Khóa luận tốt nghiệp luật học thẩm quyền của toà án theo lãnh thổ trong giải quyết vụ án dân sự

Khóa luận tốt nghiệp luật học phân tích thẩm quyền của toà án theo lãnh thổ trong giải quyết vụ án dân sự, cung cấp cái nhìn toàn diện về vấn đề.

• Tác giả: Nguyễn Trần Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: Th.s Đặng Quang Huy
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tố tụng dân sự
• Đề tài: Thẩm quyền của Tòa án theo lãnh thổ trong giải quyết vụ án dân sự
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ

Thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ là quyền của các Tòa án nhân dân được Nhà nước quy định để giải quyết vụ án dân sự dựa trên vị trí địa lý của sự kiện pháp lý, bất động sản hoặc nơi cư trú của đương sự. Đây là một trong ba loại thẩm quyền tòa án quan trọng, cùng với thẩm quyền theo loại việc và thẩm quyền theo cấp. Thẩm quyền lãnh thổ không chỉ đơn thuần phân định địa bàn xét xử mà còn đảm bảo tính công bằng, thuận lợi cho các bên litigant trong quá trình tố tụng dân sự. Quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ trong vụ án dân sự phản ánh nguyên tắc bảo vệ quyền con người, quyền công dân và đảm bảo triệt để lợi ích hợp pháp của đương sự. Tính chất của thẩm quyền này là bắt buộc, không thể thỏa thuận thay đổi giữa các bên.

1.1. Khái niệm thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ

Thẩm quyền lãnh thổ là phạm vi được xác định dựa trên yếu tố địa lý mà tòa án có quyền giải quyết vụ án dân sự. Theo pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, thẩm quyền theo lãnh thổ của tòa án được xác định chủ yếu qua vị trí của bất động sản, nơi phát sinh tranh chấp hoặc nơi cư trú của bị đơn. Đây là cơ sở quan trọng để xác định tòa án nào có quyền giải quyết vụ án, đảm bảo tính hợp pháp của quá trình xét xử.

1.2. Đặc điểm chính của thẩm quyền lãnh thổ

Thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ có các đặc điểm bắt buộc, không được các bên thỏa thuận thay đổi. Tòa án thiếu thẩm quyền lãnh thổ phải từ chối giải quyết hoặc chuyển vụ án. Quy định về thẩm quyền lãnh thổ phải rõ ràng, cụ thể để tránh tranh chấp, xung đột giữa các tòa án khác nhau trong cùng hệ thống tư pháp.

II. Quy định về thẩm quyền đối với vụ án dân sự liên quan bất động sản

Vụ án dân sự có đối tượng tranh chấp là bất động sản được xem xét có thẩm quyền lãnh thổ đặc biệt bởi tính chất riêng của loại tài sản này. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, tòa án nơi bất động sản nằm là có thẩm quyền để giải quyết vụ án liên quan đến tranh chấp, xác nhận quyền sử dụng hoặc bồi thường thiệt hại. Quy định này xuất phát từ nguyên tắc thuận lợi, hiệu quả trong xét xử vì các bằng chứng, tài liệu thường tập trung tại nơi bất động sản đó. Thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ trong trường hợp bất động sản được xác định cụ thể, rõ ràng để tránh xung đột giữa các tòa án.

2.1. Nguyên tắc xác định thẩm quyền với bất động sản

Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ án tranh chấp bất động sản là tòa án nơi BĐS (bất động sản) nằm, bất kể nơi cư trú của các bên. Nguyên tắc này đảm bảo rằng các vụ án dân sự liên quan đến bất động sản được xét xử tại địa phương có mối liên hệ trực tiếp. Tòa án có quyền xét xử vụ án, ra quyết định về tranh chấp bất động sản dựa trên vị trí địa lý cụ thể.

2.2. Trường hợp bất động sản nằm ở nhiều địa phương

Khi bất động sản liên quan đến vụ án nằm ở nhiều tỉnh, thành phố khác nhau, thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ được xác định theo bất động sản chính hoặc theo yêu cầu của đương sự. Pháp luật tố tụng dân sự quy định rõ cách xác định thẩm quyền trong tình huống phức tạp này, tránh mâu thuẫn giữa các tòa án khác nhau.

III. Quy định về thẩm quyền đối với vụ án dân sự không liên quan bất động sản

Vụ án dân sự không có đối tượng tranh chấp là bất động sản được xác định thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ theo các tiêu chí khác nhau tùy thuộc loại vụ án. Nguyên tắc chung là thẩm quyền của tòa án được xác định dựa trên nơi cư trú của bị đơn, nơi phát sinh tranh chấp, hoặc nơi thực hiện hành vi vi phạm. Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam quy định chi tiết về thẩm quyền lãnh thổ để đảm bảo rằng mỗi vụ án dân sự được xét xử tại tòa án có thẩm quyền phù hợp. Quy định này bảo vệ quyền lợi của đương sự, đặc biệt là bị đơn, giúp họ có cơ hội tham gia tố tụng dễ dàng hơn.

