Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự Chủ đề: “Tranh tụng trong tố tụng dân sự” là vấn đề thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau, đã có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề này như: Những biểu hiện thuần khiết của hệ thống tranh tụng là sự: “Cân bằng quyền lực trong hệ thống tranh tụng” của tác giả Martin Blackmore (2001)[61], trong đó có trích dẫn định nghĩa của Ủy ban luật pháp tại Úc về hệ thống thanh tụng: “Một dạng tố tụng đặc biệt diễn ra tại Tòa án để xử lý tranh chấp giữa ít nhất là hai bên. Tranh chấp do các bên kiểm soát và mỗi bên đều có cơ hội trình bày phần tranh luận của mình”.
Chấp nhận lời thú tội không phản ánh biểu hiện thuần khiết nhất của hệ thống tranh tụng, đó là phân tích về quyền lực của Nhà nước khi nhân danh công dân của mình để điều tra, truy tố những người bị tình nghi là đã thực hiện tội phạm và gợi mở vấn đề công bằng giữa quyền lực của Nhà nước với quyền được trợ giúp pháp lý của người bị tình nghi. Trong bài giảng: “Cải cách tòa án” của khoa Luật, trường Đại học Connor (2001) [65]có nêu sơ lược về đặc điểm của hệ thống tranh tụng: Giả thiết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, luật sư quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng Bồi thẩm đoàn và thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách tòa án: Cần phải có luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. 7 Đồng thời, cuốn sách đã nêu giả thuyết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, Luật sư nhiệt tình, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng, Bồi thẩm đoàn và Thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội, và kết thúc bài giảng là ý tưởng cải tổ trước các vấn đề: “Luật sư bào chữa quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng”; cần phải có Luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, Luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. Bài viết nêu được nhiều vấn đề mang tính hạn chế của Tố tụng tranh tụng và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách Tòa án.
Cuốn sách: Luật Nhật Bản của cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản; Luật so sánh của giáo sư Michanel Bogdan; Kỷ yếu của dự án VIE/95/017 về pháp luật TTDS. Các tài liệu này đã trình bày lý luận về phiên tòa dân sự và các quy định của pháp luật TTDS về tranh tụng. Những vấn đề này được nghiên cứu sinh sử dụng để so sánh các hệ thống pháp luật, tìm ra cơ sở khoa học của các quy định về tranh tụng trong TTDS, đồng thời chỉ ra các quy định có tính hợp lý, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam để có thể tiếp thu trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTDS Việt Nam về tranh tụng. Cuốn sách: The Three Paths of Justice: Court Proceedings, Arbitration, and Mediation in England (Ius Gentium: Comparative Perspectives on Law and Justice, Vol.
Cuốn sách đã trình bày một cách ngắn gọn hệ thống tố tụng dân sự của Anh trong các vụ kiện dân sự, bao gồm thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales. Đây là một công trình bước đầu và quan trọng của một hệ thống luật pháp với tư cách là nguồn gốc của hệ thống tố tụng Mỹ. Các kết luận và nghiên cứu được đưa ra một cách toàn diện và bao quát toàn bộ kỹ thuật giải quyết tranh chấp. Tranh tụng là không thể thiếu trong thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales.
8 Cuốn sách: Court Proceedings and Principles của Andrews on Civil Processes-Volume 1: [Hardcover] Nxb. Tác giả Neil Andrews trong tác phẩm của mình chủ yếu tập trung nghiên cứu về thủ tục tố tụng (ông cho rằng việc nghiên cứu về tố tụng dân sự được cung cấp bởi các lý do: a) nó cung cấp 13 nghiên cứu chi tiết của thủ tục tố tụng dân sự của Anh (tập 1), hòa giải và trọng tài (tập 2); b) nó xác định giải thích mối liên hệ giữa ba phương thức giải quyết tranh chấp; c) nó xác định các nguyên tắc cơ bản của thủ tục tố tụng tòa án và trọng tài; d) nó đánh giá những ưu điểm của hòa giải và phạm vi khuyến khích mọi người theo đuổi nó và e) nó sắp xếp tất cả các thủ tục giải quyết tranh chấp một cách hệ thống. Một trong những nguyên tắc mà tác giả nhắc đến trong tố tụng dân sự đó là tranh tụng. Đây là nguyên tắc nhằm đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể tham gia tố tụng.
