Khóa luận tốt nghiệp Luật: tốt nghiệp luật học người bảo vệ quyền và lợi

Khóa luận phân tích vai trò, quyền hạn của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đương sự trong tố tụng dân sự theo pháp luật Việt Nam.

• Tác giả: Pham Thi Minh Thu
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Nguyen Thi Thu Ha
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Tố tụng Dân sự
• Đề tài: Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan khóa luận tốt nghiệp luật học về người bảo vệ quyền lợi

Khóa luận tốt nghiệp luật học tập trung nghiên cứu chế định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Đây là một bộ phận không thể tách rời trong hệ thống Bộ luật tố tụng dân sự 2015. Vai trò của người bảo vệ không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ pháp lý mà còn góp phần bảo đảm sự công bằng trong hoạt động xét xử. Nội dung nghiên cứu làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến việc bảo vệ quyền con người. Chế định này giúp Đương sự trong vụ án dân sự thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ của mình trước Tòa án.

1.1. Khái niệm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Theo quy định tại Bộ luật tố tụng dân sự 2015, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp là người tham gia tố tụng để hỗ trợ đương sự. Họ được đương sự yêu cầu và được Tòa án chấp nhận đăng ký tham gia. Chủ thể này bao gồm Luật sư, Trợ giúp viên pháp lý, đại diện tổ chức lao động hoặc Người bảo vệ là công dân Việt Nam. Đặc điểm cốt lõi là họ có Địa vị pháp lý của người bảo vệ quyền lợi độc lập, không bị ràng buộc hoàn toàn bởi ý chí của đương sự trong việc thực hiện các thao tác nghiệp vụ pháp lý.

1.2. Địa vị pháp lý của người bảo vệ quyền lợi theo BLTTDS 2015

Địa vị pháp lý của người bảo vệ được xác lập dựa trên sự kết hợp giữa ý chí đương sự và sự công nhận của Tòa án. Họ có quyền tham gia vào mọi giai đoạn của quá trình giải quyết vụ án. Khác với Đại diện theo ủy quyền, người bảo vệ không thay mặt đương sự quyết định các nội dung cốt lõi của vụ án. Thay vào đó, họ tập trung vào việc thực hiện Quyền và nghĩa vụ tố tụng để làm sáng tỏ sự thật khách quan. Sự hiện diện của họ đảm bảo tính dân chủ và thượng tôn pháp luật trong tố tụng dân sự.

II. Thách thức khi bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy nhiều rào cản đối với người bảo vệ khi tham gia tố tụng. Các quy định về Quyền và nghĩa vụ tố tụng đôi khi còn mang tính hình thức, chưa tạo điều kiện tối đa cho việc tiếp cận hồ sơ. Những bất cập trong Thủ tục đăng ký người bảo vệ cũng gây khó khăn cho các chủ thể không phải là luật sư. Ngoài ra, sự thiếu thống nhất trong cách hiểu về quyền thu thập chứng cứ làm giảm hiệu quả Tranh tụng tại tòa án. Việc nhận diện đúng các thách thức này là cơ sở để đề xuất các giải pháp hoàn thiện trong khóa luận.

2.1. Bất cập trong quy định về quyền và nghĩa vụ tố tụng hiện hành

Hiện nay, Quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bảo vệ còn thiếu các chế tài cụ thể khi bị xâm phạm. Việc sao chụp tài liệu tại một số Tòa án vẫn còn gặp khó khăn do quy trình hành chính phức tạp. Quyền thu thập Chứng cứ và chứng minh của người bảo vệ đôi khi bị từ chối bởi các cơ quan lưu trữ tài liệu. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của đương sự, đặc biệt trong các vụ án tranh chấp đất đai phức tạp.