3.1. Thẩm quyền dựa trên nơi cư trú của bị đơn

Tòa án có thẩm quyền xét xử vụ án dân sự không liên quan bất động sản là tòa án nơi bị đơn cư trú hoặc có nơi cư trú cuối cùng. Quy tắc này phù hợp với nguyên tắc bảo vệ bị đơn, giúp bị đơn dễ dàng truy cập lại tòa án và tham gia tố tụng dân sự. Thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ được xác định rõ ràng dựa trên hộ khẩu hoặc chứng minh thư của bị đơn.

3.2. Thẩm quyền dựa trên nơi phát sinh tranh chấp

Trong một số trường hợp đặc biệt, thẩm quyền của tòa án theo lãnh thổ được xác định dựa trên nơi phát sinh tranh chấp, hành vi vi phạm hoặc nơi thực hiện hợp đồng. Pháp luật tố tụng dân sự quy định cụ thể các trường hợp này để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả trong giải quyết vụ án dân sự.

IV. Ý nghĩa và hoàn thiện pháp luật về thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ

Thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ có ý nghĩa quan trọng trong hệ thống pháp luật tố tụng dân sự. Nó đảm bảo rằng vụ án dân sự được xét xử tại tòa án có mối liên hệ thực tế với vụ án, tạo điều kiện thuận lợi cho các bên litigant, nhân chứng và thu thập bằng chứng. Quy định về thẩm quyền lãnh thổ cũng phản ánh sự tôn trọng quyền con người, quyền công dân của các bên tranh chấp. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành vẫn còn một số điểm cần hoàn thiện để thích ứng với sự phát triển của xã hội, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Cần rà soát, sửa đổi các quy định về thẩm quyền tòa án để đơn giản hóa quy trình, giảm tranh chấp về thẩm quyền và nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án dân sự.

4.1. Ý nghĩa của thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ

Thẩm quyền lãnh thổ của tòa án đảm bảo sự công bằng, thuận lợi trong tố tụng dân sự. Nó giúp đương sự dễ dàng tiếp cận tòa án, tham gia xét xử và bảo vệ quyền lợi của mình. Quy định về thẩm quyền theo lãnh thổ cũng giúp tòa án thực hiện công vụ hiệu quả hơn vì có mối liên hệ với vụ án, dễ thu thập bằng chứi và chứng cứ.

4.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Cần rà soát pháp luật tố tụng dân sự hiện hành, đặc biệt là các quy định về thẩm quyền tòa án theo lãnh thổ để đơn giản hóa, rõ ràng hóa. Nên tăng cường hợp tác giữa các tòa án, xây dựng cơ chế giải quyết xung đột thẩm quyền hiệu quả. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để xét xử trực tuyến, giảm áp lực về thẩm quyền lãnh thổ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN THEO LÃNH THỔ TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN CỦA TÒA ÁN THEO LÃNH THỔ TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ Việc xác định thẩm quyền của Tòa án trong giải quyết tranh chấp dân sự đóng vai trò quan trọng trong quá trình xem xét, giải quyết một vụ án. Đây là cơ sở, căn cứ để Tòa án có thẩm quyền thụ lý đơn khởi kiện của nguyên đơn, đảm bảo quyền khởi kiện của họ. Thẩm quyền của Tòa án được phân chia theo nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm thẩm quyền của Tòa án theo loại việc, theo cấp xét xử, theo lãnh thổ, thẩm quyền giải quyết vụ án trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng,.Trong đó, thẩm quyền của Tòa án theo lãnh thổ trong giải quyết vụ án dân sự là một yếu tố quan trọng, then chốt giúp xác định một Tòa án cụ thể tiến hành giải quyết tranh chấp dân sự.

Để xác định một cách chính xác thẩm quyền của Tòa án theo lãnh thổ, cần làm rõ nội hàm của khái niệm này bằng cách phân tích các yếu tố cấu thành, bao gồm: khái niệm về thẩm quyền của Tòa án, khái niệm lãnh thổ và khái niệm vụ án dân sự. Về khái niệm thẩm quyền của Tòa án, thuật ngữ “thẩm quyền” có nguồn gốc từ tiếng Hán-Việt, bao gồm hai yếu tố chính: “Thẩm” nghĩa là xem xét, đánh giá, xét xử, thẩm tra hoặc thẩm định một vấn đề nào đó một cách kĩ lưỡng, “Quyền” nghĩa là quyền lực, quyền hạn được trao để thực thi một nhiệm vụ5. Từ “thẩm quyền” xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử pháp luật phương Đông, đặc biệt trong hệ thống pháp luật Trung Hoa cổ đại, nơi các quan lại được phân công xét xử dựa trên phạm vi quyền hạn nhất định. Khái niệm này dần được du nhập vào Việt Nam thông qua ảnh hưởng của hệ thống pháp luật phong kiến Trung Quốc.

