CHƯƠNG 1: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE KHOI KIỆN VỤ ÁN DAN SỰ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC DIEM VA Ý NGHĨA CUA KHOI KIỆN VU ÁN DAN SỰ 1. Khái niệm khởi kiện vụ án dân sự Khởi kiện VADS là một thú tục có tính truyền thống lâu đời của tố tụng dân sự (TTDS). Tuy nhiên, trước khi chủ thể đưa vụ việc ra Tòa án để được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, họ cần được công nhận là người có quyền khởi kiện.
Điều này nhằm tránh trường hợp người không đủ điều kiện khởi kiện gây thiệt hại cho các bên liên quan. Ngay từ những giai đoạn đầu của của thời kỳ xây dung bộ máy Nhà nước, pháp luật đã công nhận quyền khới kiện của các tổ chức và cá nhân khi quyền lợi hợp pháp của họ bị xâm phạm, cho phép họ yêu cần cơ quan có thâm quyền bảo vệ quyền đó.Theo cô luật La Mã, quyền khởi kiện của công dân đã được pháp luật ghi nhận, nghia là khi quyền và lợi ích bị xâm hại, công dan có thé đưa vụ việc ra Toa án đòi bảo vệ quyền hợp pháp của mình, việc khởi kiện hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của mỗi người. Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của xã hội hiện nay, quyền con người được đặc biệt ưu tiên đề cao và bảo vệ. Do đó, quyền khởi kiện được coi như là một trong những nhóm quyền tố tụng thuộc quyền con người.
Điều này được thể hiện rõ thông qua Điều 8 của Tuyên ngôn thé giới về nhân quyền năm 1948 : “Moi người đều có quyền được bảo vệ bằng các Tòa án quốc gia có thẩm quyên với phương tiện pháp lý có hiệu lực chéng lại những hành vi vi phạm các quyên căn bản đã được Hién pháp và pháp luật công nhận. ” Quyền con người trong Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền đã được Nhà nước ta ghi nhận, tiếp thu và áp dụng vào Hién pháp cua nước Cộng hoa xã hội chu nghĩa Việt Nam và nham cụ thé hóa quyền con người nói chung cũng như quyền khởi kiện nói riêng thì pháp luật Việt Nam đã có những bước phát triển nhất định. Trước khi BLTTDS (BLTTDS) năm 2004 ra đời, đã có nhiều văn bản pháp luật quy định về quyền khởi kiện của đương sự. Theo đó, quyền khởi kiện được hiểu theo nghĩa rộng là khả năng của Nhà nước cho phép công dân yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết dé bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm hại, hoặc yêu cầu cơ quan Nhà nước công nhận một sự kiện pháp lý liên quan đến các quyền dân sự, quyền hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động.
Sắc lệnh số 85 ngày 22/05/1950 về ' Trần Anh Tuần (2008), Quyền khởi kiện và việc xác định tư cách tham gia tố tụng, Tạp chí Tòa án nhân dân, (23),tr12 cải cách bộ máy tư pháp và tố tụng đã sử dụng thuật ngữ “vụ kiện dân sự” để chỉ những tranh chấp cần Tòa án giải quyết. Khi Hiến pháp 1959 được ban hành, thuật ngữ “vụ kiện dân sự” được thay thế bằng “vụ án”, như quy định tại Điều 1 của Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960: “Toa án nhân dân xét xứ những vụ án hình sự và dan sự.”, trong đó khái nệm VADS được dùng để chỉ những vụ kiện dân sự và các việc dân sự đặc biệt. Về mặt lý luận, TS. Hoàng Ngọc Thỉnh đã nêu trong Giáo trình Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam của Trường Dai học Luật Hà Nội năm 1994 rằng: “Quyền khởi kiện VADS là quyên tô tung của công dân, pháp nhân và các tô chức xã hội yêu cầu Tòa án nhân dân bảo vệ các quyên lợi hợp pháp của mình, của tập thể của Nhà nước hay của người khác dang bị tranh chấp hoặc vi pham.”” Khái niệm này được xây dựng dựa trên các quy định trong Pháp luật Tổ tụng Giải quyết VADS do Hội đồng Nha nước ban hành năm 1989, trước khi BLTTDS năm 2004 có hiệu lực.
Theo đó, quyền khởi kiện VADS được thực hiện đối với cả những việc dân sự không có tranh chấp, mở rộng ý nghĩa của quyền khởi kiện thành quyền yêu cầu Tòa án giái quyết vụ việc dân sự. Cho đến khi BLTTDS năm 2004 ra đời, bộ luật mới đã tách biệt rõ ràng ø1ữa vụ án dân sự và việc dân sự, với thủ tục giải quyết VADS được chia thành hai thủ tục riêng biệt đó là thủ tục giải quyết VADS và thủ tục giải quyết việc dân sự, đồng thời Viện kiểm sát không còn quyền khởi t6 VADS. Vi vậy, khái niệm quyền khởi kiện sau này được hiểu theo nghĩa hẹp hơn. Tương tự, TS.
