Luận Án Tiến Sĩ Về Tranh Tụng Trong Tố Tụng Dân Sự Ở Việt Nam Hiện Nay

Tài liệu chuyên sâu Tranh Tụng Trong Tố Tụng Dân Sự Việt Nam: Thực Trạng và ..., phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho luật

• Tác giả: Đặng Quang Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Thị Mai Hiên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Tranh Tụng Trong Tố Tụng Dân Sự Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu đề tài luận án
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu thực trạng pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu giải pháp hoàn thiện pháp luật về thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.2.1. Những kết quả đạt được và được kế thừa trong luận án
• 1.2.2. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 1.3. Cơ sở lý thuyết và câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.1.1. Khái niệm tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.1.2. Đặc điểm của tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.1.3. Ý nghĩa của tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.2. Cơ sở khoa học của việc quy định tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.2.1. Xuất phát từ việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng dân sự
• 2.2.2. Bảo đảm bình đẳng, công bằng, dân chủ, công khai, công lý không bị chậm trễ trong hoạt động tố tụng dân sự
• 2.2.3. Xuất phát từ bảo đảm tòa án ra phán quyết đúng đắn, chính xác
• 2.3. Các yếu tố đảm bảo thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.3.1. Các quy định của pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.3.2. Vai trò của tòa án khi giải quyết vụ án
• 2.3.3. Sự hỗ trợ của các cá nhân, cơ quan, tổ chức đối với đương sự
• 2.3.4. Cơ chế kiểm sát, giám sát hoạt động tranh tụng
• 2.3.5. Sự hiểu biết pháp luật của các đương sự
• 2.4. Khái quát nội dung điều chỉnh của pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.4.1. Các nguyên tắc bảo đảm thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 2.4.2. Mối quan hệ giữa chế định tranh tụng với chế định khác của pháp luật liên quan
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng pháp luật về tranh trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.1. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của đương sự, người đại diện và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự
• 3.1.2. Thực trạng pháp luật về chứng minh và chứng cứ
• 3.1.3. Thực trạng pháp luật về tranh tụng tại phiên tòa
• 3.1.4. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng
• 3.1.5. Thực trạng pháp luật về quyền và nghĩa vụ của viện kiểm sát trong việc bảo đảm tranh tụng
• 3.2. Thực tiễn thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 3.2.1. Kết quả đạt được trong việc thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 3.2.2. Hạn chế và nguyên nhân của một số hạn chế trong thực tiễn thực hiện về tranh tụng trong tố tụng dân sự hiện nay
• 3.3. Kết luận chương 3
• 4. Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆP PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN TRANH TỤNG TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Đề cao vai trò và trách nhiệm của Tòa án, thiết lập cơ chế phù hợp để có thể hạn chế tối đa việc vi phạm quyền tố tụng của đương sự
• 4.1.2. Thiết lập được các cơ chế bảo đảm sự độc lập, khách quan của Tòa án
• 4.1.3. Thiết lập được một hệ thống chế tài hợp lý để ngăn chặn, xử lý có hiệu quả hành vi vi phạm quyền tranh tụng của đương sự
• 4.1.4. Đáp ứng yêu cầu về cải cách tư pháp và hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh hiện nay
• 4.1.5. Bảo đảm quyền tiếp cận công lý của công dân
• 4.1.6. Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước trên thế giới về tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 4.1.7. Đáp ứng yêu cầu về tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và khắc phục những hạn chế, bất cập của hệ thống pháp luật có liên quan đến tranh tụng trong tố tụng dân sự
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.2.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.2.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay
• 4.3. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Thực trạng pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam

Thực trạng pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan trong quá trình tranh tụng chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến việc thực hiện quyền lợi hợp pháp của đương sự gặp khó khăn. Hệ thống pháp luật hiện tại chưa tạo ra một môi trường tranh chấp công bằng và minh bạch. Đặc biệt, vai trò của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng cũng chưa được phát huy tối đa. Các quy định về chứng minh và chứng cứ trong tố tụng dân sự còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho việc thực hiện quyền lợi của các bên. Theo một nghiên cứu gần đây, có đến 60% các vụ án dân sự không đạt được kết quả như mong đợi do thiếu sự hỗ trợ từ các cơ quan pháp luật. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải cách và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến tranh tụng.

1.1. Quyền và nghĩa vụ của đương sự

Quyền và nghĩa vụ của đương sự trong tố tụng dân sự là một trong những yếu tố quan trọng đảm bảo tính công bằng trong tranh tụng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều đương sự chưa hiểu rõ quyền lợi của mình, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Các quy định hiện hành chưa đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi của đương sự, đặc biệt là trong các vụ án phức tạp. Nhiều đương sự không có đủ kiến thức pháp luật để tham gia vào quá trình tranh tụng, điều này làm giảm tính hiệu quả của quy trình tố tụng. Cần có các biện pháp giáo dục pháp luật cho đương sự để họ có thể tham gia một cách chủ động và hiệu quả hơn trong quá trình tranh tụng.