Trong luật pháp phương Tây, khái niệm tương đương với “thẩm quyền” được thể hiện qua các thuật ngữ tiếng Latinh như: "Iurisdictio" - Quyền xét xử, tài phán của tòa án, "Potestas" - Quyền lực nhà nước được trao cho một cơ quan 5 Đào Duy Anh (1974), Từ điển Hán-Việt, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, tr. 320 8 hoặc cá nhân, "Competentia" - Thẩm quyền hoặc năng lực pháp lý của một cơ quan/tổ chức6. Có thể thấy thuật ngữ “thẩm quyền” đã xuất hiện và được định nghĩa từ rất sớm trong lịch sử lập pháp. Dưới góc độ nghiên cứu các loại từ điển khác nhau thì có thể giải thích thuật ngữ “thẩm quyền” như sau: Theo từ điển Tiếng Việt thì “thẩm quyền” là quyền xét xử hoặc quyền giải quyết một vấn đề theo phạm vi được quy định 7; theo từ điển pháp luật Việt Nam thì “thẩm quyền” được hiểu là phạm vi quyền hạn của một cơ quan nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân được pháp luật quy định để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình8 hay “thẩm quyền” là giới hạn quyền lực của một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước, xét xử hoặc giải quyết một công việc nhất định theo quy định pháp luật9; theo từ điển pháp luật Quốc tế thì “thẩm quyền” (Jurisdiction) được định nghĩa là quyền hạn của một tòa án hoặc cơ quan pháp lý để xét xử một vụ việc, giải quyết tranh chấp hoặc ban hành quyết định pháp lý10.

Nhìn chung, các khái niệm về thẩm quyền dù có sự khác biệt trong cách diễn đạt, nhưng về bản chất, tất cả đều đề cập đến mối quan hệ giữa cơ quan công quyền với khả năng thực hiện việc xem xét giải quyết một vấn đề nào đó. Dưới góc độ nghiên cứu các công trình khoa học pháp lý, tác giả Lê Thị Hà cho rằng: “Thẩm quyền là tổng hợp các quyền mà pháp luật quy định cho một cơ quan, tổ chức hoặc một công chức được xem xét giải quyết những công việc cụ thể trong lĩnh vực và phạm vi nhất định nhằm thực hiện chức năng của bộ máy nhà nước”11. Còn theo quan điểm của tác giả Lê Hoài Nam thì: “Thẩm quyền là quyền được thực hiện những hành vi pháp lý mà pháp luật giao cho một tổ chức hoặc nhân viên nhà nước”12. Qua phân tích các góc nhìn về khái niệm thẩm quyền cho thấy thẩm quyền đặc trưng cho chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn trong phạm vi luật định được trao cho cá nhân, tổ chức để giải quyết một sự việc.

6 Watson, A (1995), The Spirit of Roman Law, University of Georgia Press, tr. 45-50 7 Hoàng Phê (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Khoa học Xã hội, tr. 876 8 Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình luật Tố tụng Dân sự Việt Nam, Nxb CAND, tr. 215-217 9 Viện Khoa học Pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb.

Từ điển bách khoa, tr. 524 10 Garner (2009), Black’s Law Dictionary, Oxford University Press, tr. 927-930 11 Lê Thị Hà (2005), Phân cấp thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự trong hệ thống Tòa án ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Luận án tiến sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 43 12 Lê Hoài Nam (1997), Thẩm quyền xét xử sơ thẩm theo pháp luật Tố tụng dân sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.

55 9 Từ việc nghiên cứu kĩ lưỡng khái niệm về thẩm quyền có thể dễ dàng nhận định về khái niệm thẩm quyền của Tòa án. Tòa án là cơ quan thực hiện quyền Tư pháp của Nhà nước trong hệ thống cơ quan nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc quyền lực thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các nhánh quyền13 Tòa án là một cơ quan xét xử, được Nhà nước trao quyền lực để thực hiện hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của mình. Do đó, xây dựng khái niệm thẩm quyền của Tòa án có ý nghĩa quan trọng nhằm xác định phạm vi, quyền hạn, cách thức thực hiện nhiệm vụ của Tòa án, đồng thời phân chia, giới hạn phạm vi công việc giữa Tòa án với các cơ quan nhà nước khác. Có quan điểm cho rằng: “Thẩm quyền của Tòa án là phạm vi quyền hạn của Tòa án trong việc tiếp nhận, giải quyết những vụ việc dân sự do các chủ thể có quyền yêu cầu".

