Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Phạm Vi Xét Xử Vụ Án Dân Sự Của Tòa Án

Khóa luận phân tích phạm vi xét xử vụ án dân sự của tòa án, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy trình và nguyên tắc pháp lý liên quan.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: Th.S. Vũ Hoàng Anh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Phạm Vi Xét Xử Vụ Án Dân Sự Của Tòa Án
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 1.1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 1.1.1. Khái niệm phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án
• 1.1.2. Đặc điểm của phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án
• 1.2. Ý NGHĨA CỦA PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 1.3. CƠ SỞ KHOA HỌC PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 1.4. MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN VỚI CÁC NGUYÊN TẮC CỦA LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.4.1. Mối quan hệ với các nguyên tắc tổ chức hoạt động xét xử của Tòa án
• 1.4.2. Mối quan hệ với các nguyên tắc đảm bảo quyền tố tụng của đương sự
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 2.1. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HIỆN HÀNH VỀ PHẠM VI XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 2.1.1. Cơ sở xác định phạm vi xét xử sơ thẩm vụ án dân sự của tòa án
• 2.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng phạm vi xét xử sơ thẩm của tòa án
• 2.2. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HIỆN HÀNH VỀ PHẠM VI XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 2.2.1. Cơ sở xác định phạm vi xét xử phúc thẩm vụ án dân sự của tòa án
• 2.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng phạm vi xét xử phúc thẩm của tòa án
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 3.1. THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 3.1.1. Một kết quả đạt được
• 3.1.2. Một số vướng mắc, bất cập
• 3.1.3. Nguyên nhân của những vướng mắc, bất cập
• 3.2. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC II
• PHỤ LỤC III

Tóm tắt

I. Phạm vi xét xử dân sự Khái niệm và đặc điểm

Phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án là vấn đề then chốt, định hướng toàn bộ quá trình tố tụng. Khái niệm này chưa được luật pháp Việt Nam định nghĩa rõ ràng. Tuy nhiên, hiểu một cách tổng quát, phạm vi xét xử bao gồm tất cả các yêu cầu, tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án liên quan đến các quan hệ dân sự, được đương sự khởi kiện và Tòa án thụ lý. Vụ án dân sự, theo Điều 1 BLTTDS 2015, là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ giữa các bên trong quan hệ dân sự, hôn nhân, gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Chỉ những tranh chấp được Tòa án thụ lý mới là vụ án dân sự. Cần phân biệt rõ tranh chấp dân sự (mâu thuẫn chung) và vụ án dân sự (tranh chấp được Tòa án thụ lý). Xác định chính xác phạm vi xét xử đảm bảo giải quyết vụ án công bằng, khách quan, đúng pháp luật. Việc này bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự và thực hiện đầy đủ nhiệm vụ của Tòa án.

1.1. Khái niệm phạm vi xét xử vụ án dân sự

Phạm vi xét xử liên quan trực tiếp đến thẩm quyền của Tòa án. Nó giới hạn các yêu cầu mà Tòa án có quyền giải quyết. Phạm vi xét xử không chỉ đơn thuần là việc xác định loại tranh chấp mà còn bao gồm việc xem xét các yêu cầu cụ thể của đương sự. Điều này đòi hỏi Tòa án phải xem xét kỹ lưỡng chứng cứ, luật áp dụng và các yếu tố liên quan. Xác định phạm vi xét xử sai lầm sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng, bao gồm việc vụ án không được giải quyết triệt để, gây tốn kém thời gian, công sức và tiền bạc cho các bên liên quan, dẫn đến bản án bị hủy bỏ và xét xử lại. Vì vậy, phạm vi xét xử cần được xác định chính xác, rõ ràng ngay từ đầu để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng của quá trình tố tụng. BLTTDS 2015 cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để áp dụng chính xác trong từng trường hợp cụ thể. Tòa án cần có sự am hiểu sâu sắc về luật để đảm bảo phạm vi xét xử được xác định chính xác.

1.2. Đặc điểm phạm vi xét xử vụ án dân sự

Phạm vi xét xử có tính chất tương đối, thay đổi tùy thuộc vào từng vụ án cụ thể. Nó phụ thuộc vào yêu cầu của đương sự, chứng cứ được đưa ra và luật pháp hiện hành. Phạm vi xét xử phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc của luật tố tụng dân sự, bao gồm nguyên tắc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự và nguyên tắc tổ chức hoạt động xét xử của Tòa án. Phạm vi xét xử được xác định dựa trên các căn cứ pháp lý cụ thể, rõ ràng. Tòa án không được tự ý mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi xét xử ngoài những quy định của pháp luật. Sự rõ ràng của phạm vi xét xử tạo điều kiện cho đương sự hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình tố tụng. Phạm vi xét xử cũng cần linh hoạt để thích ứng với sự phát triển của xã hội và các quan hệ dân sự mới phát sinh.

II. Quy định pháp luật về phạm vi xét xử

Luật tố tụng dân sự hiện hành có quy định về phạm vi xét xử nhưng còn nhiều điểm chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc áp dụng trong thực tiễn. BLTTDS 2015, mặc dù đã quy định chi tiết về thẩm quyền của các cấp Tòa án, nhưng vẫn thiếu sự cụ thể hóa về phạm vi xét xử trong từng trường hợp cụ thể, đặc biệt là đối với những vụ án phức tạp, có nhiều yêu cầu của đương sự. Điều này dẫn đến tình trạng Tòa án khó khăn trong việc xác định những yêu cầu nào thuộc phạm vi giải quyết và những yêu cầu nào nằm ngoài phạm vi xét xử. Sự thiếu rõ ràng này gây khó khăn cho cả Tòa án và đương sự, ảnh hưởng đến chất lượng xét xử và quyền lợi hợp pháp của các bên. Việc sửa đổi, bổ sung luật là cần thiết để làm rõ hơn phạm vi xét xử và đảm bảo tính nhất quán trong việc áp dụng luật.