1.2. Vai trò của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng

Vai trò của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng là rất quan trọng. Tòa án không chỉ là nơi giải quyết tranh chấp mà còn phải đảm bảo rằng mọi bên đều có cơ hội trình bày quan điểm của mình. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều tòa án chưa thực sự phát huy vai trò này. Sự thiếu sót trong việc áp dụng các quy định pháp luật về tranh tụng đã dẫn đến nhiều vụ án không được giải quyết một cách công bằng. Cần có sự cải cách trong cách thức hoạt động của tòa án, từ việc đào tạo nhân sự đến việc áp dụng các quy định pháp luật một cách nghiêm túc hơn. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng tranh tụng và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

II. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự

Để nâng cao hiệu quả của tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam, cần thiết phải có những giải pháp hoàn thiện pháp luật. Trước hết, cần phải làm rõ quyền và nghĩa vụ của các bên trong tranh tụng. Các quy định pháp luật cần được sửa đổi để đảm bảo rằng mọi bên đều có quyền lợi và nghĩa vụ rõ ràng trong quá trình tố tụng. Thứ hai, cần tăng cường vai trò của tòa án trong việc bảo đảm tranh tụng. Tòa án cần có các biện pháp cụ thể để hỗ trợ đương sự trong việc thực hiện quyền lợi của mình. Thứ ba, cần có các chương trình đào tạo về pháp luật cho đương sự để họ có thể tham gia một cách chủ động hơn trong quá trình tranh tụng. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan pháp luật để đảm bảo rằng các quy định về tranh tụng được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Cải cách quy định pháp luật

Cải cách quy định pháp luật về tranh tụng là một trong những giải pháp quan trọng. Cần thiết phải xem xét lại các quy định hiện hành để đảm bảo tính hợp lý và khả thi trong thực tiễn. Các quy định cần phải rõ ràng, cụ thể và dễ hiểu để mọi bên đều có thể nắm bắt và thực hiện. Việc sửa đổi các quy định pháp luật cũng cần phải dựa trên thực tiễn áp dụng để đảm bảo rằng các quy định mới sẽ thực sự có hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên trong tranh tụng.

2.2. Tăng cường đào tạo và hỗ trợ pháp lý

Tăng cường đào tạo và hỗ trợ pháp lý cho đương sự là một giải pháp cần thiết để nâng cao hiệu quả của tranh tụng. Các chương trình đào tạo cần được tổ chức thường xuyên để giúp đương sự hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong tố tụng dân sự. Đồng thời, cần có các dịch vụ hỗ trợ pháp lý để giúp đương sự có thể tiếp cận thông tin và kiến thức pháp luật một cách dễ dàng hơn. Điều này sẽ giúp nâng cao khả năng tham gia của đương sự trong quá trình tranh tụng, từ đó nâng cao chất lượng của quy trình tố tụng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu khoa học được mô tả là luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay", do nghiên cứu sinh Đặng Quang Dũng thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Thị Mai Hiên. Luận án thuộc chuyên ngành Luật kinh tế, mã số 9 38 01 07, bảo vệ năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam, tranh tụng được xác định là một trong những nội dung trọng tâm nhằm đổi mới hoạt động xét xử của Tòa án. Chủ trương này đã được khẳng định xuyên suốt qua nhiều văn kiện của Đảng:

• Nghị quyết số 08-NQ/TW (ngày 21/01/2002) của Bộ Chính trị xác định việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ chứng cứ và ý kiến của các bên tham gia tố tụng.
• Nghị quyết số 48-NQ/TW (ngày 24/05/2005) và Nghị quyết số 49-NQ/TW (ngày 02/06/2005) của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu then chốt để nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp.
• Nghị quyết số 27-NQ/TW (ngày 09/11/2022) của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đề ra nhiệm vụ xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự Tổ quốc và phục vụ nhân dân.

Về mặt thể chế, nguyên tắc "tranh tụng trong xét xử được bảo đảm" đã được hiến định tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa thành một nguyên tắc cơ bản tại Điều 4 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, các quy định pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, mang tính chung chung; vị trí, vai trò của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng chưa được bảo đảm đầy đủ; nhận thức và việc tuân thủ nguyên tắc tranh tụng của các chủ thể còn thiếu đồng bộ. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là sự cần thiết phải có một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống nhằm nhận diện toàn diện các bất cập của pháp luật và thực tiễn thi hành nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng dân sự kể từ khi thi hành BLTTDS năm 2015.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về tranh tụng trong tố tụng dân sự; trên cơ sở đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (5 nhiệm vụ):
  1. Nghiên cứu làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tranh tụng trong tố tụng dân sự.
  2. Nghiên cứu cơ sở khoa học của việc quy định tranh tụng trong tố tụng dân sự.
  3. Nghiên cứu các yếu tố đảm bảo thực hiện tranh tụng và nội dung cơ bản của pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự.
  4. Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay.
  5. Đề xuất định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Văn bản luận án xác định các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

Phân loại	Nội dung chi tiết trong văn bản
Câu hỏi nghiên cứu	1. Trong thực tiễn, tranh tụng trong tố tụng dân sự được áp dụng như thế nào? Việt Nam đang thực hiện mô hình tố tụng nào; có những thuận lợi, khó khăn gì và thời gian tới có cần tiếp tục thay đổi, bổ sung mô hình tranh tụng không? 2. Kinh nghiệm của pháp luật nước ngoài về tranh tụng trong tố tụng dân sự như thế nào để tiếp thu có chọn lọc vào thực tiễn Việt Nam? 3. Có những giải pháp gì để thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự theo yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay?
Giả thuyết nghiên cứu	- Giả thuyết 1: Định hướng của Đảng tại các Nghị quyết số 08-NQ/TW, 48-NQ/TW, 49-NQ/TW đã được chuyển hóa vào pháp luật và thực tiễn áp dụng ở mức độ nào? - Giả thuyết 2: Hoạt động tố tụng tại Tòa án thời gian qua chủ yếu tập trung tranh luận tại phiên tòa, chưa quan tâm đúng mức đến tranh tụng ở giai đoạn trước phiên tòa và quyền lợi của đương sự, dẫn đến chất lượng giải quyết án chưa cao; việc Hiến pháp 2013 và BLTTDS 2015 ghi nhận nguyên tắc tranh tụng đòi hỏi phải mở rộng việc thực hiện ra toàn bộ quá trình tố tụng. - Giả thuyết 3: Mô hình tố tụng thẩm vấn chủ đạo kết hợp tranh luận tại phiên tòa vẫn tồn tại hạn chế (án bị hủy, sửa do thiếu đương sự, thu thập chứng cứ chưa đầy đủ); việc xác lập mô hình tranh tụng hoặc mô hình kết hợp phù hợp sẽ khắc phục được các thiếu sót này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm khoa học đã công bố liên quan đến tranh tụng trong tố tụng dân sự; hệ thống chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước; thực trạng các quy định pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam; các bản án, vụ việc giải quyết thực tế và thực tiễn áp dụng pháp luật về tranh tụng.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: Thực hiện trên phạm vi toàn quốc.
  • Thời gian: Tập trung khảo cứu từ thời điểm thi hành BLTTDS năm 2015 đến nay, có đối chiếu với các giai đoạn pháp luật trước đó.
  • Nội dung: Luận án tiếp cận tranh tụng theo nghĩa hẹp, tập trung vào quá trình giải quyết vụ án dân sự ở hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm tại Tòa án. Các thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, thủ tục rút gọn và thủ tục giải quyết việc dân sự không thuộc trọng tâm phân tích của công trình.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo 3 nhóm hướng nghiên cứu chính:

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Nhóm nghiên cứu về lý luận tranh tụng và pháp luật quốc tế:

   • Tài liệu quốc tế: Martin Blackmore (2001) với nghiên cứu "Cân bằng quyền lực trong hệ thống tranh tụng" (trích dẫn định nghĩa của Ủy ban Luật pháp Úc); bài giảng "Cải cách tòa án" của Khoa Luật Trường Đại học Connor (2001); các ấn phẩm "Luật Nhật Bản" của JICA, "Luật so sánh" của Michael Bogdan, kỷ yếu Dự án VIE/95/017; các công trình của Neil Andrews như The Three Paths of Justice: Court Proceedings, Arbitration, and Mediation in England và Court Proceedings and Principles phân tích cấu trúc tố tụng dân sự Anh và nguyên tắc tranh tụng nhằm bảo đảm bình đẳng giữa các bên.
   • Tài liệu trong nước: Nguyễn Công Bình (2003) với bài viết "Vấn đề tranh tụng trong tố tụng dân sự"; Đinh Thị Mai Phương (2004) với bài viết "Bàn về vấn đề tranh tụng trong dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự"; Nguyễn Thị Thu Hà (2011, 2017) với đề tài NCKH "Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp", bài viết về pháp luật TTDS Hoa Kỳ (2011), luận án tiến sĩ "Phúc thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam" (2011) và đề tài cấp trường về cơ chế bảo đảm quyền con người trong TTDS (2017); Trần Anh Tuấn (2009) với sách chuyên khảo "Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế"; Phạm Như Hưng (2003) và Phan Thị Thu Hà (2016) nghiên cứu nguyên tắc tranh tụng trong luật TTDS Cộng hòa Pháp; Lại Văn Trình (2014) với bài viết đề xuất bổ sung nguyên tắc tranh tụng; Phan Thanh Tùng (2014, 2017) với các công trình về nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật của đương sự trong TTDS; Bùi Thị Huyền (2016) phân tích việc bảo đảm tranh tụng theo BLTTDS năm 2015; Trần Văn Độ (2004) và Mai Bộ (2014) làm rõ bản chất tranh tụng tại phiên tòa và nguyên tắc tranh tụng.

2. Nhóm nghiên cứu về thực trạng pháp luật và tổ chức thực hiện:

   • Lê Thành Dương (2003) với luận án tiến sĩ về đổi mới tổ chức và hoạt động của TAND; Lê Cảm và Nguyễn Ngọc Chí (đồng chủ biên, 2004) với sách "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền"; Trần Huy Liệu (2005) với luận án tiến sĩ về đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp; Uông Chu Lưu (chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước KX.06, 2003) về cải cách thủ tục tư pháp và nâng cao hiệu quả xét xử; Nguyễn Triều Dương (2010) với luận án tiến sĩ về đương sự trong TTDS; Tưởng Duy Lượng và Nguyễn Văn Cường (2004) nghiên cứu vai trò của Thẩm phán đối với việc mở rộng tranh tụng; Nguyễn Văn Lin và Nguyễn Thị Hạnh (2012) phân tích vai trò của Thẩm phán trong thu thập chứng cứ; Bùi Kim Chi (2005) nghiên cứu kỹ năng giao tiếp của Thẩm phán trong tố tụng dân sự.

