Ascorbic acid: 75 - 80 mg/100g.
Chính vì vậy trồng bắp rau sẽ mang lại nguồn thu nhập cao cho nông dân va là sản phẩm rat có tiềm năng phát triển.1 Nguồn gốc, phân loại cây bắp rau Nguồn gốc: Cây bap (Zea mays L.) thuộc chi Maydeae, họ hòa thảo Graminea, có nguồn gốc từ Trung Mỹ. Tuy nhiên, vùng phát sinh của cây bắp lại có nhiều quan điểm. Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của bắp tại Châu Mỹ như bắp là sản phẩm thuần dưỡng 3 trực tiếp từ cỏ bắp (Zea mays ssp. parviglumis) một năm ở Trung Mỹ, có nguồn gốc từ khu vực thung lũng sông Balsas ở miên nam Mexico.
Theo Ngô Hữu Tình (2003), cây bắp bắt nguồn từ Mexico và Trung Mỹ sau đó du nhập vào Peru cách đây khoảng 3000 năm. Thực tế cho thấy bắp đã gắn bó với dân bản xứ Trung Mỹ và được phát triển mạnh ở vùng này, là cây ngũ cốc chính cổ nhất, phô biến rộng, cho năng suất cao, giá trị kinh tế lớn. Hai trung tâm trồng bắp lâu nhất là vùng Mehico, Trung Mỹ (cách đây khoảng 5000 năm). Ở Việt Nam, theo Lê Quý Đôn trong “Van đài loại ngữ”, cây bắp có nguồn gốc từ Trung Quốc và được Trần Thế Vinh (1634 - 1701) là người đem giống bắp về nước ta sau chuyên đi sứ sang nhà Thanh năm 1685.
Bap có bộ nhiễm sắc thé là 2n = 20. Có nhiều cách dé phân loại bắp, một trong các cách phổ biến là dựa vào cấu trúc nội nhũ hạt và hình thái bên ngoài của hạt bắp. Ngoài ra, bắp còn được phân loại theo hình thái học, nông học, thời gian sinh trưởng. Phân loại khoa học: Bap rau thuộc bộ Maydeae, họ Gramineae, chi Zea, loài Zea mays.
Bap là cây hòa thảo hàng năm, là một trong những cây ngũ cốc quan trọng nhất trên thế giới. Bắp ăn hạt được chia ra nhiều loại: bắp đá, bắp nd, bap đường, bắp bột, bắp nép. Theo Mai Thi Phuong Anh (1999), thực chat bắp rau cũng xuất phat từ bap lay hat nhưng được thu hoạch ở giai đoạn bắp non (bắp bao tử), do vay nó có nguồn gốc của giống bắp hạt ở vùng Mexico khoảng 7.000 năm trở về trước, từ một loại cây hòa thảo hoang đại. Tất cả các loài bắp từ bắp lấy hạt, bắp đường, bắp rau đều thuộc cùng một loài Zea mays, chi Zea.
Bap bao tử trong điều kiện trồng trọt bình thường, đảm bảo chu trình sinh trưởng cũng biểu hiện hoàn toàn như bắp lấy hạt. Tuy nhiên, không phải tất cả các cây bắp lấy hạt khi thu hoạch non đều làm bắp rau. Thông thường các loại bắp bao tử thường được thu hoạch bắp ở giai đoạn còn rất non, chưa phun râu. Các giống bắp rau đang được trồng hiện nay trong sản xuất thuộc hai nhóm chính là bắp thụ phan tự do và bắp lai.
Bap rau hiện nay đang là một giống cây trồng tiềm năng, phô biến và được thị trường quan tâm. Nhiều nơi trên thế giới dang phát triển và gia tăng mạnh mẽ diện tích gieo trồng bắp rau.2 Đặc điểm thực vật học Theo Mai Thị Phương Anh (1999), bắp rau có tất cả đặc điểm thực vật giống hoàn toàn với bắp lay hạt nhưng thu hoạch lúc trái non (bắp bao tử).1 Thân Bắp rau là cây hòa thảo sinh trưởng rất mạnh, cây cao từ 2 - 4 m, có nhiều lóng, số lóng biến động từ 6 - 7 đến 21 - 22 tùy thuộc vào giống và điều kiện sinh trưởng, bình thường bắp có 14 - 15 lóng. Trên các đốt thân, bao gồm các đốt từ đốt mang bắp trở xuống mỗi đốt đều mang một mầm nách, do vậy tiết diện ngang của các đốt thân này có hình trăng khuyết do vết lõm chứa mầm nách. Phía trong thân là tầng nhu mô ruột, xốp.
Sau khi thu sản phâm thân cây bắp rau sẽ là sản phẩm phục vụ cho chăn nuôi.2 Lá Lá bắp to, dài, màu xanh mướt với các đường gân chạy song song nhau và lá bắp cong theo hình lòng máng nên có thể dẫn nước từ ngoài vào gốc dù chỉ một lượng mưa rất nhỏ. Lá có các bộ phận chính sau: bẹ lá, phiến lá, thìa lá. Sau khi bao lá mầm mọc lên khỏi mặt đất thì xuất hiện các lá chính mọc theo thứ tự thời gian. Căn cứ vào hình thái và vị trí trên thân có thể chia làm 4 loại lá: - Lá mầm: lá đầu tiên khi cây còn nhỏ, thời điểm này chưa phân biệt được phiến lá với vỏ bọc lá.