2.1. Phạm vi xét xử sơ thẩm

Phạm vi xét xử sơ thẩm được xác định dựa trên yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn. Tuy nhiên, Tòa án có quyền xem xét, giải quyết cả những yêu cầu khác có liên quan trực tiếp đến vụ án, miễn là nằm trong thẩm quyền của Tòa án sơ thẩm. Phạm vi xét xử sơ thẩm có thể bị thay đổi trong quá trình tố tụng, nếu có yêu cầu của đương sự hoặc phát sinh những vấn đề mới cần được giải quyết. Việc xác định phạm vi xét xử sơ thẩm đòi hỏi Tòa án phải cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố, đảm bảo sự khách quan, công bằng và đúng pháp luật. Những yếu tố như chứng cứ, luật áp dụng, và các tranh chấp liên quan đều ảnh hưởng đến phạm vi xét xử sơ thẩm. Sự thiếu rõ ràng trong quy định pháp luật về phạm vi xét xử sơ thẩm tạo điều kiện cho việc hiểu sai và áp dụng sai luật, dẫn đến các bản án sai lầm.

2.2. Phạm vi xét xử phúc thẩm

Phạm vi xét xử phúc thẩm được giới hạn trong việc xem xét các vấn đề mà đương sự khiếu nại hoặc kháng cáo. Tòa án phúc thẩm không được tự ý xem xét những vấn đề khác ngoài phạm vi khiếu nại, kháng cáo đó. Phạm vi xét xử phúc thẩm nhằm đảm bảo tính khách quan, chính xác của bản án sơ thẩm, không phải là việc xét xử lại toàn bộ vụ án. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, Tòa án phúc thẩm có thể xem xét cả những vấn đề khác nếu cần thiết để đảm bảo tính công bằng và chính xác của phán quyết. Các yếu tố như tính chất của khiếu nại, kháng cáo, chứng cứ được đưa ra đều ảnh hưởng đến phạm vi xét xử phúc thẩm. Sự thiếu rõ ràng trong quy định về phạm vi xét xử phúc thẩm cũng gây khó khăn cho việc áp dụng luật trong thực tiễn.

III. Thực tiễn và kiến nghị hoàn thiện

Thực tiễn áp dụng pháp luật về phạm vi xét xử dân sự bộc lộ nhiều bất cập. Một số vụ án không được giải quyết triệt để do việc xác định phạm vi xét xử chưa rõ ràng. Nhiều Tòa án gặp khó khăn trong việc áp dụng luật, dẫn đến những phán quyết không nhất quán. Điều này gây bức xúc cho đương sự và ảnh hưởng đến uy tín của hệ thống tư pháp. Cần có những sửa đổi, bổ sung luật để khắc phục những bất cập này, cụ thể hóa hơn phạm vi xét xử trong từng trường hợp cụ thể. Việc đào tạo, nâng cao năng lực cho cán bộ Tòa án về luật tố tụng dân sự cũng rất quan trọng.

3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật

Thực tiễn cho thấy nhiều Tòa án chưa hiểu rõ hoặc áp dụng chưa đúng các quy định về phạm vi xét xử. Điều này dẫn đến những sai sót trong việc xác định phạm vi xét xử, gây ảnh hưởng đến chất lượng xét xử và quyền lợi của đương sự. Việc thiếu sự nhất quán trong việc áp dụng luật giữa các Tòa án khác nhau cũng là một vấn đề đáng lưu ý. Cần có sự hướng dẫn, chỉ đạo cụ thể hơn từ Tòa án nhân dân tối cao để đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng các quy định pháp luật về phạm vi xét xử. Việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn để rút ra những bài học kinh nghiệm cũng rất cần thiết. Thực tiễn xét xử cho thấy cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp để giải quyết hiệu quả các tranh chấp dân sự.

3.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Để hoàn thiện pháp luật về phạm vi xét xử dân sự, cần cụ thể hóa hơn các quy định của BLTTDS 2015. Luật cần phải quy định rõ ràng hơn về phạm vi xét xử trong từng trường hợp cụ thể, đặc biệt là đối với những vụ án phức tạp. Cần bổ sung thêm các ví dụ minh họa để giúp Tòa án dễ dàng áp dụng luật hơn. Việc tăng cường công tác đào tạo, tập huấn cho cán bộ Tòa án về luật tố tụng dân sự cũng là rất cần thiết. Cần có cơ chế giám sát, kiểm tra việc áp dụng luật về phạm vi xét xử để đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả. Đồng thời, cần có sự tham gia của các chuyên gia, học giả để nghiên cứu, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Tòa án nhân dân giữ vị trí trung tâm thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Khi phát sinh mâu thuẫn trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, thiết chế Tòa án là công cụ hữu hiệu để bảo đảm quyền lợi chính đáng cho các bên. Trong quá trình giải quyết vụ án, việc xác định chính xác và đầy đủ phạm vi xét xử là hoạt động nền tảng định hướng cho toàn bộ tiến trình tố tụng, bảo đảm Tòa án ra phán quyết khách quan, đúng pháp luật, không xét xử thiếu hoặc vượt quá phạm vi yêu cầu của đương sự.