3. Nhóm nghiên cứu về giải pháp và kinh nghiệm hoàn thiện:

   • Nguyễn Công Bình (2004, 2006) với bài viết về vai trò người tham gia tố tụng và luận án tiến sĩ về bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự; Hoàng Thu Yến (2014) nghiên cứu vai trò của Luật sư bảo vệ quyền con người; Hoàng Thị Thúy Ly (2018) và Nguyễn Thị Thúy Hằng (2015) đề xuất hoàn thiện quy định về tranh tụng tại phiên tòa và quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự; Nguyễn Thanh Lý và Phan Thị Thanh Thủy (2022), Ngô Cường (2018, 2021), Nguyễn Bích Thảo (2021) phân tích mô hình tố tụng, vị trí của Viện kiểm sát và chế định Hội thẩm nhân dân trong tố tụng dân sự dưới góc độ so sánh quốc tế.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Phần lớn các công trình nêu trên được thực hiện trước khi ban hành Hiến pháp năm 2013 và BLTTDS năm 2015, hoặc mới tiếp cận tranh tụng ở phạm vi hẹp (tranh luận tại phiên tòa, giai đoạn phúc thẩm, hoặc nghiên cứu riêng lẻ từng chủ thể như Thẩm phán, đương sự, Viện kiểm sát, Hội thẩm nhân dân). Luận án của tác giả Đặng Quang Dũng lựa chọn giải quyết khoảng trống: Nghiên cứu tranh tụng trong tố tụng dân sự như một chỉnh thể thống nhất bao gồm cả góc độ nguyên tắc pháp lý và quá trình tố tụng xuyên suốt từ giai đoạn thụ lý đến phán quyết bản án, đánh giá toàn diện thực tiễn thi hành BLTTDS năm 2015 và đề xuất các giải pháp gắn liền với định hướng cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Nền tảng triết học và chính trị - pháp lý: Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các quan điểm, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
• Khung lý thuyết pháp lý:
  • Lý thuyết về quyền tiếp cận công lý và quyền được xét xử công bằng (fair trial).
  • Khung phân tích hai mô hình tố tụng cơ bản: Mô hình tố tụng tranh tụng (adversarial system) thuộc truyền thống Thông luật (Common Law) và Mô hình tố tụng thẩm vấn/xét hỏi (inquisitorial system) thuộc truyền thống Dân luật (Civil Law), cùng xu hướng kết hợp/pha trộn giữa hai mô hình trong tư pháp hiện đại.
  • Chế định tài phán tư pháp: Phân định ranh giới giữa chức năng xét xử (trọng tài trung lập) của Tòa án và quyền tự định đoạt, nghĩa vụ chứng minh của các bên đương sự trong các tranh chấp lợi ích tư.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt từ Chương 2 đến Chương 4 để thu thập tài liệu, hệ thống hóa các luận điểm khoa học nhằm nhận diện bản chất và cấu trúc pháp lý của tranh tụng, cũng như khái quát bức tranh thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.
• Phương pháp phân tích: Phân tích, giải thích quy phạm và hệ thống hóa các điều luật cụ thể trong BLTTDS năm 2015, Hiến pháp năm 2013 và các văn bản liên quan.
• Phương pháp so sánh luật học: So sánh các quy định về tranh tụng giữa pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ (BLTTDS 2004, sửa đổi 2011, BLTTDS 2015); so sánh pháp luật Việt Nam với pháp luật của các quốc gia theo hệ thống Common Law (Anh, Mỹ, Úc) và Civil Law (Pháp, Nhật Bản, Liên bang Nga) về cơ chế chứng cứ, vai trò Viện kiểm sát và Hội thẩm nhân dân.
• Phương pháp nghiên cứu phân tích tình huống thực tiễn (case study): Lựa chọn và phân tích các vụ án dân sự cụ thể trong thực tiễn xét xử sơ thẩm, phúc thẩm để chỉ ra những vướng mắc, sai sót trong áp dụng pháp luật (như việc thu thập thiếu chứng cứ, bỏ sót người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, hạn chế quyền tranh luận của đương sự).
• Phương pháp diễn giải và quy nạp: Sử dụng chủ yếu tại Chương 4 để lập luận, khái quát từ thực tiễn nhằm xây dựng hệ thống định hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật.
• Phương pháp biện chứng lịch sử: Khảo cứu sự hình thành, chuyển biến của chế định tranh tụng và quyền tranh luận trong lịch sử tố tụng dân sự Việt Nam và thế giới.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 2013; BLTTDS các năm 2004, 2011, 2015; Luật Tổ chức TAND, Luật Tổ chức VKSND, Luật Luật sư và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Các văn kiện, nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp (Nghị quyết 08-NQ/TW, Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW, Nghị quyết 27-NQ/TW, Văn kiện Đại hội XIII).
• Dữ liệu thực tiễn xét xử, số liệu tổng kết công tác giải quyết án dân sự của ngành Tòa án nhân dân, các bản án, quyết định dân sự sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm của TAND các cấp.
• Tài liệu học thuật, giáo trình, sách chuyên khảo, bài báo khoa học và các công trình luận án tiến sĩ trong và ngoài nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tập trung phân tích, phân loại và đánh giá có hệ thống các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến tranh tụng trong tố tụng dân sự. Tác giả khái quát hóa các kết quả nghiên cứu lý luận, thực tiễn áp dụng và các đề xuất cải cách tư pháp của các học giả tiền nhiệm; chỉ rõ những nội dung đã được giải quyết và những nội dung còn có quan điểm trái chiều (như vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự, sự tham gia của Hội thẩm nhân dân, giới hạn nghĩa vụ chứng minh của Thẩm phán). Trên cơ sở đó, chương 1 xác lập tính cần thiết của đề tài, làm rõ khoảng trống nghiên cứu, xác định 3 câu hỏi và 3 giả thuyết nghiên cứu làm kim chỉ nam cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự

Chương 2 xây dựng nền tảng lý luận toàn diện về tranh tụng trong tố tụng dân sự với các luận điểm cốt lõi:

• Khái niệm và phạm vi tranh tụng:
  • Theo nghĩa rộng: Tranh tụng bắt đầu từ khi xuất hiện tranh chấp và đương sự có nhu cầu giải quyết, kéo dài qua quá trình tố tụng cho đến khi hoàn thành việc thi hành án dân sự.
  • Theo nghĩa hẹp: Tranh tụng là quá trình diễn ra từ khi Tòa án thụ lý đơn khởi kiện đến khi Tòa án ban hành bản án, quyết định giải quyết vụ án (tập trung chủ yếu ở giai đoạn chuẩn bị xét xử, xét xử sơ thẩm và phúc thẩm).
• Phân biệt tranh tụng và tranh luận: Tranh luận là sự trình bày, đối đáp miệng tại phiên tòa (một giai đoạn của phiên tòa); trong khi tranh tụng là một quá trình tổng thể bao gồm quyền, nghĩa vụ cung cấp chứng cứ, tiếp cận, công khai chứng cứ, yêu cầu đối chất, tham gia xét hỏi và đối đáp trong suốt quá trình tố tụng.
• Cơ sở khoa học của việc quy định tranh tụng: Xuất phát từ yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân, quyền tiếp cận công lý; bảo đảm tính dân chủ, bình đẳng, công bằng và công khai; tạo cơ sở để Tòa án xác định sự thật khách quan và ban hành phán quyết chính xác.
• Nội dung điều chỉnh của pháp luật về tranh tụng theo BLTTDS năm 2015:
  • Về tiếp cận và công khai chứng cứ: Quy định đương sự có nghĩa vụ sao gửi chứng cứ cho bên đối phương (khoản 5 Điều 96); Tòa án thông báo chứng cứ tự thu thập trong thời hạn 03 ngày (khoản 5 Điều 97); giới hạn thời hạn giao nộp chứng cứ không vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm; tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải (Điều 210).
  • Về tranh tụng tại phiên tòa: Gồm hai thủ tục trọng tâm là xét hỏi và tranh luận; bảo đảm quyền đối đáp, không hạn chế thời gian tranh luận của đương sự; Tòa án điều hành tranh tụng và căn cứ vào kết quả tranh tụng để ra bản án (khoản 3 Điều 24).
  • Về chủ thể tranh tụng: Đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan) giữ vai trò trung tâm; người đại diện và người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp (luật sư) hỗ trợ thực hiện quyền tranh tụng; Tòa án giữ vai trò trọng tài điều khiển, bảo đảm sự bình đẳng và độc lập xét xử.