Bài viết: “Vấn đề tranh tụng trong tố tụng dân sự “ của tác giả Nguyễn Công Bình đăng trên tạp chí Luật học, Đại học Luật Hà Nội, số 6/2003[1] đã đề cập đến một số nội dung cơ bản của tranh tụng trong tố tụng dân sự. Trước hết, tranh tụng thực chất là việc các bên đương sự đưa ra các chứng cứ, các căn cứ pháp lí, lập luận, đối đáp lại nhau, tranh luận với nhau để bảo vệ quyền lợi của mình dưới sự giám sát của toà án; đặc trưng của tranh tụng trong tố tụng dân sự bao gồm: Các đương sự - chủ thể của tranh tụng là người giữ vai trò chủ động, quyết định của quá trình tranh tụng, được bình đẳng với nhau, có quyền trao đổi, chuyển giao cho nhau những căn cứ về mặt thực tiễn cũng như luật pháp để bảo vệ quyền lợi của mình. - Toà án can thiệp vào quá trình tranh tụng như một trọng tài. Toà án quyết định giải quyết vụ án trên cơ sở cân nhắc các chứng cứ, căn cứ pháp lí và lập luận mà các bên đương sự đưa ra.
- Hoạt động tranh tụng có thể tồn tại dưới hình thức viết (tranh tụng thông qua việc gửi cho nhau các chứng cứ, lập luận bằng văn bản) hoặc miệng (tranh tụng qua việc phát biểu tranh luận trước toà án). Ngoài ra, bài viết cũng chỉ ra những nhược điểm của tố tụng tranh tụng. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường và đẩy mạnh tranh tụng trong tố tụng dân sự. Bài viết giúp nghiên cứu sinh tham khảo bản chất của tranh tụng và sự khác biệt giữa tố tụng xét hỏi và tố tụng tranh tụng.
9 Bài viết: “Bàn về vấn đề tranh tụng trong dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự” (2004) của Đinh Thị Mai Phương, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 5[46], khẳng định: Tranh tụng, theo một nghĩa khái quát nhất được hiểu là việc các bên đương sự đưa ra những chứng cứ, cơ sở pháp lý, lý lẽ của mình để đối đáp, tranh luận với nhau nhằm chứng minh và bảo vệ quyền lợi của mình trước Tòa án. Theo tác giả bài viết, tranh tụng trong tố tụng dân sự là loại hình tố tụng có nhiều ưu điểm. Nó đề cao được vị trí, vai trò của các đương sự trong quá trình giải quyết tranh chấp, phát huy được tính chủ động của họ trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, qua đó, giúp Tòa án nhận thức được các tình tiết của vụ án mà không phải tốn nhiều công sức trong việc điều tra làm rõ sự việc. Chính vì thế, nó được coi là loại hình tố tụng dân chủ nhất thể hiện được sự tiến bộ, văn minh của một xã hội phát triển.
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm rất tích cực trong việc đề cao quyền dân chủ và phát huy tính chủ động của các đương sự trong quá trình giải quyết vụ án thì tranh tụng trong tố tụng dân sự cũng có những hạn chế nhất định như: Vai trò chủ động của Tòa án bị hạn chế; tố tụng tranh tụng đặt ra yêu cầu rất cao đối với các đương sự trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, kèm theo đó là hoạt động hỗ trợ pháp lý của đội ngũ luật sư. Và thực tế sẽ nảy sinh sự bất bình đẳng giữa các đương sự, nếu một trong các bên không có khả năng tài chính hay không đủ mạnh để tự bảo vệ quyền lợi của chính mình. Tác giả kết luận: Việc mở rộng hoạt động tranh tụng trong quy trình tố tụng nói chung và tố tụng dân sự nói riêng cùng với khả năng thực thi một cách có hiệu quả sẽ là một tiền đề pháp lý quan trọng nhằm nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, mở rộng dân chủ góp phần đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường: Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp do tác giả Nguyễn Thị Thu Hà chủ nhiệm (2011)[17] là công trình nghiên cứu đã xem xét tranh tụng trong TTDS một cách khái quát và khá toàn diện.
Tuy nhiên, công trình được thực hiện trước 10 khi BLTTDS 2015 ra đời, nguyên tắc bảo đảm tranh tụng chưa được ghi nhận trong pháp luật thực định. Bài viết: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ và khả năng ứng dụng vào việc hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2011)[15] đã khẳng định: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ luôn đề cao vai trò của các bên đương sự trong việc chứng minh việc, họ là các chủ thể tranh tụng giữ vai trò chủ động, quyết định kết quả tranh tụng. Trong suốt quá trình tố tụng, các bên đương sự bình đẳng với nhau và liên tục trao đổi với nhau những chứng cứ, lí lẽ, căn cứ pháp lý để chứng minh, biện luận cho quyền lợi hợp pháp của mình trước tòa án trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Tòa án không chủ động thu thập chứng cứ mà chỉ là người trọng tài, giữ vai trò trung gian, căn cứ vào kết quả tranh tụng để ra quyết định giải quyết vụ án.