Mặc dù Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019) đã quy định nhiều nội dung liên quan, song pháp luật tố tụng dân sự hiện hành vẫn chưa có quy định định nghĩa tường minh về phạm vi xét xử vụ án dân sự nói chung và phạm vi xét xử sơ thẩm nói riêng. Thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án nhân dân các cấp còn gặp nhiều khó khăn trong việc phân định ranh giới yêu cầu nào của đương sự được chấp nhận giải quyết, yêu cầu nào vượt quá giới hạn tố tụng. Việc xác định sai lệch phạm vi xét xử dẫn đến tình trạng vụ án không được giải quyết triệt để, kéo dài thời gian, làm phát sinh chi phí và khiến bản án sơ thẩm bị Tòa án cấp trên hủy bỏ để xét xử lại.

Trước yêu cầu cấp thiết từ lý luận và thực tiễn, tác giả Nguyễn Tuấn Anh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp "Phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án" thuộc chuyên ngành Luật tố tụng dân sự tại Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của Th.S Vũ Hoàng Anh. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án, bao gồm khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, cơ sở khoa học và mối quan hệ giữa phạm vi xét xử với các nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng dân sự.
2. Phân tích có hệ thống nội dung các quy định pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về phạm vi xét xử ở cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm, làm rõ các căn cứ xác định cũng như các yếu tố làm thay đổi phạm vi xét xử trong từng giai đoạn tố tụng.
3. Đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng dân sự về phạm vi xét xử tại hệ thống Tòa án nhân dân, chỉ ra các kết quả đạt được, những vướng mắc, bất cập và nguyên nhân phát sinh trong hoạt động áp dụng pháp luật.
4. Đề xuất các kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống quy định pháp luật tố tụng dân sự về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án.

Về đối tượng nghiên cứu, khóa luận tập trung vào những vấn đề lý luận về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án nói chung và của từng cấp xét xử nói riêng, hệ thống quy định pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng pháp luật tại Tòa án. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài giới hạn trong phạm vi xét xử vụ án dân sự tại hai cấp xét xử: sơ thẩm và phúc thẩm. Khóa luận không nghiên cứu phạm vi xét xử đối với việc dân sự, vụ án giải quyết theo thủ tục rút gọn, đồng thời không nghiên cứu thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm do hai thủ tục này mang bản chất là hoạt động tự kiểm tra, xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật trong nội bộ ngành Tòa án chứ không phải là cấp xét xử độc lập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được triển khai trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin, coi đây là kim chỉ nam định hướng việc tiếp cận các hiện tượng pháp lý trong mối quan hệ vận động, phát triển và gắn liền với thực tiễn xã hội.

Về mặt lý thuyết, tác giả kế thừa và vận dụng hệ thống khái niệm, quan điểm từ các công trình nghiên cứu khoa học pháp lý tiêu biểu, bao gồm: luận văn thạc sĩ của Đỗ Huyền Ngọc (2015) về phạm vi xét xử của Tòa án trong các vụ án dân sự; khóa luận của Thái Thị Hương về phạm vi xét xử sơ thẩm, phúc thẩm; luận văn thạc sĩ của Vũ Hoàng Anh (2017) về quyền của nguyên đơn trong tố tụng dân sự; luận văn của Lê Thị Thu Thủy (2017) về quyền khởi kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; công trình của Chu Long Kiếm (2018) về phản tố của bị đơn tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn; luận văn của Nguyễn Thị Tuyết (2019) về nguyên tắc tự định đoạt của đương sự tại Tòa án tỉnh Bắc Ninh; cùng các bài viết chuyên khảo của Bùi Thị Huyền (2020), Phạm Thị Thúy (2018), Dương Tấn Thanh (2019) trên Tạp chí Luật học và Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử.

Khung pháp lý được tác giả sử dụng làm cơ sở phân tích bao gồm:

• Hiến pháp năm 2013 (Điều 102, Điều 103 về vị trí, chức năng và nguyên tắc tổ chức của Tòa án nhân dân).
• Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014.
• Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2019 (BLTTDS).
• Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS).
• Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 (dùng so sánh giới hạn xét xử theo Điều 298).
• Nghị quyết số 05/2012/NQ-HĐTP ngày 03/12/2012 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn thủ tục giải quyết vụ án tại Tòa án cấp sơ thẩm.
• Nghị quyết số 06/2012/NQ-HĐTP ngày 03/12/2012 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn thủ tục giải quyết vụ án tại Tòa án cấp phúc thẩm.
• Văn bản giải đáp số 01/2017/GĐ-TANDTC ngày 07/04/2017 của TANDTC giải đáp một số vấn đề về nghiệp vụ.
• Quyết định số 363/QĐ-VKSTC của Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành quy định về hướng dẫn hoạt động của kiểm sát viên tại phiên tòa.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả áp dụng bao gồm:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích cấu trúc các điều luật, quy phạm pháp luật tố tụng dân sự và tổng hợp các luận điểm lý luận pháp lý để làm sáng tỏ bản chất khái niệm phạm vi xét xử.
• Phương pháp phân tích, đánh giá thực tiễn: Đánh giá các vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tiễn áp dụng quy định pháp luật tại Tòa án các cấp.
• Phương pháp thống kê, đối chiếu: Thống kê các tài liệu, bản án, số liệu thực tiễn và đối chiếu giữa các quy định của pháp luật nội dung với pháp luật hình thức để rút ra kết luận khoa học.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bắt nguồn từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hướng dẫn nghiệp vụ của TANDTC và VKSNDTC, giáo trình luật của Trường Đại học Luật Hà Nội, cùng các báo cáo, tài liệu thực tiễn xét xử được trích dẫn trong công trình.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án