Chương 3: Thực trạng pháp luật về tranh tụng trong tố tụng dân sự và thực tiễn thực hiện ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đi sâu đánh giá các quy định thực định và kết quả áp dụng trong thực tế xét xử từ khi thi hành BLTTDS năm 2015:

• Thực trạng quy định pháp luật: Phân tích cụ thể các điều luật điều chỉnh quyền, nghĩa vụ của đương sự, người đại diện, luật sư; quy định về nghĩa vụ chứng minh và biện pháp thu thập chứng cứ; quy trình phiên họp tiếp cận công khai chứng cứ; thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa; thẩm quyền của Tòa án và sự tham gia của Viện kiểm sát.
• Kết quả đạt được trong thực tiễn: Việc ghi nhận nguyên tắc tranh tụng tại Điều 4 BLTTDS năm 2015 đã tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức của Thẩm phán và các chủ thể tố tụng; phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ giúp các bên nắm bắt chứng cứ sớm, giảm thiểu sự bất ngờ tại phiên tòa; hoạt động tranh luận tại phiên tòa ngày càng thực chất, dân chủ hơn.
• Hạn chế và nguyên nhân:
  • Về quy định pháp luật: Quy định về hậu quả pháp lý khi đương sự vi phạm nghĩa vụ gửi chứng cứ cho bên kia chưa rõ ràng; quy định về việc giao nộp chứng cứ mới tại cấp phúc thẩm còn kẽ hở dễ bị lạm dụng để kéo dài vụ án; vị trí của Viện kiểm sát và việc phát biểu ý kiến giải quyết vụ án của Kiểm sát viên tại phiên tòa sơ thẩm còn nhiều ý kiến khác nhau về tính tương thích với nguyên tắc tranh tụng; cơ chế hoạt động của Hội thẩm nhân dân còn nặng tính hình thức do thiếu chuyên môn sâu so với Thẩm phán.
  • Về thực tiễn thực hiện: Một số Thẩm phán vẫn giữ thói quen tố tụng xét hỏi mang tính áp đặt, chưa tạo điều kiện tối đa cho đương sự tranh luận; sự bất bình đẳng về khả năng chứng minh giữa các đương sự do trình độ hiểu biết pháp luật hạn chế và việc tiếp cận dịch vụ luật sư còn chưa đồng đều; hiện tượng án bị hủy, sửa do thu thập chứng cứ chưa đầy đủ hoặc bỏ sót người tham gia tố tụng vẫn còn xảy ra.

Chương 4: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 đề xuất các quan điểm định hướng và nhóm giải pháp cụ thể:

• 7 định hướng hoàn thiện pháp luật:
  1. Đề cao vai trò và trách nhiệm của Tòa án, thiết lập cơ chế phù hợp để hạn chế tối đa việc vi phạm quyền tố tụng của đương sự.
  2. Thiết lập cơ chế bảo đảm sự độc lập, khách quan của Tòa án khi thực hiện quyền tài phán.
  3. Xây dựng hệ thống chế tài hợp lý để ngăn chặn, xử lý hiệu quả hành vi cản trở hoặc vi phạm quyền tranh tụng của đương sự.
  4. Đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 27-NQ/TW và hội nhập kinh tế quốc tế.
  5. Bảo đảm quyền tiếp cận công lý của công dân theo quy định của Hiến pháp.
  6. Tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế về mô hình tranh tụng trong tố tụng dân sự phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.
  7. Bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật (giữa BLTTDS với Luật Tổ chức TAND, Luật Tổ chức VKSND, Luật Luật sư, Bộ luật Dân sự...).
• Hai nhóm giải pháp chủ yếu:
  • Nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật: Hoàn thiện chế định chứng cứ (quy định rõ chế tài không chấp nhận chứng cứ giao nộp muộn không có lý do chính đáng; siết chặt điều kiện nộp chứng cứ mới ở cấp phúc thẩm); hoàn thiện thủ tục phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ; đổi mới trình tự phiên tòa sơ thẩm theo hướng phân định rõ phần tranh biện của đương sự và sự điều hành của HĐXX; hoàn thiện quy định về phạm vi tham gia của Viện kiểm sát và đổi mới chế định Hội thẩm nhân dân.
  • Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật: Tăng cường đào tạo, nâng cao kỹ năng điều hành tranh tụng cho đội ngũ Thẩm phán; nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của Luật sư, phát triển trợ giúp pháp lý; nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân; tăng cường cơ sở vật chất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa trong hoạt động tố tụng của Tòa án.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm tranh tụng trong tố tụng dân sự dưới hai góc độ: Tiếp cận theo nghĩa rộng (từ khi phát sinh tranh chấp đến thi hành án) và tiếp cận theo nghĩa hẹp (từ khi thụ lý vụ án đến khi ra bản án, quyết định giải quyết vụ án).
2. Làm rõ sự khác biệt bản chất giữa "tranh tụng" (nguyên tắc, quá trình xuyên suốt toàn bộ quá trình tố tụng, gắn liền với chứng cứ và đối đáp) và "tranh luận" (một thủ tục, giai đoạn cụ thể tại phiên tòa).
3. Luận giải cơ sở khoa học của tranh tụng gắn liền với việc bảo đảm quyền con người, quyền tiếp cận công lý, nguyên tắc bình đẳng và chức năng tài phán trung lập của Tòa án; xác định các yếu tố bảo đảm tranh tụng trong nền tư pháp Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Phân tích, nhận diện có hệ thống những vướng mắc, khiếm khuyết trong các quy định của BLTTDS năm 2015 và các luật liên quan về nghĩa vụ giao nộp, công khai chứng cứ, thủ tục tại phiên tòa, vai trò của Viện kiểm sát và Hội thẩm nhân dân.
2. Đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật, chỉ ra nguyên nhân của những tồn tại (như thói quen xét hỏi của Thẩm phán, sự lạm dụng quyền giao nộp chứng cứ muộn của đương sự, án bị hủy sửa do vi phạm thủ tục tố tụng).
3. Xây dựng hệ thống các giải pháp hoàn thiện pháp luật thực định và giải pháp tổ chức thực hiện đồng bộ, có tính khả thi, phục vụ trực tiếp cho mục tiêu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu được xác định trong văn bản, luận án chỉ tập trung làm rõ tranh tụng theo nghĩa hẹp trong quá trình giải quyết vụ án dân sự ở hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm tại Tòa án. Do đó, luận án chưa đi sâu phân tích toàn diện các quy định và thực tiễn tranh tụng trong các giai đoạn tố tụng đặc biệt khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tác giả xác định các nội dung về tranh tụng trong quá trình giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, thủ tục rút gọn và thủ tục giải quyết các việc dân sự sẽ được tiếp tục nghiên cứu, làm rõ ở các công trình khoa học tiếp theo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và các luận cứ khoa học thực tiễn để phục vụ việc rà soát, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các văn bản hướng dẫn thi hành nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp.
• Cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên): Tham khảo để nâng cao nhận thức, đổi mới kỹ năng điều hành phiên họp công khai chứng cứ, kỹ năng điều khiển phiên tòa xét xử sơ thẩm và phúc thẩm theo hướng tôn trọng và bảo đảm quyền tranh tụng của đương sự.
• Giới luật sư và người tham gia tố tụng: Là tài liệu tham khảo về quyền và nghĩa vụ tố tụng, kỹ năng thu thập, giao nộp, tiếp cận chứng cứ và kỹ năng tranh luận nhằm bảo vệ tốt nhất quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học: Phục vụ công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu của giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Tố tụng Dân sự, Luật Tố tụng Hành chính và Luật Kinh tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm tranh tụng trong tố tụng dân sự theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp như thế nào?

Theo phân tích của tác giả:

• Theo nghĩa rộng: Tranh tụng bắt đầu từ khi có tranh chấp dân sự và đương sự thể hiện nhu cầu giải quyết tranh chấp, kết thúc khi giải quyết xong tranh chấp bao gồm cả giai đoạn thi hành án dân sự (kể cả việc công nhận kết quả hòa giải ngoài Tòa án).
• Theo nghĩa hẹp: Tranh tụng bắt đầu từ khi Tòa án thụ lý đơn khởi kiện vụ án dân sự và kết thúc khi Tòa án ban hành bản án, quyết định giải quyết vụ án, tập trung trọng tâm ở các giai đoạn chuẩn bị xét xử, xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm.

2. Sự khác biệt căn bản giữa nguyên tắc "tranh tụng" trong BLTTDS 2015 và "tranh luận" trong các quy định trước đây là gì?

"Tranh luận" (quy định tại BLTTDS 2004 sửa đổi 2011) chỉ là một giai đoạn, hình thức tố tụng diễn ra tại phiên tòa sau khi kết thúc phần xét hỏi. Trong khi đó, "tranh tụng" (quy định tại Điều 4 BLTTDS 2015) là một nguyên tắc cơ bản và là một quá trình tổng thể diễn ra xuyên suốt toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, bao gồm quyền thu thập, giao nộp, nghĩa vụ thông báo, tiếp cận, công khai chứng cứ từ khi thụ lý, tham gia phiên họp tiếp cận chứng cứ, hỏi và tranh luận, đối đáp tại phiên tòa.

3. Quy định về tiếp cận, công khai chứng cứ trong BLTTDS 2015 có những điểm mới nổi bật nào được luận án phân tích?

Luận án chỉ ra các điểm mới:

• Đương sự khi giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án có nghĩa vụ sao gửi tài liệu, chứng cứ đó cho các đương sự khác (khoản 5 Điều 96).
• Tòa án phải thông báo về tài liệu, chứng cứ do mình tự thu thập cho các đương sự trong thời hạn 03 ngày (khoản 5 Điều 97).
• Giới hạn thời hạn giao nộp chứng cứ của đương sự không vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm (khoản 4 Điều 96).
• Bổ sung thủ tục bắt buộc mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải trước khi mở phiên tòa (Điều 210).

4. Luận án nêu ra những yếu tố cơ bản nào nhằm bảo đảm thực hiện tranh tụng trong tố tụng dân sự?

Tác giả xác định 5 yếu tố cơ bản bảo đảm thực hiện tranh tụng:

1. Hệ thống các quy định của pháp luật hoàn thiện về tranh tụng trong tố tụng dân sự.
2. Vai trò trọng tài trung lập, độc lập và khách quan của Tòa án khi giải quyết vụ án.
3. Sự hỗ trợ pháp lý của các cá nhân, tổ chức (đặc biệt là luật sư và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp).
4. Cơ chế kiểm sát, giám sát hoạt động tranh tụng.
5. Sự hiểu biết pháp luật và năng lực thực hiện quyền tố tụng của các đương sự.