- Lá thân: là những lá có mầm nách ở kẽ chân lá hay những lá mọc trên những đốt thân. - Lá ngọn: là những lá ở phần trên của bắp trên cùng hay những lá mọc ở trên các đốt ngọn, không có mầm nách ở kẽ lá. - Lá bi: là những lá bao bắp gồm những bộ phận: bẹn lá, thìa lá, tai lá.2 Rễ Bắp rau cũng như các cây hòa thảo khác có hệ rễ chùm. Căn cứ vào hình thái vị trí và thời gian phát sinh có thê chia rễ bắp làm 3 loại: - Rễ mầm: Rễ mầm (còn gọi tên là rễ mộng, rễ tạm thời, rễ hạt): phát triển từ rễ sơ sinh của phôi.
Rễ mầm thứ cấp thường khoảng 3 - 4 cái và tồn tại trong khoảng thời 5 gian ngắn trong đời sống cây bắp từ nảy mầm đến khi bắp 4 - 5 lá về sau vai trò này thường lại chi rễ đốt. Rễ mầm gồm2 loại: rễ mầm sơ sinh và rễ mầm thứ sinh.Rễ mầm sơ sinh (rễ chính): Là cơ quan đầu tiên xuất hiện sau khi hạt bắp nãy mầm. Bắp có một rễ mầm sơ sinh duy nhất. Sau một thời gian ngắn xuất hiện, rễ mầm so sinh có thé ra nhiều lông hút và nhánh.
Thường thì rễ mầm sơ sinh ngừng phát triển, khô đi và biến mat sau một thời gian ngắn (sau khi bắp được 3 lá). Tuy nhiên cũng có khi rễ ton tại lâu hơn, đạt tới độ sau lớn hơn dé cung cấp nước cho cây (thường gặp ở những giống chịu hạn). Rễ mam thứ sinh (ré phu, ré mam phu): Ré nay xuất hiện từ sau sự xuất hiện của rễ chính và có số lượng khoảng từ 3 đến 7. Tuy nhiên, đôi khi ở một số cây không xuất hiện loại rễ này.
Rễ mầm thứ sinh cùng với rễ mầm sơ sinh tạo thành hệ rễ tạm thời cung cấp nước và các chất dinh dưỡng cho cây trong khoảng thời gian 2 - 3 tuần đầu. Sau đó vai trò này nhường cho hệ rễ đốt. - Rễ đốt: Hệ rễ đốt (rễ phụ có định): Là rễ mọc quanh các đốt gần gốc của bắp nằm dưới mặt đất phát triển rất mạnh, có số lượng từ 8 - 16 rễ/đốt, thường xuất hiện khi cây bắp con ở vào giai đoạn 3 - 4 lá thật. Hệ rễ này có thể mọc sâu xuống tới 2,5m - 5m va rộng 1,2 m.
Nhờ có hệ thống rễ phát triển mạnh, bắp có thé hút nước và chất dinh dưỡng. Đồng thời nhờ hệ thống rễ này khỏe nên bắp là cây trồng chịu hạn rất tốt. - Rễ chân kiềng: Rễ chân kiểng (rễ neo - rễ chống); là loại rễ đốt được mọc ở gần sát trên mặt đất (thường mọc ở 2 hay 3 đốt cuối). Ở những giống nhiệt đới rễ này thường phát trién mạnh.
Về hình thái rễ chân kiểng thường to nhẫn, ít phân nhánh. Rễ chân kiêng ngoài nhiệm vụ chông đô cho cây còn hút nước và chât dinh dưỡng. Độ sâu của rễ và sự mở rộng của nó phụ thuộc vào giống, độ phì nhiêu và độ am của đất. Trong điều kiện thích hợp rễ bắp có thé mở rộng và đâm sâu khoảng 60 cm sau 4 tuần trồng.
Tuy nhiên, ở điều kiện độ âm thấp những rễ nhỏ có thé đâm sâu 2,4m. Ở thời kỳ ra hoa giữa các hàng gần như được bao phủ một lớp rễ. Nếu làm cỏ, xới, xáo quá mức ở giai đoạn cuối làm đứt rễ có thể gây ảnh hưởng xấu đến sinh trưởng và hạn chế năng suất của bắp (Trần Văn Dư và ctv, 2011).3 Hoa Theo Trần Văn Dư và ctv (2011), bắp là cây có hoa đơn tính đồng chu, gồm có hoa đực (bông cò) và hoa cái (bắp). Hoa đực: Hay còn gọi là bông cờ nằm ở đỉnh cây, bao gồm các hoa đực sắp xếp theo kiểu chùm bông, gồm một trục chính, trên trục chính phân làm nhiều nhánh và trên mỗi nhánh hay trục chính có nhiều gié.
Các gié mọc đối diện nhau trên trục chính hay các nhánh, mỗi gié có 2 chùm hoa một chùm cuống đài và một chùm hoa cuống ngắn, mỗi chùm 2 hoa. Mỗi bông cờ có từ 700 - 1400 hoa như vậy tông cộng mỗi bông cờ cho 10 - 30 triệu hạt phấn. Trên bông cờ, hoa thường nở theo thứ tự từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong. Một bông cờ trong mùa xuân, mùa hè đủ ấm thường tung phấn trong 5 - 8 ngày, mùa lạnh, khô có thé kéo dai 10 - 12 ngày.
Hoa tung phan rộ vào khoảng 8 - 10 giờ sáng và 14 - 16 giờ chiều. Phan bắp thích hợp cho thụ tinh tốt nhất khi thời tiết mát mẻ, nhiệt độ khoảng 18 - 20°C, độ ẩm không khí khoảng 80%. Tuy nhiên đối với bắp rau vì thu quả non nên sẽ tiến hành rút cờ trước khi hoa cái phun râu.