Đặt vấn đề Cây Đậu xanh (Vigna radiata (L.) Wilczek), thuộc họ Đậu (Fabaceae), là loài cây trồng ngắn ngày, thân thảo, có nguồn gốc ở Ấn Độ và Trung Á. Hạt của Đậu xanh giàu protein, axit amin, vitamin A, vitamin nhóm B, flavonoid nên Đậu xanh được trồng để làm thực phẩm và nguyên liệu cho ngành công nghiệp thực phẩm. Cây Đậu xanh là cây thực phẩm dễ trồng, không kén đất, chịu hạn tốt. Sản phẩm từ cây Đậu xanh được sử dụng rất đa dạng như dùng trực tiếp hạt để nấu canh, chè, xôi hoặc chế biến thành bánh, xay bột làm miến, làm giá đỗ, làm thực phẩm ngũ cốc dinh dưỡng.
Trong y học cổ truyền, Đậu xanh có vị ngọt, tính hàn, bổ nguyên khí, thanh nhiệt, mát gan, trị ung nhọt, tiểu đường, hạ sốt, bảo vệ và giải độc gan. Ở Việt Nam Đậu xanh được trồng từ xa xưa, rải rác khắp cả nước từ Bắc vào Nam, ở hầu hết các vùng sinh thái. Đây là loài cây thực phẩm quan trọng có giá trị đặc biệt trong văn hóa ẩm thực Việt Nam. Tuy nhiên, do không phải là cây trồng chính nên diện tích trồng còn nhỏ lẻ, năng suất và sản lượng còn thấp.
Hầu hết các giống đang trồng chủ yếu là các giống địa phương và được người dân tự nhân giống qua nhiều thế hệ. Hiện nguồn giống Đậu xanh ở Việt Nam đã và đang bị mất dần do xói mòn nguồn gen. Xuất phát từ thực tiễn trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá sinh trưởng, phát triển và năng suất các mẫu giống Đậu xanh trong vụ Xuân 2021 tại Gia Lâm – Hà Nội”, để tìm ra cá mẫu giống đậu xanh có năng suất, chất lượng tốt, có khả năng chống chịu điều kiện bất lợi như hạn hán, nắng nóng và sâu bệnh hại chính, từ đó làm vật liệu ban đầu cho công tác chọn tạo giống Đậu này ở Việt Nam. Ngoài ra nghiên cứu còn góp phần giúp nông dân chuyển đổi cơ cấu giống đậu xanh theo hướng sản xuất hàng hóa, mở rộng phát triển sản xuất Đậu xanh ở vùng Gia lâm – Hà Nội.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích - Chọn lọc được 1-2 mẫu giống Đậu xanh có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, năng suất cao, dễ trồng, ít sâu bệnh, chất lượng tốt phục vụ cho sản xuất thực tiễn và phục vụ cho công tác chọn tạo giống.2 Yêu cầu - Đánh giá đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh trưởng, phát triển của các mẫu giống Đậu xanh trong vụ Xuân 2021 tại Gia Lâm – Hà Nội.
- Đánh giá mức độ nhiễm sâu bệnh hại của các mẫu giống Đậu xanh. - Đánh giá các yếu tố cấu thành năng suất của các mẫu giống Đậu xanh - Chọn ra các mẫu giống có đặc điểm tốt, cho năng suất cao dùng để phục vụ sản xuất hoặc cho các nghiên cứu tiếp theo. Giới hạn của đề tài - Diện tích ô thí nghiệm nhỏ nên số liệu thu được không xử lý thống kê. - Trong giai đoạn thu hoạch Đậu xanh gặp điều kiện thời tiết bất lợi, mưa nhiều và kéo dài nên số quả bị mốc hỏng nhiều.
Do đó số liệu về yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thu được chưa phản ánh hết tiềm năng của các mẫu giống. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc và phân loại cây 2. Nguồn gốc Cây Đậu xanh có tên khoa học là Vigna radiata (L.) Wilczek, tên tiếng Anh là Mung bean, Green bean.