5. Văn bản luận án đề cập đến những bất cập chủ yếu nào trong thực tiễn thực hiện tranh tụng hiện nay?

Các bất cập chính được nêu gồm: Thẩm phán vẫn còn mang nặng thói quen xét hỏi áp đặt; đương sự lạm dụng việc nộp chứng cứ muộn hoặc xuất trình chứng cứ mới ở cấp phúc thẩm; quy định về vai trò phát biểu của Viện kiểm sát và cơ chế tham gia của Hội thẩm nhân dân còn chưa thực sự phù hợp với bản chất tranh tụng; nhận thức và kỹ năng tranh tụng của đương sự và người tham gia tố tụng chưa đồng đều dẫn đến một số bản án bị hủy, sửa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam hiện nay" của tác giả Đặng Quang Dũng là công trình nghiên cứu chuyên khảo về mặt lý luận và thực tiễn thi hành nguyên tắc tranh tụng trong hệ thống tố tụng dân sự Việt Nam. Tác giả đã làm rõ cấu trúc lý luận của mô hình tranh tụng, đối chiếu các chuẩn mực pháp lý quốc tế và phân tích toàn diện thực trạng quy định của BLTTDS năm 2015. Trên cơ sở nhận diện các vướng mắc trong thực tiễn xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, luận án đã đề xuất hệ thống 7 định hướng cùng các nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi, đáp ứng mục tiêu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về tranh tụng trong tố tụng dân sự Chủ đề: “Tranh tụng trong tố tụng dân sự” là vấn đề thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau, đã có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề này như: Những biểu hiện thuần khiết của hệ thống tranh tụng là sự: “Cân bằng quyền lực trong hệ thống tranh tụng” của tác giả Martin Blackmore (2001)[61], trong đó có trích dẫn định nghĩa của Ủy ban luật pháp tại Úc về hệ thống thanh tụng: “Một dạng tố tụng đặc biệt diễn ra tại Tòa án để xử lý tranh chấp giữa ít nhất là hai bên. Tranh chấp do các bên kiểm soát và mỗi bên đều có cơ hội trình bày phần tranh luận của mình”.

Chấp nhận lời thú tội không phản ánh biểu hiện thuần khiết nhất của hệ thống tranh tụng, đó là phân tích về quyền lực của Nhà nước khi nhân danh công dân của mình để điều tra, truy tố những người bị tình nghi là đã thực hiện tội phạm và gợi mở vấn đề công bằng giữa quyền lực của Nhà nước với quyền được trợ giúp pháp lý của người bị tình nghi. Trong bài giảng: “Cải cách tòa án” của khoa Luật, trường Đại học Connor (2001) [65]có nêu sơ lược về đặc điểm của hệ thống tranh tụng: Giả thiết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, luật sư quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng Bồi thẩm đoàn và thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách tòa án: Cần phải có luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. 7 Đồng thời, cuốn sách đã nêu giả thuyết về mâu thuẫn, quyền tự quyết của các bên, Luật sư nhiệt tình, tính trung lập tư pháp, không có biện pháp khắc phục, quang cảnh công lý, những vấn đề của Công tố viên và Luật sư, với nhân chứng, Bồi thẩm đoàn và Thẩm phán, thảm họa mặc cả buộc tội, và kết thúc bài giảng là ý tưởng cải tổ trước các vấn đề: “Luật sư bào chữa quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên tòa và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng”; cần phải có Luật ngăn chặn che giấu, bóp méo hoặc bịa đặt sự thực, Luật tìm kiếm chứng cứ bắt buộc và tiết lộ bắt buộc, Bồi thẩm đoàn chuyên nghiệp. Bài viết nêu được nhiều vấn đề mang tính hạn chế của Tố tụng tranh tụng và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách Tòa án.

Cuốn sách: Luật Nhật Bản của cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản; Luật so sánh của giáo sư Michanel Bogdan; Kỷ yếu của dự án VIE/95/017 về pháp luật TTDS. Các tài liệu này đã trình bày lý luận về phiên tòa dân sự và các quy định của pháp luật TTDS về tranh tụng. Những vấn đề này được nghiên cứu sinh sử dụng để so sánh các hệ thống pháp luật, tìm ra cơ sở khoa học của các quy định về tranh tụng trong TTDS, đồng thời chỉ ra các quy định có tính hợp lý, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam để có thể tiếp thu trong quá trình hoàn thiện pháp luật TTDS Việt Nam về tranh tụng. Cuốn sách: The Three Paths of Justice: Court Proceedings, Arbitration, and Mediation in England (Ius Gentium: Comparative Perspectives on Law and Justice, Vol.

Cuốn sách đã trình bày một cách ngắn gọn hệ thống tố tụng dân sự của Anh trong các vụ kiện dân sự, bao gồm thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales. Đây là một công trình bước đầu và quan trọng của một hệ thống luật pháp với tư cách là nguồn gốc của hệ thống tố tụng Mỹ. Các kết luận và nghiên cứu được đưa ra một cách toàn diện và bao quát toàn bộ kỹ thuật giải quyết tranh chấp. Tranh tụng là không thể thiếu trong thủ tục tố tụng tòa án ở Anh và xứ Wales.

8 Cuốn sách: Court Proceedings and Principles của Andrews on Civil Processes-Volume 1: [Hardcover] Nxb. Tác giả Neil Andrews trong tác phẩm của mình chủ yếu tập trung nghiên cứu về thủ tục tố tụng (ông cho rằng việc nghiên cứu về tố tụng dân sự được cung cấp bởi các lý do: a) nó cung cấp 13 nghiên cứu chi tiết của thủ tục tố tụng dân sự của Anh (tập 1), hòa giải và trọng tài (tập 2); b) nó xác định giải thích mối liên hệ giữa ba phương thức giải quyết tranh chấp; c) nó xác định các nguyên tắc cơ bản của thủ tục tố tụng tòa án và trọng tài; d) nó đánh giá những ưu điểm của hòa giải và phạm vi khuyến khích mọi người theo đuổi nó và e) nó sắp xếp tất cả các thủ tục giải quyết tranh chấp một cách hệ thống. Một trong những nguyên tắc mà tác giả nhắc đến trong tố tụng dân sự đó là tranh tụng. Đây là nguyên tắc nhằm đảm bảo sự bình đẳng trước pháp luật của các chủ thể tham gia tố tụng.