Phan Chí Hiếu cho rằng “Quyên khởi kiện VADS là quyền tô tụng của cả nhân, pháp nhân, các tổ chức xã hội hoặc các chủ thể khác theo quy định của pháp luật tô tung dân sự yêu cau Tòa án bảo vệ các quyên, lợi ích hợp pháp của mình, của Nhà nước, tập thé hay của người khác dang bị tranh chấp hoặc bị vi phạm”. Theo BLTTDS năm 2004, có hai thủ tục riêng biệt: thủ tục giải quyết vụ việc dân sự và thủ tục giải quyết việc dân sự, trong đó khái niệm vụ việc dân sự đã thay thế khái niệm VADS trước đây. Vụ việc dân sự bao gồm cả vụ án dân sự và việc dân sự, trong đó VADS đề cập đến các tranh chấp về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động, còn việc dân sự là những yêu cầu không có tranh chấp để Tòa án xác nhận hoặc không xác nhận một sự kiện pháp lý. Từ đó, có thể khắng định khái niệm quyền khởi kiện được hiểu theo nghĩa hẹp hơn trong BLTTDS năm 2004 so với trước kia.
Hoàng Ngọc Thinh cũng cho răng “Quyên khởi kiện VADS là quyén quan trọng của các chủ thể. Nó cho phép cá nhdn cơ quan, tổ chức và các chủ thé khác bảo ? Phan Hữu Thư (1994), Giáo trình Luật 6 tung dân sự Việt Nam, Truong Dai học Luật Hà Nội, tr109,110. 3 Phan Hữu Thư, Lê Thu hà(2007), Giáo trình luật tố tụng dân sự, Học viện Tư pháp, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.305 vệ quyên và lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án. Việc thực hiện quyển này của các chủ thé được gọi là khởi kiện vụ án dân sự.
Có thé hiểu từ ý kiến của TS. Hoàng Ngọc Thỉnh là quyền khởi kiện VADS là một quyền quan trọng và thiết yêu của các chủ thể nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác trước Tòa án. Hành vi thực hiện quyền này của các chủ thể được hiểu là khởi kiện vụ án dân sự .Từ đó cơ sở làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng dan sự là hành vi khởi kiện. Tương tự, ThS.
Huynh Thị Nam Hai cũng định nghĩa khởi kiện VADS là “ la việc cá nhân, pháp nhân hoặc các chủ thé khác theo quy định cua pháp luật TTDS nộp don yêu cầu Tòa án có thẩm quyên bảo vệ quyên, lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác”". Từ những nghiên cứu này, khởi kiện VADS được nhìn nhận qua nhiều khía cạnh: là một quyền tổ tung, là hành vi pháp lý thực hiện quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi hợp pháp, hay đơn giản là một hoạt động tố tụng của chủ thể yêu cầu Tòa án có thâm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Căn cứ theo Điều 11 BLDS năm 2015 quy dinh:” Khi guyên dân sự của cá nhân, pháp nhân bị xâm phạm thì chủ thể đó có quyền tự bảo vệ theo quy định của Bộ luật này, luật khác có liên quan hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyên”. Một sự đổi mới so với bộ luật Dân sự trước đây khi công dân được chủ động thực hiện biện pháp tự bao vệ mình khi chủ thể nhận thấy quyền dân sự của ban thân đang bị xâm phạm.
Nhà nước ta quy định đa dạng về các biện pháp, cách bảo vệ nhằm bảo hộ cho các quyền dân sự của các chủ thể như biện pháp hình sự, biện pháp hành chinh,. Tuy nhiên, trong số các biện pháp kể trên, biện pháp khởi kiện vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự có phần đặc biệt và đáng chú y hơn. Bởi dé thực hiện phương thức này, các chủ thể mà quyền dân sự bị xâm phạm có quyền khởi kiện để yêu cầu phía Tòa án có thầm quyền giải quyết buộc phía người xâm phạm cham dứt hành vi xâm phạm hoặc bồi thường thiệt hại hoặc chịu các chế tài khác”. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, pháp luật cho phép chủ thể bị xâm phạm tự khởi kiện hoặc thực hiện thông qua người đại diện hợp pháp.
Ngoài ra, pháp luật cũng quy định rằng một số chú thé có thé khởi kiện VADS nhằm yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của người khác hoặc bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước. BLTTDS năm 2015 đã quy định cụ thể rõ ràng trình tự, thủ tục như: làm đơn khởi kiện, xuất trình chứng cứ chứng minh có căn cứ và đảm bảo tính hợp pháp cho yêu cầu của mình, nộp án phí sơ thấm (trừ trường hợp được miễn theo quy định) mà người khởi kiện cần phải tuân thủ thực hiện nhằm đảm bảo tính hiệu quả, đồng thời * Nguyễn Thị Hồng Nhung(Chũ biên, 2017), Giáo trình Luật tố tụng dân sự, Nxb, Dai học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tr.188 > Nguyễn Công Bình( Chủ biên, 2021). Giáo trình Luật tô tụng dân sự, Nxb Công an nhân dân, tr 240 tạo điều kiện thuận lợi cho chủ thể thực hiện quyền của mình và cũng là cơ sở cho Tòa án quyết định thụ lý vụ án hay không.
Khởi kiện VADS là bước khởi đầu của quá trình tổ tụng dân sự tại Tòa án, có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp các VADS và cũng là hoạt động tố tụng của các cơ quan, tô chức, cá nhân, dẫn đến hậu quả pháp lý khi Tòa án phải thụ lý và giải quyết vụ án dân sự. Để tránh tình trạng khởi kiện tràn lan, vô căn cứ, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của chủ thể khác và đảm bảo hiệu quả giải quyết vụ án, pháp luật cần quy định chỉ tiết các vấn đề liên quan đến khởi kiện VADS như: chủ thể có quyền khởi kiện, điều kiện khởi kiện, phạm vi khởi kiện, cũng như trình tự, thủ tục khởi kiện VADS, v.