2.2. Khó khăn khi thực hiện thủ tục đăng ký người bảo vệ tại Tòa án

Mặc dù Bộ luật tố tụng dân sự 2015 đã đơn giản hóa thủ tục, nhưng việc cấp xác nhận vẫn phụ thuộc vào sự xem xét của Thẩm phán. Thời hạn 03 ngày làm việc đôi khi không được đảm bảo trên thực tế. Đối với Người bảo vệ là công dân Việt Nam, yêu cầu về văn bản xác nhận không có tiền án tiền sự từ chính quyền địa phương thường gây mất thời gian. Những rào cản này làm hạn chế quyền tiếp cận công lý của đương sự ngay từ giai đoạn khởi kiện.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý

Để tối ưu hóa hiệu quả bảo vệ, cần tập trung vào việc nâng cao năng lực của Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý. Đây là hai chủ thể nòng cốt có chuyên môn sâu về Tư vấn pháp luật. Việc áp dụng các kỹ năng Tranh tụng tại tòa án hiện đại giúp bảo vệ quyền lợi đương sự một cách chuyên nghiệp. Khóa luận đề xuất các phương pháp tiếp cận mới trong việc xây dựng hồ sơ và lập luận pháp lý. Sự phối hợp giữa người bảo vệ và cơ quan tiến hành tố tụng cần dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật và tôn trọng sự thật.

3.1. Kỹ năng tranh tụng tại tòa án để bảo vệ đương sự hiệu quả

Kỹ năng Tranh tụng tại tòa án đòi hỏi người bảo vệ phải nắm vững quy trình đối đáp và phản biện. Việc đưa ra các lập luận dựa trên Án lệ tố tụng dân sự đang trở thành xu hướng quan trọng. Người bảo vệ cần biết cách đặt câu hỏi để làm bộc lộ các mâu thuẫn trong lời khai của đối phương. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về lý lẽ giúp đảm bảo Bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho thân chủ một cách thuyết phục trước Hội đồng xét xử.

3.2. Quy trình tư vấn pháp luật và hỗ trợ đương sự trong vụ án dân sự

Hoạt động Tư vấn pháp luật phải được thực hiện xuyên suốt từ khi nhận vụ việc đến khi thi hành án. Người bảo vệ giúp đương sự hiểu rõ các rủi ro pháp lý và khả năng thắng kiện. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, việc hướng dẫn đương sự chuẩn bị tài liệu Chứng cứ và chứng minh là cực kỳ quan trọng. Sự hỗ trợ này giúp giảm bớt áp lực tâm lý cho Đương sự trong vụ án dân sự, đồng thời nâng cao chất lượng hồ sơ vụ án khi chuyển đến Tòa án.

IV. Bí quyết thu thập chứng cứ và chứng minh trong tố tụng dân sự

Thu thập chứng cứ là linh hồn của quá trình bảo vệ quyền lợi trong vụ án dân sự. Người bảo vệ cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để tìm kiếm tài liệu khách quan. Việc sử dụng quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ khi không thể tự thực hiện là một công cụ hữu hiệu. Khóa luận nhấn mạnh tầm quan trọng của việc Chứng cứ và chứng minh trong việc làm thay đổi cục diện vụ án. Ngoài ra, việc tận dụng các biên bản Hòa giải trong tố tụng dân sự cũng cung cấp nhiều thông tin giá trị cho quá trình tranh tụng sau này.

4.1. Cách thức người bảo vệ tiếp cận và công khai chứng cứ tại Tòa

Người bảo vệ có quyền nghiên cứu hồ sơ và sao chụp tài liệu tại Tòa án theo đúng quy định. Việc tiếp cận sớm các chứng cứ của bên đối phương giúp xây dựng phương án phản biện kịp thời. Tại phiên họp công khai chứng cứ, người bảo vệ cần kiểm tra tính hợp pháp và tính liên quan của từng tài liệu. Đây là giai đoạn then chốt để loại bỏ các chứng cứ không đủ độ tin cậy, bảo đảm việc Tranh tụng tại tòa án diễn ra trên nền tảng dữ liệu chính xác.

4.2. Vai trò của người bảo vệ trong hòa giải trong tố tụng dân sự

Hòa giải trong tố tụng dân sự là giải pháp tối ưu để kết thúc tranh chấp nhanh chóng. Người bảo vệ đóng vai trò là cầu nối, phân tích cho đương sự thấy lợi ích của việc thỏa thuận. Họ giúp soạn thảo các phương án hòa giải đảm bảo không vi phạm điều cấm của luật và đạo đức xã hội. Sự tham gia của người bảo vệ giúp các bên đạt được tiếng nói chung, bảo vệ tối đa lợi ích mà không cần qua xét xử kéo dài.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu khóa luận luật học

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy sự tham gia của người bảo vệ làm tăng tỷ lệ thắng kiện cho đương sự. Việc áp dụng Án lệ tố tụng dân sự vào thực tế bào chữa đã mang lại nhiều kết quả khả quan. Khóa luận phân tích các số liệu thống kê về sự tham gia của Trợ giúp viên pháp lý cho đối tượng yếu thế. Kết quả cho thấy, khi có người bảo vệ, quyền lợi của đương sự được đảm bảo tốt hơn, giảm thiểu các sai sót tố tụng. Thực trạng hoạt động của Người bảo vệ là công dân Việt Nam cũng được đánh giá chi tiết để thấy rõ ưu và nhược điểm.