Bài viết: “Vấn đề tranh tụng trong tố tụng dân sự “ của tác giả Nguyễn Công Bình đăng trên tạp chí Luật học, Đại học Luật Hà Nội, số 6/2003[1] đã đề cập đến một số nội dung cơ bản của tranh tụng trong tố tụng dân sự. Trước hết, tranh tụng thực chất là việc các bên đương sự đưa ra các chứng cứ, các căn cứ pháp lí, lập luận, đối đáp lại nhau, tranh luận với nhau để bảo vệ quyền lợi của mình dưới sự giám sát của toà án; đặc trưng của tranh tụng trong tố tụng dân sự bao gồm: Các đương sự - chủ thể của tranh tụng là người giữ vai trò chủ động, quyết định của quá trình tranh tụng, được bình đẳng với nhau, có quyền trao đổi, chuyển giao cho nhau những căn cứ về mặt thực tiễn cũng như luật pháp để bảo vệ quyền lợi của mình. - Toà án can thiệp vào quá trình tranh tụng như một trọng tài. Toà án quyết định giải quyết vụ án trên cơ sở cân nhắc các chứng cứ, căn cứ pháp lí và lập luận mà các bên đương sự đưa ra.

- Hoạt động tranh tụng có thể tồn tại dưới hình thức viết (tranh tụng thông qua việc gửi cho nhau các chứng cứ, lập luận bằng văn bản) hoặc miệng (tranh tụng qua việc phát biểu tranh luận trước toà án). Ngoài ra, bài viết cũng chỉ ra những nhược điểm của tố tụng tranh tụng. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường và đẩy mạnh tranh tụng trong tố tụng dân sự. Bài viết giúp nghiên cứu sinh tham khảo bản chất của tranh tụng và sự khác biệt giữa tố tụng xét hỏi và tố tụng tranh tụng.

9 Bài viết: “Bàn về vấn đề tranh tụng trong dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự” (2004) của Đinh Thị Mai Phương, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 5[46], khẳng định: Tranh tụng, theo một nghĩa khái quát nhất được hiểu là việc các bên đương sự đưa ra những chứng cứ, cơ sở pháp lý, lý lẽ của mình để đối đáp, tranh luận với nhau nhằm chứng minh và bảo vệ quyền lợi của mình trước Tòa án. Theo tác giả bài viết, tranh tụng trong tố tụng dân sự là loại hình tố tụng có nhiều ưu điểm. Nó đề cao được vị trí, vai trò của các đương sự trong quá trình giải quyết tranh chấp, phát huy được tính chủ động của họ trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, qua đó, giúp Tòa án nhận thức được các tình tiết của vụ án mà không phải tốn nhiều công sức trong việc điều tra làm rõ sự việc. Chính vì thế, nó được coi là loại hình tố tụng dân chủ nhất thể hiện được sự tiến bộ, văn minh của một xã hội phát triển.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm rất tích cực trong việc đề cao quyền dân chủ và phát huy tính chủ động của các đương sự trong quá trình giải quyết vụ án thì tranh tụng trong tố tụng dân sự cũng có những hạn chế nhất định như: Vai trò chủ động của Tòa án bị hạn chế; tố tụng tranh tụng đặt ra yêu cầu rất cao đối với các đương sự trong việc chứng minh và tự bảo vệ quyền lợi của mình, kèm theo đó là hoạt động hỗ trợ pháp lý của đội ngũ luật sư. Và thực tế sẽ nảy sinh sự bất bình đẳng giữa các đương sự, nếu một trong các bên không có khả năng tài chính hay không đủ mạnh để tự bảo vệ quyền lợi của chính mình. Tác giả kết luận: Việc mở rộng hoạt động tranh tụng trong quy trình tố tụng nói chung và tố tụng dân sự nói riêng cùng với khả năng thực thi một cách có hiệu quả sẽ là một tiền đề pháp lý quan trọng nhằm nâng cao chất lượng xét xử của Tòa án, mở rộng dân chủ góp phần đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường: Tranh tụng trong tố tụng dân sự ở Việt Nam trước yêu cầu cải cách tư pháp do tác giả Nguyễn Thị Thu Hà chủ nhiệm (2011)[17] là công trình nghiên cứu đã xem xét tranh tụng trong TTDS một cách khái quát và khá toàn diện.

Tuy nhiên, công trình được thực hiện trước 10 khi BLTTDS 2015 ra đời, nguyên tắc bảo đảm tranh tụng chưa được ghi nhận trong pháp luật thực định. Bài viết: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ và khả năng ứng dụng vào việc hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2011)[15] đã khẳng định: Pháp luật tố tụng dân sự Hoa Kỳ luôn đề cao vai trò của các bên đương sự trong việc chứng minh việc, họ là các chủ thể tranh tụng giữ vai trò chủ động, quyết định kết quả tranh tụng. Trong suốt quá trình tố tụng, các bên đương sự bình đẳng với nhau và liên tục trao đổi với nhau những chứng cứ, lí lẽ, căn cứ pháp lý để chứng minh, biện luận cho quyền lợi hợp pháp của mình trước tòa án trên cơ sở các quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Tòa án không chủ động thu thập chứng cứ mà chỉ là người trọng tài, giữ vai trò trung gian, căn cứ vào kết quả tranh tụng để ra quyết định giải quyết vụ án.