Cây Đậu xanh có nguồn gốc từ Ấn Độ và Trung Á, sau đó được trồng rộng rãi ở các nước vùng Nam Á và Đông Nam Á khác (Phạm Hoàng Hộ, 1999; Đỗ Huy Bích và cs. Bằng chứng khảo cổ đã phát hiện thấy vết tích cây Đậu xanh được trồng ở nhiều vùng của Ấn Độ gồm phía đông của khu vực nền văn minh cổ Harappan (ở Punjab và Haryana) có niên đại khoảng 4500 năm và ở bang Karnataka phía Nam Ấn Độ có niên đại hơn 4000 năm. Các bằng chứng khảo cổ cũng đã kết luận cây Đậu xanh được trồng rộng rãi ở Ấn Độ cách nay khoảng 3. Với người Châu Âu, bằng chứng sớm nhất về Đậu xanh đã được ghi lại bởi ông De La Laubeve, công sứ đặc mệnh nước Pháp tại Thái Lan vào năm 1867- 1868.
Tuy vậy, vết tích cây Đậu xanh trồng đã được xác định cách nay khoảng 2200 năm tại khu vực Khao Sam Kaeo ở miền nam Thái Lan. Như vậy, Đậu xanh đã có lịch sử trồng trọt lâu đời ở Châu Á. Cây Đậu xanh được trồng nhiều ở các quốc gia như: Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Trung Quốc, Mianma, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia, Lào, Philippines, Malaysia và Indonesia. Sau này cây Đậu xanh còn được trồng ở Trung Phi, các vùng khô và nóng ở Nam Âu, phía Đông Bắc châu Úc, Bắc Mỹ, Châu Mỹ latinh.
Ở Việt Nam, Lịch sử trồng Đậu xanh đến nay chưa đủ nguồn gốc xác định, song theo “Vân Đài Loại Ngữ” của Lê Quý Đôn thì Đậu xanh được dùng làm nhân bánh chưng, loại bánh không thể thiếu trong Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam, nên Đậu xanh đã được nhân dân ta trồng từ rất lâu đời (Nguyễn Ngọc Quất, 2008). Phân loại Đậu xanh có tên khoa học là Vigna radiata (L.) Wilczek, thuộc họ Đậu Fabaceae, tông Phaseoleae và chi Vigna. Đậu xanh có bộ nhiễm sắc thể 2n = 22 3 (Phạm Hoàng Hộ, 1999; Lambrides and Godwin, 2007).1 mô tả chi tiết phân loại thực vật của cây Đậu xanh. Bảng phân loại thực vật của Đậu xanh Giới (Kingdom) Thực vật (Plantae) Ngành (Division) Thực vật có hoa (Magnoliophyta) Lớp (Class) Hai lá mầm (Magnoliopsida) Phân lớp (Subclass) Hoa hồng (Rosidae) Bộ (Order) Đậu (Fabales) Họ (Family) Đậu (Fabaceae) Phân họ (Subfamily) Papilionoideae Tông (Tribus) Phaseoleae Chi (Genus) Vigna Loài (Species) Vigna radiata (Nguồn: Phạm Hoàng Hộ, 1999) Cây Đậu xanh được xếp chung nhóm “Beans, dry” trong hệ thống phân loại và dữ liệu FAOSTAT của Tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc (FAOSTAT, 2021; Sherasia et al.
Đặc điểm thực vật học 2. Rễ Rễ cây Đậu xanh thuộc loại rễ cọc, xung quanh có các rễ con mọc ra. Rễ cái thường ăn sâu xuống đất khoảng 20 - 30cm, gặp điều kiện lý tưởng có thể ăn sâu xuống 70 - 100cm. Bình thường ở các rễ cái có thể mọc ra 30 - 40 rễ con hoặc nhiều hơn, các rễ con này dài 20 - 25cm, phát triển theo chiều ngang và tập trung nhiều ở lớp đất mặt từ 0 - 25cm.
Từ các rễ con này lại mọc ra nhiều rễ 4 nhánh khác làm nhiệm vụ hút nước và các chất dinh dưỡng để nuôi cây (Nguyễn Đức Cường, 2009). Các vi khuẩn nốt sần Rhizobium sống ở trong đất, xâm nhập và hình thành nốt sần trên rễ của các cây họ Đậu trong đó có cây Đậu xanh. Vi khuẩn có khả năng cố định đạm tự do của khí trời (N 2) thành dạng đạm dễ tiêu (NO3-) cung cấp cho cây trồng và làm giàu cho đất. Trên mỗi cây có khoảng 10 - 40 nốt sần, tập trung chủ yếu ở cổ rễ và có kích thước khoảng lmm.
Trên các loại rễ thì lớp rễ đầu tiên có nhiều nốt sần, còn các lớp rễ mọc ra từ cổ rễ về sau có ít nốt sần hơn (Nguyễn Đức Cường, 2009). Thân và cành Đậu xanh là loại thân thảo một năm, mọc thẳng đứng, có khi hơi nghiêng, ít phân cành, có một lớp lông màu nâu sáng bao bọc (Phạm Hoàng Hộ, 1999). Cây thường cao 50 - 60cm, cao nhất là 80cm. Thân, cành hơi có cạnh và rãnh (Đỗ Huy Bích và cs.