Chương 1 xây dựng hệ thống nền tảng lý luận về chế định phạm vi xét xử vụ án dân sự. Tác giả đi từ việc phân tích các khái niệm cấu thành như "vụ án dân sự", "xét xử", "nguyên tắc hai cấp xét xử" để đưa ra định nghĩa khoa học: Phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án là giới hạn những nội dung, vấn đề mà Tòa án phải xem xét giải quyết dựa trên yêu cầu của các chủ thể trong quan hệ tranh chấp dân sự theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Khóa luận phân loại phạm vi xét xử thành hai cấp: phạm vi xét xử sơ thẩm (xác định trên cơ sở yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, yêu cầu phản tố của bị đơn, yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) và phạm vi xét xử phúc thẩm (xác định dựa trên kháng cáo của đương sự, kháng nghị của Viện kiểm sát trong giới hạn những vấn đề đã được cấp sơ thẩm xét xử).

Tác giả xác định ba đặc điểm cốt lõi của phạm vi xét xử vụ án dân sự:

1. Phạm vi xét xử được xác định theo yêu cầu của các đương sự, bắt nguồn từ nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự.
2. Phạm vi xét xử có tính chất mềm dẻo, linh hoạt, có thể bị thay đổi (mở rộng, thu hẹp hoặc chấm dứt) tùy thuộc vào hành vi tố tụng và sự thỏa thuận của các bên đương sự. Đặc điểm này phân biệt rõ nét với tố tụng hình sự (phạm vi xét xử bị ràng buộc bởi quyết định truy tố của Viện kiểm sát theo Điều 298 BLTTHS) và tố tụng hành chính.
3. Đối tượng hướng đến của phạm vi xét xử là những tranh chấp, mâu thuẫn, bất đồng trong quan hệ pháp luật dân sự mà các đương sự tham gia với tư cách là các chủ thể bình đẳng về quyền và nghĩa vụ pháp lý.

Về cơ sở khoa học, phạm vi xét xử được hình thành dựa trên ba nền tảng: quyền tự định đoạt của đương sự; chức năng thực hiện quyền tư pháp của Tòa án gắn liền với nguyên tắc bảo đảm chế độ hai cấp xét xử; và đòi hỏi vụ án dân sự phải được giải quyết khách quan, toàn diện, dứt điểm, triệt để.

Chương 1 cũng làm sáng tỏ mối quan hệ chặt chẽ giữa phạm vi xét xử với các nguyên tắc cơ bản trong Luật Tố tụng dân sự: nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nguyên tắc bảo đảm chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm; và các nguyên tắc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự.

Tiêu chí so sánh	Cấp sơ thẩm	Cấp phúc thẩm
Cơ sở phát sinh phạm vi xét xử	Yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn; yêu cầu phản tố của bị đơn; yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.	Kháng cáo của đương sự; kháng nghị của Viện kiểm sát đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật.
Bản chất giai đoạn xét xử	Giải quyết lần đầu nội dung tranh chấp giữa các chủ thể.	Xét xử lại, kiểm tra tính hợp pháp, đúng đắn của bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị.
Giới hạn thay đổi, bổ sung yêu cầu	Được tự do thay đổi trước phiên họp hòa giải; tại phiên tòa bị giới hạn không được vượt quá phạm vi yêu cầu ban đầu (Khoản 1 Điều 244 BLTTDS).	Trong thời hạn kháng cáo/kháng nghị không bị giới hạn phạm vi ban đầu; sau đó không được vượt quá phạm vi kháng cáo/kháng nghị ban đầu và không vượt quá phạm vi xét xử sơ thẩm (Điều 284 BLTTDS).
Quyền rút đơn của nguyên đơn	Tự quyết định rút đơn; Tòa án đình chỉ giải quyết phần rút mà không phụ thuộc ý chí của bị đơn.	Phụ thuộc vào sự đồng ý của bị đơn theo Khoản 1 Điều 299 BLTTDS và Điều 18 Nghị quyết 06/2012/NQ-HĐTP.
Văn bản pháp lý áp dụng chủ yếu	BLTTDS 2015, Nghị quyết 05/2012/NQ-HĐTP, Văn bản 01/2017/GĐ-TANDTC.	BLTTDS 2015, Nghị quyết 06/2012/NQ-HĐTP, Quyết định 363/QĐ-VKSTC.