5.1. Phân tích án lệ tố tụng dân sự về người bảo vệ quyền lợi

Việc sử dụng Án lệ tố tụng dân sự giúp người bảo vệ củng cố lập luận pháp lý một cách vững chắc. Các án lệ về tranh chấp hợp đồng hoặc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cung cấp khung tham chiếu quan trọng. Người bảo vệ cần biết cách vận dụng tương tự pháp luật để thuyết phục Tòa án. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi đương sự mà còn góp phần thống nhất cách áp dụng pháp luật trong hệ thống tư pháp Việt Nam hiện nay.

5.2. Thực trạng người bảo vệ là công dân Việt Nam tham gia tố tụng

Dù không phổ biến như luật sư, Người bảo vệ là công dân Việt Nam vẫn đóng vai trò quan trọng trong các vụ việc đơn giản. Họ thường là người thân hoặc người có hiểu biết pháp luật tại địa phương. Tuy nhiên, hạn chế về kỹ năng Tranh tụng tại tòa án là một thách thức lớn. Khóa luận chỉ ra rằng cần có các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ ngắn hạn cho đối tượng này để nâng cao hiệu quả hỗ trợ đương sự trong các vụ án dân sự tại cộng đồng.

VI. Kết luận và hướng hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền đương sự

Tổng kết lại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp là nhân tố không thể thiếu trong nền tư pháp dân chủ. Việc hoàn thiện các quy định trong Bộ luật tố tụng dân sự 2015 là yêu cầu tất yếu của cải cách tư pháp. Khóa luận đã đề xuất nhiều kiến nghị nhằm mở rộng quyền hạn cho người bảo vệ. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một cơ chế bảo vệ quyền con người hiệu quả, minh bạch. Sự phát triển của chế định này gắn liền với sự tiến bộ của xã hội và niềm tin của nhân dân vào công lý.

6.1. Giải pháp hoàn thiện Bộ luật tố tụng dân sự 2015 trong tương lai

Cần luật hóa cụ thể các biện pháp chế tài đối với hành vi cản trở người bảo vệ thực hiện nhiệm vụ. Việc chuyển từ cơ chế đăng ký sang cơ chế thông báo tham gia tố tụng sẽ là bước tiến lớn. Đồng thời, cần mở rộng phạm vi Trợ giúp viên pháp lý cho nhiều đối tượng hơn trong xã hội. Những sửa đổi này sẽ tạo ra môi trường pháp lý thông thoáng, giúp việc Bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp trở nên thực chất và hiệu quả hơn.

6.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp lâu dài

Việc Bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp không chỉ có ý nghĩa trong một vụ án cụ thể mà còn góp phần ổn định các quan hệ dân sự. Nó khẳng định giá trị của công lý và quyền tự do của cá nhân trong nhà nước pháp quyền. Nâng cao vai trò của người bảo vệ chính là nâng cao vị thế của nền tư pháp quốc gia. Khóa luận khẳng định, sự đầu tư vào con người và thể chế pháp luật về tố tụng dân sự là chìa khóa cho sự phát triển bền vững của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức là một nguyên tắc cơ bản. Chế định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự giữ vị trí quan trọng trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý và quyền được xét xử công bằng trong tố tụng dân sự. Mặc dù Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 đã quy định cụ thể hơn so với các văn bản trước đây, thực tiễn áp dụng cho thấy vẫn còn tồn tại những bất cập, quy định về quyền và nghĩa vụ còn mang tính chung chung, việc áp dụng pháp luật tại các Tòa án địa phương chưa có sự đồng nhất. Bên cạnh đó, nhiều đương sự thuộc nhóm yếu thế hoặc thiếu điều kiện kinh tế chưa thể tiếp cận dịch vụ pháp lý có chất lượng, trong khi các vụ án dân sự ngày càng phức tạp đòi hỏi sự tham gia chuyên sâu của người bảo vệ. Xuất phát từ yêu cầu cải cách tư pháp theo chủ trương của Đảng và Nhà nước, cùng tiến trình hội nhập quốc tế nhằm tương thích với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, tác giả Phạm Thị Minh Thu đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp cử nhân luật với đề tài: "Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự" dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà tại Trường Đại học Luật Hà Nội (năm 2025).

Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm rõ các vấn đề lý luận, phân tích thực trạng các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành, đánh giá thực tiễn áp dụng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả hoạt động của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu làm rõ những vấn đề khái quát, cơ sở lý luận về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự;
2. Phân tích, làm rõ các quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự;
3. Tìm hiểu thực tiễn thực hiện các quy định pháp luật nêu trên, chỉ ra các bất cập, hạn chế, tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế đó;
4. Đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam và nâng cao hiệu quả thực thi về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận bao gồm: các vấn đề lý luận về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự; các quy phạm pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam điều chỉnh chế định này; cùng thực tiễn áp dụng pháp luật trong quá trình Tòa án giải quyết các vụ việc dân sự.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ:

• Về không gian: Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam, căn cứ trên hệ thống pháp luật thực định và thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp ở Việt Nam.
• Về thời gian: Tập trung chủ yếu vào các quy định của BLTTDS năm 2015 và thực tiễn áp dụng trong giai đoạn hiện hành, đồng thời có sự đối chiếu, so sánh lịch sử với các giai đoạn lập pháp trước đó (từ trước năm 1945 đến trước năm 2015) nhằm làm rõ quá trình phát triển của chế định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận về nhà nước pháp quyền, quyền con người và các nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự:

• Khung khái niệm và nguyên tắc pháp lý: Nghiên cứu tiếp cận khái niệm đương sự (Điều 68 BLTTDS 2015), khái niệm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (Khoản 1 Điều 75 BLTTDS 2015); các nguyên tắc tố tụng cơ bản gồm quyền tự định đoạt của đương sự, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và quyền tiếp cận công lý. Về mặt quốc tế, đề tài viện dẫn các quy định tại Điều 6, Điều 7, Điều 8 Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền (UDHR) và Điều 16 Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR).
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Khóa luận sử dụng hệ thống văn bản pháp luật thực định của Việt Nam qua các thời kỳ, trọng tâm là Hiến pháp năm 2013, BLTTDS năm 2015, BLTTDS năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011), Luật Luật sư năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2012), Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, Luật Công đoàn năm 2024, các Pháp lệnh giải quyết vụ án dân sự (1989), kinh tế (1994), lao động (1996) cùng các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

• Phương pháp luận: Dựa trên phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để xem xét chế định pháp lý trong mối liên hệ với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam qua từng thời kỳ lịch sử.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích các điều luật cụ thể điều chỉnh tư cách, điều kiện, thủ tục đăng ký, quyền và nghĩa vụ của người bảo vệ; tổng hợp các luận điểm khoa học từ giáo trình, sách chuyên khảo, bài báo khoa học pháp lý.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh các quy định giữa BLTTDS năm 2015 với BLTTDS năm 2004 và các văn bản pháp luật thời kỳ trước; so sánh đối chiếu quy định về trợ giúp pháp lý của Việt Nam với kinh nghiệm của một số quốc gia như Hàn Quốc.
• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập và xử lý thông tin từ các giáo trình chuyên ngành của Trường Đại học Luật Hà Nội, các công trình luận án, luận văn, báo cáo tổng kết thực tiễn của Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự

Chương 1 tập trung xây dựng cơ sở lý luận cho toàn bộ khóa luận. Tác giả phân tích cấu trúc khái niệm và định nghĩa: Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự là người tham gia tố tụng có đủ các điều kiện do pháp luật quy định, được đương sự đề nghị tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân.