Trên cây có 7 - 8 đốt, ở giữa hai đốt gọi là lóng. Độ dài của các lóng thay đổi tùy theo vị trí trên cây và điều kiện khác. Các lóng dài khoảng 8 - lOcm, các lóng ngắn chỉ 3 - 4cm. Cây Đậu xanh thường phân cành muộn, trung bình có 1 - 5 cành.
Trên mỗi cành này lại có trung bình 2 - 3 mắt, từ các mắt này mọc ra các chùm hoa (Nguyễn Đức Cường, 2009). Lá Lá Đậu xanh là loại lá kép, có 3 lá chét mọc cách. Các lá chét có dạng hình trái xoan – tam giác, gốc tròn, đầu nhọn, dài 5-12cm, rộng 4-10cm. Mặt trên màu lục sẫm, mặt dưới nhạt, gân tỏa ra từ gốc; cuống lá dài 8-15cm hình lòng máng (Đỗ Huy Bích và cs., 2006; Nguyễn Đức Cường, 2009).
Có lá kèm tồn tại có lông (Phạm Hoàng Hộ, 1999). Cả 2 mặt lá đều có lông, gân lá nổi rõ lên ở phía dưới mặt lá (Nguyễn Đức Cường, 2009). Hoa, quả và hạt Hoa Đậu xanh là hoa lưỡng tính, mọc thành chùm đứng, xếp xen kẽ nhau 5 ở trên cuống. Mỗi chùm hoa dài từ 2 - 20cm và có từ 10 - 125 hoa (Phạm Hoàng Hộ, 1999; Nguyễn Đức Cường, 2009).
Hoa có hình cánh bướm, khi mới hình thành hoa màu xanh tím, khi nở cánh hoa có màu vàng nhạt. Hoa có 5 đài + 5 tràng + 10 nhị + 1 bầu trên. Đài hình chuông, nhẵn; tràng có cánh cờ rộng, cánh thìa hình liềm, cánh bên có tai nhọn; nhị 2 bó; bầu có lông (Đỗ Huy Bích và cs., 2006; Nguyễn Đức Cường, 2009). Quả Đậu xanh thuộc loại quả nang dạng quả đậu, hình trụ, dài từ 5 – 10 cm, có dạng tròn hơi dẹp, có 2 gân nổi rõ dọc theo hai bên cạnh quả.
Khi còn non quả có màu xanh, đến khi chín có màu nâu vàng hoặc xám đen, đen. Vỏ quả lúc đầu có lông, sau nhẵn (Đỗ Huy Bích và cs. Hạt Đậu xanh có hình trụ, thuôn, tròn đều, có màu xanh bóng, nằm ngăn cách nhau bằng những vách xốp của quả. Mỗi quả có từ 8 - 15 hạt (Phạm Hoàng Hộ, 1999; Đỗ Huy Bích và cs.
Giá trị của cây Đậu xanh 2. Giá trị dinh dưỡng Hạt Đậu xanh chứa nhiều thành phần dinh dưỡng cân đối bao gồm protein và chất xơ cùng một lượng đáng kể các hợp chất sinh học. Trong 100g phần ăn được của hạt Đậu xanh có 22g protein, 1g lipid, 60g carbonhydrat, 4g chất xơ (Đỗ Huy Bích và cs. Trong các loại protein của Đậu xanh, globulins là thành phần chính chiếm 85% hàm lượng protein tổng số.
Nhờ các lợi ích đối với sức khỏe con người và chức năng dinh dưỡng, Đậu xanh với các hợp chất có hoạt tính sinh học rất có tiềm năng trong chế biến thực phẩm và y học (Yi-Shen et al. Đậu xanh chứa đầy đủ các nguyên tố đa lượng và vi lượng, các vitamin thiết yếu. Trong thành phần Đậu xanh có đầy đủ các loại axit amin không thay thế cần thiết cho con người như phenylalanin (1259 mg%), trytophan (32 mg%), methionin (458 mg%), threonine (736 mg%), isoleucin (941 mg%), leucin (1670 mg%), alanin (809mg%), isoleucin (941 mg%), prolin (802 mg%), serin (908 mg%).Đậu xanh là nguồn thực phầm giàu lysin bổ sung cho gạo.