Chương 2: Nội dung các quy định pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh phạm vi xét xử ở hai cấp xét xử:

Đối với cấp sơ thẩm:

• Cơ sở xác định phạm vi xét xử sơ thẩm dựa trên tổng hợp các yêu cầu hợp lệ của nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập.
• Các yếu tố làm thay đổi phạm vi xét xử sơ thẩm bao gồm:
  • Đương sự thay đổi, bổ sung yêu cầu: Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử (trước phiên hòa giải), đương sự có quyền thay đổi, bổ sung mà không bị giới hạn. Tại phiên tòa sơ thẩm, Hội đồng xét xử chỉ chấp nhận nếu không vượt quá phạm vi yêu cầu ban đầu theo Khoản 1 Điều 244 BLTTDS. Tác giả phân tích 3 tiêu chí lý luận về "không vượt quá phạm vi ban đầu" (về quan hệ pháp luật, về giá trị yêu cầu, về chủ thể nghĩa vụ) và khẳng định: không vượt quá phạm vi ban đầu nghĩa là không đưa ra thêm quan hệ pháp luật tranh chấp mới độc lập ngoài các quan hệ pháp luật Tòa án đang thụ lý giải quyết; việc tăng mức bồi thường hay tăng tiền lãi theo thời gian không bị coi là vượt quá phạm vi.
  • Đương sự rút yêu cầu: Được xử lý theo Điều 217 và Điều 245 BLTTDS, kết hợp mục 7 Phần IV Văn bản số 01/2017/GĐ-TANDTC về việc chuyển đổi tư cách tố tụng và đình chỉ phần yêu cầu được rút.
  • Đương sự tự thỏa thuận hoặc hòa giải thành: Theo quy định tại Điều 205, Điều 206, Điều 207, Điều 212 BLTTDS, dẫn đến đình chỉ vụ án hoặc thu hẹp phạm vi xét xử tại phiên tòa vào các phần chưa thỏa thuận được.
  • Các trường hợp đặc biệt Tòa án giải quyết vượt ra ngoài yêu cầu của đương sự để bảo đảm thi hành pháp luật nội dung: Cụ thể như giải quyết tài sản gắn liền với đất khi xử lý quyền sử dụng đất thế chấp theo Khoản 1 Điều 325 BLDS 2015, hoặc buộc mở lối đi cần thiết khi phân chia di sản thừa kế theo Khoản 3 Điều 254 BLDS 2015.

Đối với cấp phúc thẩm:

• Cơ sở xác định phạm vi xét xử phúc thẩm là nội dung kháng cáo của đương sự và kháng nghị của Viện kiểm sát theo Điều 293 BLTTDS. Tòa án phúc thẩm chỉ xem xét phần có kháng cáo, kháng nghị hoặc các phần có liên quan trực tiếp đến nội dung kháng cáo, kháng nghị.
• Trường hợp đặc biệt: Nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại cấp phúc thẩm theo Điều 299 BLTTDS và Điều 18 Nghị quyết số 06/2012/NQ-HĐTP. Tòa án chỉ chấp nhận việc rút đơn và ra quyết định hủy bản án sơ thẩm, đình chỉ giải quyết vụ án khi có sự đồng ý của bị đơn. Tác giả chỉ ra lỗ hổng pháp lý: điều luật chưa đề cập đến quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập và chưa quy định về việc bị đơn rút yêu cầu phản tố tại cấp phúc thẩm.
• Yếu tố làm thay đổi phạm vi xét xử phúc thẩm: Việc thay đổi, bổ sung, rút kháng cáo, kháng nghị theo Điều 284 BLTTDS, Nghị quyết số 06/2012/NQ-HĐTP và việc kiểm sát viên xử lý kháng nghị theo Khoản 5, Khoản 6 Quyết định số 363/QĐ-VKSTC của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Chương 3 tổng kết việc thi hành các quy định pháp luật trong thực tiễn xét xử tại Tòa án các cấp. Tác giả phân tích các mặt tích cực đạt được trong việc bảo vệ quyền định đoạt của đương sự, đồng thời chỉ rõ những tồn tại, hạn chế:

• Tình trạng nhận thức và áp dụng không thống nhất giữa các Tòa án về khái niệm "không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu", dẫn đến việc có Tòa án bác bỏ yêu cầu tính thêm tiền lãi phát sinh của nguyên đơn tại phiên tòa sơ thẩm.
• Bất cập trong quy định tại Điều 299 BLTTDS khi chỉ quy định quyền đồng ý của bị đơn mà bỏ quên quyền lợi của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập khi nguyên đơn rút đơn khởi kiện ở cấp phúc thẩm.
• Thiếu vắng quy định rõ ràng về quyền và thủ tục rút yêu cầu phản tố của bị đơn, rút yêu cầu độc lập của người liên quan tại giai đoạn xét xử phúc thẩm.

Trên cơ sở phân tích nguyên nhân chủ quan và khách quan, tác giả đề xuất các nhóm kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện BLTTDS năm 2015:

1. Ban hành văn bản hướng dẫn giải thích rõ ràng khái niệm "không vượt quá phạm vi yêu cầu ban đầu" tại Khoản 1 Điều 244 BLTTDS theo hướng: chỉ coi là vượt quá phạm vi khi phát sinh quan hệ pháp luật tranh chấp mới hoàn toàn độc lập; không coi là vượt quá đối với việc gia tăng giá trị yêu cầu tài sản, tiền lãi phát sinh từ cùng một quan hệ hợp đồng ban đầu.
2. Sửa đổi, bổ sung Điều 299 BLTTDS năm 2015 theo hướng ghi nhận đầy đủ quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập khi nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại cấp phúc thẩm.
3. Bổ sung quy định rõ ràng về quyền rút yêu cầu phản tố và quyền rút yêu cầu độc lập ở cấp phúc thẩm, tạo sự bình đẳng về địa vị pháp lý giữa các đương sự trong việc thực hiện quyền tự định đoạt.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án:

• Về mặt lý luận: Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống định nghĩa khoa học về phạm vi xét xử vụ án dân sự, phạm vi xét xử sơ thẩm và phạm vi xét xử phúc thẩm; luận giải bản chất linh hoạt của phạm vi xét xử bắt nguồn từ nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự; phân định ranh giới giữa phạm vi xét xử dân sự với giới hạn xét xử trong tố tụng hình sự và tố tụng hành chính.
• Về mặt lập pháp: Phân tích chi tiết các quy định thực định tại BLTTDS 2015, BLDS 2015, các văn bản giải đáp của TANDTC (Văn bản 01/2017/GĐ-TANDTC) và Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán (Nghị quyết 05/2012, 06/2012). Tác giả đã phát hiện và phân tích sâu sắc các điểm mâu thuẫn, khoảng trống pháp lý tại Điều 244 và Điều 299 BLTTDS.
• Đóng góp so với các công trình trước: Kế thừa các nghiên cứu của Đỗ Huyền Ngọc (2015) và Thái Thị Hương nhưng cập nhật toàn diện theo khuôn khổ BLTTDS năm 2015 sửa đổi, bổ sung 2019; không chỉ dừng lại ở quyền của nguyên đơn (như Vũ Hoàng Anh 2017) hay quyền phản tố của bị đơn (như Chu Long Kiếm 2018), mà nghiên cứu tổng thể sự tác động đa chiều từ tất cả các đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người liên quan) đến sự vận động của phạm vi xét xử ở cả hai cấp sơ thẩm và phúc thẩm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu trong hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm đối với vụ án dân sự thông thường; không mở rộng nghiên cứu phạm vi giải quyết đối với việc dân sự (quan hệ phi tranh chấp), vụ án giải quyết theo thủ tục rút gọn, cũng như không đi sâu vào thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm do tính chất đặc thù không phải là cấp xét xử độc lập.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát thực chứng với mẫu thống kê bản án dân sự bị hủy, sửa do vi phạm phạm vi xét xử trên phạm vi toàn quốc; nghiên cứu so sánh pháp luật tố tụng dân sự quốc tế về cơ chế giới hạn quyền tài phán của Thẩm phán; hoặc phát triển đề tài nghiên cứu phạm vi giải quyết việc dân sự và giải quyết tranh chấp theo thủ tục rút gọn tại Tòa án nhân dân.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích dành cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật tố tụng dân sự và Luật dân sự tại các cơ sở đào tạo luật học: Cung cấp nguồn tư liệu lý luận bài bản, các định nghĩa chuyên sâu và phương pháp tiếp cận so sánh giữa các ngành luật tố tụng.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên và Luật sư: Tham khảo các phân tích thực tiễn tại Chương 2 và Chương 3 liên quan đến việc xử lý yêu cầu thay đổi, bổ sung tại phiên tòa sơ thẩm, kỹ năng xác định phạm vi kháng cáo, kháng nghị và giải quyết trường hợp đương sự rút đơn tại cấp phúc thẩm.
• Người làm đề tài nghiên cứu về quyền tự định đoạt của đương sự, quyền khởi kiện, phản tố và yêu cầu độc lập trong tố tụng dân sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận định nghĩa "Phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án" như thế nào?
Theo tác giả, phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án là giới hạn những nội dung, vấn đề mà Tòa án phải xem xét giải quyết dựa trên yêu cầu của các chủ thể trong quan hệ tranh chấp dân sự theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

2. Vì sao khóa luận không nghiên cứu phạm vi xét xử theo thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm?
Tác giả xác định thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm mang tính chất là hoạt động tự kiểm tra, xem xét lại tính hợp pháp của bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật trong nội bộ hệ thống tư pháp khi phát hiện có sai lầm nghiêm trọng hoặc có tình tiết mới. Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm mang tính chất "xét" chứ không "xử", không xét xử giải quyết lại quyền và nghĩa vụ của đương sự nên không tạo thành một cấp xét xử độc lập.

3. Tiêu chí xác định việc thay đổi, bổ sung yêu cầu tại phiên tòa sơ thẩm "không vượt quá phạm vi yêu cầu ban đầu" được tác giả luận giải ra sao?
Tác giả lập luận rằng việc thay đổi, bổ sung không vượt quá phạm vi ban đầu khi không làm phát sinh thêm quan hệ pháp luật tranh chấp mới độc lập ngoài các quan hệ pháp luật chính đang được Tòa án thụ lý giải quyết trong cùng vụ án. Trường hợp đương sự yêu cầu tăng thêm giá trị tranh chấp (như tính thêm số tiền lãi quá hạn phát sinh đến ngày mở phiên tòa trong hợp đồng vay tài sản) không bị coi là vượt quá phạm vi khởi kiện ban đầu.

4. Điều kiện để Tòa án cấp phúc thẩm chấp nhận việc nguyên đơn rút đơn khởi kiện theo quy định tại Điều 299 BLTTDS 2015 là gì?
Theo Khoản 1 Điều 299 BLTTDS năm 2015 và Điều 18 Nghị quyết số 06/2012/NQ-HĐTP, khi nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại giai đoạn xét xử phúc thẩm, Tòa án phải hỏi ý kiến của bị đơn. Việc rút đơn khởi kiện của nguyên đơn chỉ được Hội đồng xét xử phúc thẩm chấp nhận nếu bị đơn đồng ý; khi đó Tòa án sẽ ra quyết định hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án.