Tác giả chỉ ra ba đặc điểm pháp lý cơ bản của chủ thể này:

1. Xuất hiện dựa trên sự lựa chọn và yêu cầu (nhờ) của đương sự, thể hiện nguyên tắc tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự;
2. Có vị trí pháp lý độc lập với đương sự, không bị ràng buộc bởi việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự (khác biệt cơ bản với người đại diện);
3. Phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về chuyên môn, trình độ nghiệp vụ, am hiểu pháp luật và tuân thủ đạo đức nghề nghiệp.

Về vai trò, chương này phân tích vai trò kép của người bảo vệ: đối với đương sự, họ là chỗ dựa pháp lý giúp đương sự thu thập chứng cứ, định hướng tranh luận, tham gia hòa giải và bảo vệ quyền lợi hợp pháp; đối với cơ quan tiến hành tố tụng, sự tham gia của họ giúp Tòa án làm rõ sự thật khách quan, hạn chế sai sót tố tụng và bảo đảm nguyên tắc tranh tụng dân chủ.

Khóa luận khái quát tiến trình lịch sử phát triển của chế định này tại Việt Nam qua 5 giai đoạn chính:

Giai đoạn	Văn bản pháp lý tiêu biểu	Đặc điểm chế định người bảo vệ
Trước 1945	Lê triều Hình luật; Sắc lệnh thành lập Đoàn Luật sư (1884, 1930)	Ghi nhận quyền bào chữa nhưng dưới thời phong kiến chưa có luật sư độc lập; thời Pháp thuộc luật sư chủ yếu phục vụ bộ máy cai trị trong án hình sự.
1945 – 1989	Sắc lệnh 33C (1945), Hiến pháp 1946, Sắc lệnh 69/SL, Hiến pháp 1959, 1980, Pháp lệnh Luật sư 1987	Bước đầu công nhận quyền nhờ người khác bênh vực/bào chữa; xuất hiện chế định bào chữa viên nhân dân và tổ chức luật sư, song địa vị pháp lý chưa độc lập hoàn toàn trong tố tụng dân sự.
1990 – 2004	Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989, Hiến pháp 1992, Pháp lệnh giải quyết vụ án kinh tế 1994, lao động 1996	Lần đầu tiên quy định cụ thể điều kiện, quyền và nghĩa vụ của người bảo vệ quyền lợi của đương sự tại văn bản có hiệu lực pháp lý cao (Điều 24, 25 Pháp lệnh 1989).
2005 – 2015	BLTTDS 2004, Luật sửa đổi BLTTDS 2011, Luật Luật sư 2006, Luật Trợ giúp pháp lý 2006, Hiến pháp 2013	Pháp điển hóa toàn diện trong Bộ luật; quy định thủ tục cấp Giấy chứng nhận; bổ sung chức danh Trợ giúp viên pháp lý tham gia tố tụng (từ năm 2011).
2016 đến nay	BLTTDS 2015, Luật Trợ giúp pháp lý 2017, Luật Công đoàn 2024	Chuyển từ thủ tục "cấp giấy chứng nhận" sang "đăng ký vào sổ"; bổ sung đại diện của tổ chức đại diện tập thể lao động; mở rộng diện trợ giúp pháp lý lên 14 nhóm đối tượng.

Chương 1 cũng phân tích các yếu tố tác động đến hiệu quả tham gia tố tụng, bao gồm: mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật tố tụng dân sự, năng lực chuyên môn và đạo đức của người bảo vệ, và trách nhiệm bảo đảm tố tụng từ phía Tòa án.

Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự

Chương 2 đi sâu phân tích hệ thống quy phạm pháp luật thực định theo BLTTDS năm 2015.

Về chủ thể, Khoản 2 Điều 75 BLTTDS năm 2015 quy định 4 nhóm chủ thể được tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự:

• Luật sư tham gia theo quy định của Luật Luật sư;
• Trợ giúp viên pháp lý hoặc người tham gia trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 (phục vụ 14 nhóm đối tượng được trợ giúp);
• Đại diện của tổ chức đại diện tập thể lao động (Công đoàn) bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người lao động trong các tranh chấp lao động theo Điều 11 Luật Công đoàn năm 2024;
• Công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích hoặc đã được xóa án tích, không thuộc trường hợp đang bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính, và không phải là cán bộ, công chức Tòa án, Viện kiểm sát hoặc công chức, sĩ quan, hạ sĩ quan Công an.