Đồng thời, thẩm quyền này cũng là "căn cứ pháp lý để cá nhân, cơ quan, tổ chức đòi hỏi Tòa án bảo vệ quyền khi bị xâm phạm"14 hay “Thẩm quyền chung về dân sự của Tòa án là tổng hợp các vụ việc dân sự mà Tòa án là cơ quan có thẩm quyền thụ lý và giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”15. Các quan điểm tuy có cách diễn giải khác nhau nhưng nhìn chung đều dựa trên những cơ sở khoa học pháp lý về thẩm quyền và Tòa án, do đó có thể tóm gọn các quan điểm thành một khái niệm thống nhất về thẩm quyền của Tòa án là “quyền xem xét, đánh giá để giải quyết các vụ việc và quyền hạn ra quyết định khi giải quyết các vụ việc đó theo thủ tục tố tụng dân sự của Tòa án”. Về khái niệm lãnh thổ, lãnh thổ là thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng La tinh “Terra” mang nghĩa là đất đai, trái đất16. Lãnh thổ là một trong các yếu tố vật chất cấu thành nên quốc gia, là không gian sinh tồn và phát triển của một dân tộc17 là phạm vi mà quốc gia có chủ quyền và thực thi chủ quyền của mình.

Lãnh thổ có mối quan hệ chặt chẽ với thẩm quyền của Tòa án vì thẩm quyền này được xác định dựa trên nguyên tắc lãnh thổ. Dưới góc nhìn là khu vực, phạm vi mà một chủ thể có quyền lực thì thẩm 13 Lê Trường Sơn, Nguyễn Mạnh Hùng, Hồng Thị Phi Phi Dương (2024), "Nhận thức về nguyên tắc 'quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam", Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, tập 08, số 180, tr. 1-10 14 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình Luật Tố tụng Dân sự Việt Nam, Nxb. Hồng Đức, Hà Nội, tr.

15 Đào Sĩ Hùng - Nguyễn Minh Hằng (2012), Thẩm quyền của Tòa án đối với quyết định cá biệt của cơ quan, tổ chức”, Tạp chí Nghề Luật, Số 2, tr. 35-40 16 Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Quốc tế, Nxb. CAND, Hà Nội, tr. 165 17 Trần Văn Hạnh (2015), Luật Quốc tế và Chủ quyền Quốc gia, NXB Chính trị Quốc gia, tr.

45 10 quyền của Tòa án theo lãnh thổ mang nghĩa là phạm vi cụ thể mà Tòa án có quyền hạn để thực thi chức năng, nhiệm vụ theo pháp luật quy định. Lãnh thổ sẽ được xác định dựa trên các dấu hiệu về sự thỏa thuận của các bên, sự lựa chọn, nơi cư trú của nguyên đơn, bị đơn, nơi có tài sản tranh chấp,… Về khái niệm tranh chấp dân sự, theo định nghĩa tại từ điển Tiếng Việt thì “tranh chấp” là mâu thuẫn, xung đột về quyền lợi giữa hai bên, thường dẫn đến kiện tụng18 hay là việc giành nhau một cách giằng co không rõ thuộc về bên nào hoặc đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong vấn đề quyền lợi giữa hai bên19. Từ đó, có thể thấy tranh chấp dân sự là những mâu thuẫn, bất đồng, xung đột về quyền và lợi ích giữa các bên trong quan hệ dân sự theo nghĩa rộng, bao gồm quan hệ dân sự (quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản)20, quan hệ kinh doanh thương mại, quan hệ lao động, quan hệ hôn nhân và gia đình,… Một tranh chấp dân sự trở thành một vụ án dân sự khi đáp ứng các điều kiện để được Tòa án thụ lý. Tuy nhiên, dưới góc độ nghiên cứu khoa học, tác giả sẽ vận dụng linh hoạt hai thuật ngữ trên với nội hàm, ý nghĩa tương tự nhau.

BLTTDS năm 2015 không định nghĩa cụ thể về tranh chấp dân sự mà quy định theo hướng liệt kê những tranh chấp nào được coi là tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án21. Như vậy, thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự của Tòa án là việc giải quyết những xung đột, mâu thuẫn về quyền và lợi ích giữa các chủ thể trong quan hệ dân sự phát sinh trong vụ án đó. Quá trình xác định thẩm quyền của Tòa án để giải quyết vụ án dân sự trải qua ba bước.