5. Khóa luận nêu những ví dụ điển hình nào về việc Tòa án giải quyết vượt ra ngoài phạm vi yêu cầu của đương sự?
Tác giả dẫn chứng hai trường hợp đặc biệt: (1) Xử lý cả nhà máy xây dựng trên đất dù ngân hàng chỉ yêu cầu xử lý quyền sử dụng đất thế chấp theo quy định tại Khoản 1 Điều 325 BLDS 2015; (2) Tòa án phán quyết buộc mở lối đi cần thiết qua bất động sản liền kề khi phân chia di sản thừa kế theo Khoản 3 Điều 254 BLDS 2015 nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người nhận phần đất phía trong.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Tuấn Anh là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về chế định phạm vi xét xử vụ án dân sự trong khoa học luật tố tụng dân sự Việt Nam. Tác giả đã làm sáng tỏ nền tảng lý luận, phân tích toàn diện các quy định thực định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 ở cả hai cấp sơ thẩm và phúc thẩm, đồng thời chỉ ra những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn thi hành. Các giải pháp và kiến nghị hoàn thiện pháp luật do tác giả đề xuất mang tính khoa học, góp phần nâng cao chất lượng xét xử và bảo đảm quyền tự định đoạt của đương sự trong tiến trình cải cách tư pháp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẠM VI XÉT XỬ VỤ ÁN DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN 1. Khái niệm phạm vi xét xử vụ án dân sự của Tòa án Xã hội bao gồm nhiều quan hệ đa dạng và phức tạp. Khi các chủ thể tham gia và các quan hệ xã hội, họ phải đảm bảo thực hiện đúng quyền nghĩa vụ của mình được quy định trong hệ thống pháp luật.

Nếu không thực hiện hoặc thực hiện không đúng sẽ dẫn đến mâu thuẫn, bất đồng, tranh chấp, xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên của quan hệ, pháp luật cho phép các chủ thể liên quan đến tranh chấp có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết vụ việc. Trong đó, Tòa án nhân dân là cơ quan đặc biệt, là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thực hiện quyền tư pháp. Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân2.

Chính vì vậy, nếu các chủ thể trong quan hệ xã hội phát sinh mâu thuẫn yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp mà xuất hiện vi phạm pháp luật hoặc tranh chấp thì Tòa án phải xem xét thụ lý giải quyết. Quá trình Tòa án thụ lý, xem xét và đưa ra kết luận về vụ việc sau khi đánh giá các tài liệu, chứng cứ được gọi là quá trình xét xử. Xét xử là hoạt động đưa ra phán quyết của cơ quan có thẩm quyền thay mặt Nhà nước khôi phục trật tự xã hội nếu nó bị xâm phạm hoặc nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp và chính đáng của công dân, tập thể và lợi ích xã hội. Đây là hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước nhằm xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp và tính đúng đắn của hành vi pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khách nhau trong quan hệ xã hội đó3.

Bởi lẽ, xét xử là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước nên quá trình Tòa án xét xử giải quyết tranh chấp phải tuân thủ tuyệt đối theo các quy định pháp luật mà Nhà nước đặt ra. Khi có yêu cầu giải quyết tranh chấp của đương sự trong vụ án, Tòa cần tiến hành xem xét và thụ lý. Tại thời điểm này, Tòa án phải xác định nhiều vấn đề pháp lý trong đó quan trọng nhất là việc xác định phạm vi xét xử. 2 Điều 2 Luật tổ chức tòa án nhân dân năm 2014.

3 Đào Trí Úc (2014), Vai trò của hoạt động xét xử của Tòa án trong quá trình phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam, Website Nghiên cứu lập pháp. Nguồn: http://lapphap.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=208193, truy cập ngày 18/02/2022 6 Khái niệm phạm vi xét xụ vụ án dân sự của Tòa án chưa được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật TTDS. Đây là khái niệm trừu tượng, bao hàm một số khái niệm khác. Vì vậy, để xác định “phạm vi xét xử vụ án dân sự” cần làm rõ các khái niệm như “vụ án dân sự” và “phạm vi xét xử” Thứ nhất, về khái niệm “vụ án dân sự” Các chủ thể sử dụng thiết chế Tòa án để giải quyết tranh chấp sẽ phải thực hiện theo các quy định pháp luật về tố tụng.

Trong TTDS, Tòa án có thẩm quyền các vụ việc phát sinh từ quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. BLTTDS 2015 không giải thích cụ thể khái niệm “vụ án dân sự” nhưng được ghi nhận tại Điều 1 của Bộ luật. Theo đó, vụ án dân sự là những vụ việc có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên phát sinh trong các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động bị đương sự khởi kiện yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo trình tự, thủ tục luật định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong vụ án cũng như lợi ích Nhà nước4. Vụ án dân sự xuất phát từ tranh chấp dân sự nhưng tranh chấp dân sự không hẳn là vụ án dân sự.

Theo từ điển Luật học, tranh chấp dân sự là những tranh chấp về quyền, quyền lợi và nghĩa vụ hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự như tranh chấp trong việc ký kết, thi hành và thanh toán các hợp đồng mua bán, đầu tư, chuyển giao công nghệ, vận chuyển, bảo hiểm… hoặc trong việc thực hiện các quyền về nhân thân có gắn liền với quan hệ tài sản như quyền tác giả, phát minh, sáng chế trong ly hôn, thừa kế…5. Từ khái niệm trên cho thấy, tranh chấp dân sự là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ dân sự nói chung. Một số tranh chấp dân sự không được các chủ thế mang đến Tòa án yêu cầu giải quyết hoặc giải quyết bằng phương thức tố tụng nhưng Tòa án trả lại đơn khởi kiện, không thụ lý. Các tranh chấp không được Tòa án thụ lý giải quyết thì không được xác định là vụ án dân sự, chúng chỉ trở thành vụ án dân sự khi được Tòa án thụ lý giải quyết.