Về điều kiện và thủ tục đăng ký, tác giả chỉ ra điểm đổi mới căn bản của BLTTDS năm 2015 so với BLTTDS năm 2004: Tòa án không thực hiện thủ tục cấp giấy chứng nhận mà thực hiện thủ tục vào sổ đăng ký người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ (gồm văn bản cử/giới thiệu, thẻ nghề nghiệp hoặc giấy tờ tùy thân, giấy yêu cầu của đương sự), Tòa án phải vào sổ đăng ký và xác nhận vào giấy yêu cầu; nếu từ chối phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Về quyền và nghĩa vụ tố tụng (Điều 76, 210, 248, 260 BLTTDS 2015), người bảo vệ có các quyền trọng tâm:

• Tham gia tố tụng từ giai đoạn khởi kiện hoặc bất kỳ giai đoạn nào trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự;
• Thu thập và cung cấp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp chứng cứ;
• Nghiên cứu hồ sơ vụ án, được ghi chép, sao chụp tài liệu cần thiết (trừ tài liệu bí mật nhà nước, bí mật đời tư theo Khoản 2 Điều 109 BLTTDS);
• Tham gia phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải;
• Thay mặt đương sự yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch, người định giá tài sản;
• Tham gia tranh luận, trình bày luận cứ tại phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm.

Đồng thời, người bảo vệ phải thực hiện các nghĩa vụ: có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án, tôn trọng Tòa án, chấp hành nội quy phiên tòa và sử dụng quyền tố tụng đúng quy định pháp luật. Chương này cũng phân tích các căn cứ pháp lý về những trường hợp không được tham gia và căn cứ chấm dứt tư cách người bảo vệ.

Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật tố tụng dân sự về người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và một số kiến nghị

Chương 3 tổng kết thực tiễn áp dụng pháp luật, chỉ ra những kết quả đạt được và các hạn chế, vướng mắc:

• Kết quả: Số lượng vụ việc có sự tham gia của luật sư, trợ giúp viên pháp lý ngày càng tăng; chất lượng tranh tụng tại Tòa án được nâng cao; tỷ lệ các vụ việc hòa giải thành có sự trợ giúp của người bảo vệ gia tăng, góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người dân, đặc biệt là nhóm yếu thế.
• Hạn chế và nguyên nhân: Thủ tục từ chối đăng ký của Tòa án theo Khoản 5 Điều 75 chưa có tiêu chí hướng dẫn rõ ràng, dẫn đến tình trạng một số nơi gây khó khăn cho người bảo vệ; quyền thu thập chứng cứ của người bảo vệ còn gặp trở ngại khi các cơ quan, tổ chức nắm giữ tài liệu chậm trễ hoặc từ chối hợp tác; thời gian nghiên cứu, sao chụp hồ sơ tại một số Tòa án chưa được bảo đảm thuận tiện.
• Kiến nghị hoàn thiện: Tác giả phân chia kiến nghị thành hai nhóm cụ thể gồm hoàn thiện quy định pháp luật tố tụng dân sự và giải pháp tổ chức thi hành pháp luật.

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Khóa luận đạt được những kết quả và đóng góp cụ thể sau:

• Tổng hợp và hệ thống hóa lý luận: Làm rõ bản chất độc lập của tư cách pháp lý người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, phân định ranh giới pháp lý giữa người bảo vệ và người đại diện của đương sự trong tố tụng dân sự.
• Hệ thống hóa tiến trình lịch sử: Tái hiện chi tiết 5 giai đoạn phát triển lập pháp về chế định này tại Việt Nam từ trước năm 1945 đến nay.
• Phân tích điểm mới của pháp luật thực định: Phân tích sự chuyển biến tích cực trong BLTTDS năm 2015 về cơ chế đăng ký (thay thế cấp giấy chứng nhận), quy định cụ thể thời hạn giải quyết của Tòa án (03 ngày làm việc), bổ sung quyền tham gia phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.
• Đề xuất giải pháp hoàn thiện: Đưa ra các nhóm kiến nghị nhằm bổ sung hướng dẫn chi tiết về các căn cứ từ chối đăng ký người bảo vệ; hoàn thiện chế tài đối với hành vi cản trở người bảo vệ thu thập chứng cứ; tăng cường tập huấn chuyên môn cho trợ giúp viên pháp lý và cán bộ công đoàn tham gia tố tụng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế: Khóa luận giới hạn phạm vi nghiên cứu trong khuôn khổ hệ thống pháp luật Việt Nam, tập trung vào mô hình tố tụng dân sự truyền thống. Nguồn số liệu thực tiễn và án lệ được trích dẫn chủ yếu từ các báo cáo tổng kết của TANDTC và Bộ Tư pháp trong các giai đoạn áp dụng BLTTDS 2015.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Đề tài có thể được mở rộng theo hướng so sánh chuyên sâu chế định người bảo vệ quyền lợi đương sự trong pháp luật tố tụng dân sự của các nước thuộc hệ thống Civil Law và Common Law; hoặc nghiên cứu sự tham gia của người bảo vệ trong bối cảnh thực hiện Tòa án điện tử và nộp chứng cứ, tranh tụng trực tuyến.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Luật học, chuyên ngành Luật Tố tụng Dân sự: Sử dụng làm tài liệu nghiên cứu về chế định chủ thể tham gia tố tụng, quyền và nghĩa vụ tố tụng;
• Luật sư, Trợ giúp viên pháp lý, Cán bộ Công đoàn: Tham khảo cơ sở pháp lý và quy trình đăng ký, thực hiện quyền thu thập chứng cứ, tham gia phiên họp công khai chứng cứ và hòa giải;
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án: Tham khảo góc nhìn thực tiễn về việc bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người bảo vệ theo quy định của BLTTDS năm 2015.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo BLTTDS năm 2015, có những chủ thể nào được làm người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự? Theo Khoản 2 Điều 75 BLTTDS năm 2015, có 4 nhóm chủ thể bao gồm: (1) Luật sư; (2) Trợ giúp viên pháp lý hoặc người tham gia trợ giúp pháp lý; (3) Đại diện của tổ chức đại diện tập thể lao động (đối với vụ việc lao động); (4) Công dân Việt Nam có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, không có án tích (hoặc đã được xóa án tích), không bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính và không phải là cán bộ, công chức Tòa án, Viện kiểm sát, Công an.

2. Điểm mới căn bản về thủ tục tham gia tố tụng của người bảo vệ giữa BLTTDS 2015 và BLTTDS 2004 là gì? Theo BLTTDS năm 2004, người bảo vệ phải được Tòa án cấp Giấy chứng nhận người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Đến BLTTDS năm 2015, thủ tục này chuyển sang cơ chế đăng ký: Tòa án chỉ kiểm tra điều kiện và vào sổ đăng ký người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, sau đó xác nhận vào giấy yêu cầu trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ giấy tờ hợp lệ.

3. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp có vị trí pháp lý khác gì so với người đại diện của đương sự? Người đại diện thay mặt đương sự thực hiện toàn bộ quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự. Ngược lại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp có vị trí pháp lý độc lập, tham gia song song cùng đương sự để hỗ trợ pháp lý, biện hộ, thu thập chứng cứ và bảo vệ quyền lợi cho đương sự mà không làm thay thế hay tước bỏ các quyền tự định đoạt của đương sự.

4. Tổ chức Công đoàn tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ trong trường hợp nào? Đại diện của tổ chức đại diện tập thể lao động (Công đoàn) tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người lao động, tập thể người lao động trong các vụ việc lao động theo quy định tại Điểm c Khoản 2 Điều 75 BLTTDS năm 2015 và Điều 11 Luật Công đoàn năm 2024.

5. Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp có quyền tham gia những phiên họp nào trước khi mở phiên tòa sơ thẩm? Theo Khoản 3 Điều 76 và Điều 48 BLTTDS năm 2015, người bảo vệ có quyền tham gia phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và tham gia phiên hòa giải vụ án dân sự.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Minh Thu đã nghiên cứu toàn diện chế định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam dưới góc độ lý luận, lịch sử lập pháp và quy định thực định của BLTTDS năm 2015. Công trình phân tích rõ địa vị pháp lý độc lập, quyền hạn và trách nhiệm của từng nhóm chủ thể bảo vệ, đồng thời phản ánh khách quan những vướng mắc trong thực tiễn đăng ký và thu thập chứng cứ. Các giải pháp và kiến nghị được đề xuất trong khóa luận góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự và bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người dân.