Nhắc đến vụ án dân sự là nhắc đến các tranh chấp dân sự được giải quyết bằng thiết chế tố tụng tại Tòa án do một trong các bên đương sự yêu cầu và được Tòa án có thẩm quyền thụ lý giải quyết. Thứ hai, về khái niệm phạm vi xét xử Trước khi đưa ra khái niệm phạm vi xét xử, cần phài tỉm hiều về chế độ hai cấp xét xử của Tòa án. Bản án, quyết định được Tòa án phán quyết nghiêm minh, 4 Trường Đại học Luật Hà Nội (2019), Giáo trình luật tố tụng dân sự Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, tr.10 5 Nguồn: https://thuvienphapluat.vn/tnpl/3408/Tranh-chap-dan-su?tab=0, truy cập ngày 26/02/2022 7 đúng đắn, bảo vệ công lý đòi hỏi phải có sự chính xác, đúng pháp luật.

Trong quá trình xét xử để đưa ra phán quyết, cơ quan có thẩm quyền phải đảm bảo thực hiện theo các nguyên tắc mà pháp luật tố tụng quy định. Một trong số đó là nguyên tắc hai cấp xét xử. “Cấp” được hiểu là loại, hạng trong một hệ thống (Xếp từ trình độ cao thấp, trên dưới)6. Hiện nay, pháp luật chưa quy định cụ thể định nghĩa về cấp xét xử nhưng cụm từ “cấp xét xử” được sử dụng thường xuyên và phổ biến trong lĩnh vực tư pháp.

Dưới góc độ tố tụng nói chung, cấp xét xử được hiểu là từng giai đoạn xét xử tại Tòa án với thẩm quyền riêng biệt xác định trước. Theo đó, các bản án, quyết định giải quyết các vụ việc dân sự của tòa án cấp sơ thẩm khi ban hành sẽ chưa có hiệu lực pháp luật ngay lập tức mà có một khoảng thời gian cho đương sự kháng cáo và VKS kháng nghị. Hết thời gian đó mà các chủ thể không kháng cáo, kháng nghị thì bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật và ngược lại, nếu có kháng cáo, kháng nghị thì bản ản, quyết định được xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm. Tại cấp xét xử sơ thẩm, nội dung mâu thuẫn tranh chấp của vụ việc lần đầu được xem xét, giải quyết, kết luận.

Cấp phúc thẩm xét xử lại vụ việc đã được xét xử ở cấp sơ thẩm mà bản án, quyết định bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật. Từ đó nhận thấy xét xử phúc thẩm là giai đoạn xếp sau xét xử sơ thẩm, phải có bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm thì Tòa án cấp phúc thẩm mới có thẩm quyền xét xử, giải quyết lại vụ việc. Mục đích của xét xử sơ thẩm là giải quyết các vấn đề dựa trên yêu cầu của đương sự theo quy định của pháp luật để có quyết định, bản án bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong vụ việc. Đối với xét xử phúc thẩm, mục đích của giai đoạn này là kiểm tra tính hợp pháp của bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật dựa trên kháng cáo, kháng nghị.

Từ đó, cấp phúc thẩm khắc phục, sửa chữa những sai lầm, vi phạm có thể phát sinh từ những bản án, quyết định chưa có hiệu lực của Tòa án cấp sơ thẩm7. Chính vì vậy, cơ sở phát sinh hoạt động xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm là hành vi, yêu cầu khởi kiện đương sự trong vụ việc còn Tòa án cấp phúc thẩm xét xử dựa trên kháng cáo của đương sự và kháng nghị của VKS. Căn cứ vào nội dung kháng cáo, kháng nghị, Tòa án phúc thẩm kiểm tra lại tính hợp pháp của phán quyết mà Tòa án sơ thẩm đã nêu trong bản án, quyết định. Đồng thời, xét xử phúc thẩm là giai đoạn xếp sau xét xử sơ thẩm nên Tòa án cấp phúc thẩm không thể xét xử những nội dung vượt ngoài phạm 6 Website tra từ Soha Nguồn: http://tratu.vn/dict/vn_vn/C%E1%BA%A5p, truy cập ngày 26/02/2022 7 Lê Văn Cao (2013), Nguyên tắc hai cấp xét xử trong pháp luật TTDS Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội, tr.9 8 vi mà cấp sơ thẩm đã giải quyết.

Với mục đích tranh việc lạm dụng quyền kháng cáo, kháng nghị kéo dài vụ án gây ảnh hưởng đến các chủ thể có liên quan cũng như lợi ích nhà nước, pháp luật chỉ cho phép các chủ thế kháng cáo, kháng nghị một lần. Vì vậy, bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án. Tuy nhiên, về mặt lí luận, có nhiều trường hợp phán quyết của bản án, quyết định phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay nói riêng và bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật nói chung vẫn chưa thật sự đúng đắn, gặp phải sai lầm mà tại thời điểm xét xử cơ quan có thẩm quyền không phát hiện có vi phạm, thiếu xót trong quá trình xét xử. Vì vậy, để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì đối với những bản án, quyết định có sai lầm mặc dù đã có hiệu lực pháp luật vẫn phải được kháng nghị để xét lại.