Chương 1: Lý luận và lịch sử về án lệ, áp dụng án lệ trên thế giới và tại Việt Nam. Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử của Tòa án ở Việt Nam. Chương 3: Định hƣớng và các giải pháp nhằm tăng cƣờng hiệu quả của việc áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu luận văn, tác giả vận dụng các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể nhƣ: - Phƣơng pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử áp dụng cho việc nghiên cứu sự vận động của án lệ trong các giai đoạn lịch sử.
- Phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu đƣợc sử dụng trong việc so sánh việc áp dụng án lệ theo pháp luật Việt Nam và nƣớc ngoài nhƣ Anh, Mỹ, Pháp, Đức (Đƣợc tập trung viết tại chƣơng 1), đồng thời, phân tích để đƣa ra những khó khăn, hƣớng giải quyết cụ thể. (Chủ yếu đƣợc thực hiện tại Chƣơng 2 và chƣơng 3 của đề tài) 5 Chƣơng 1 LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ VỀ ÁN LỆ, ÁP DỤNG ÁN LỆ TRÊN THẾ GIỚI VÀ TẠI VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận và lịch sử án lệ 1. Khái niệm án lệ Án lệ là một khái niệm cơ bản trong khoa học pháp lý ở Việt Nam cũng nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới.
Có thể đối với nhiều ngƣời dân “án lệ” là một thuật ngữ pháp lý còn khá xa lạ, do việc áp dụng án lệ vào trong thực tiễn xét xử không nhiều. Nhƣng hiện nay án lệ là một trong những nguồn thuộc hệ thống pháp luật Việt Nam. Án lệ là những vụ việc đã xảy ra từ trƣớc đó, đƣợc giải quyết qua nội dung của bản án, quyết định của Tòa án và đƣợc lƣu giữ lại, có tính chất mẫu mực, đƣợc coi là nguồn của pháp luật, dùng để tham khảo cho quá trình xử lý các vụ việc có tính chất tƣơng tự. Ở các quốc gia theo hệ thống pháp luật Common Law thì án lệ đƣợc coi là một nguồn luật chính thức và quan trọng trong quá trình xét xử.
Mặc dù Việt Nam là quốc gia theo hệ thống pháp luật thực định, nhƣng đã thừa nhận các án lệ trở thành nguồn pháp luật, tuy nhiên trên thực tế thì án lệ không đƣợc áp dụng quá nhiều mà chủ yếu là căn cứ vào các quy định của pháp luật hiện hành. Không phải bất cứ bản án, quyết định nào của Tòa án cũng đều đƣợc trở thành án lệ, mà đó phải là những bản án, quyết định cụ thể đã đƣợc Hội đồng thẩm phán TANDTC và Chánh án TANDTC lựa chọn và ra quyết định công bố là án lệ đƣợc TA áp dụng và tham khao trong hoạt động xét xử. Ở nƣớc ta hiện nay, có khá nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này. Nói một cách khái quát, Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể đƣợc Hội đồng Thẩm phán TANDTC lựa chọn và đƣợc Chánh án TANDTC công bố là án lệ để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.
Ở Việt Nam, Án lệ mới đƣợc chính thức 6 thừa nhận là khuôn mẫu hoặc làm cơ sở để Tòa án dựa vào đó để phán quyết hoặc lập luận cho phán quyết của mình khi giải quyết vụ việc khác xảy ra về sau khi có các tình huống pháp lý tƣơng tự. So với nhiều nƣớc trên thế giới, Án lệ ở Việt Nam đƣợc thừa nhận tƣơng đối muộn, từ năm 2014, sau khi Luật tổ chức Tòa án đƣợc ban hành, Án lệ mới đƣợc chính thức thừa nhận nhƣ một loại nguồn pháp luật. Án lệ thực chất là những bản án, quyết định của Tòa án, trong những bản án, quyết định đó có chứa những lập luận, nhận định mang tính điển hình, khuôn mẫu để giải quyết một việc khác quan, công bằng, thấu tình, đạt lý, vì vậy chúng đƣợc các cơ quan có thẩm quyền thừa nhận, phát triển thành khuôn mẫu chung để giải quyết các vụ việc có tính chất tƣơng tự. Mối quan hệ án lệ với các nguồn khác của pháp luật Theo dòng phát triển của lịch sử, nguồn của pháp luật cũng ngày càng trở nên đa dạng hơn với sự phát triển và ảnh hƣởng to lớn đến đời sống pháp luật nói chung.
Mỗi loại nguồn càng phát huy đƣợc giá trị của chúng khi đặt chúng vào mối quan hệ thống nhất với nhau để chúng tƣơng tác và phát huy các giá trị của nhau nhằm thực hiện vai trò của chúng một cách hiệu quả nhất nhƣng cũng có thể hạn chế vai trò hay tác dụng của nhau. Do vậy, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa án lệ với các loại nguồn khác của pháp luật có ý nghĩa cả về mặt lý luận cũng nhƣ thực tiễn, đặc biệt trong điều kiện ở Việt Nam hiện nay khi án lệ đã chính thức đƣợc thừa nhận. Trong từng hệ thống pháp luật, mỗi loại nguồn pháp luật sẽ có một vị trí, một vai trò riêng biệt. Mỗi loại nguồn pháp luật có những ƣu điểm và hạn chế riêng do đó không một hệ thống pháp luật nào chỉ sử dụng một loại nguồn duy nhất.
Tùy theo truyền thống pháp lý và thái độ của từng nhà nƣớc mà mỗi loại nguồn đó lại đƣợc sử dụng hoặc không ở những mức độ khác nhau tùy thuộc vào mức độ ƣu điểm hay hạn chế của chúng hay có thể do quan điểm tiếp cận của các nhà cầm quyền. Phổ biến trong lịch sử, pháp luật ở mỗi dòng họ pháp luật trên thế giới có các nguồn chủ yếu là tập quán pháp, tiền lệ pháp và văn bản quy phạm pháp luật, trong đó phần lớn tiền lệ pháp đƣợc gọi là án lệ do chủ yếu tồn tại dƣới dạng là các 7 phán quyết của các chủ thể có thẩm quyền tài phán. Ngoài ra, còn một số nguồn pháp luật khác, tuy không gọi là nguồn cơ bản nhƣng cũng có những đóng góp nhất định trong đời sống pháp luật nhƣ chính sách của các lực lƣợng cầm quyền, lẽ công bằng, quan điểm học lý (quan điểm của các nhà nghiên cứu luật học)… và ngày nay là các điều ƣớc quốc tế, các hợp đồng dân sự, thƣơng mại và cả hợp đồng hành chính đƣợc ký kết trên cơ sở tự do ý chí… Các loại nguồn này có quan hệ với nhau, vừa bổ sung cho nhau, vừa kết hợp với nhau để phát huy đƣợc những giá trị, ƣu thế của nhau nhƣng cũng có thể giới hạn nhau ở những mức độ nhất định. Trong lịch sử, án lệ không phải bao giờ cũng có vai trò quan trọng, thậm chí ở một số nền văn minh phát triển, án lệ cũng chỉ giữ một vị trí khiêm tốn do sự phát triển lấn át của các nguồn pháp luật khác, trong đó đặc biệt là sự tồn tại của văn bản quy phạm pháp luật.
Tuy nhiên, dù có đƣợc sử dụng nhiều hay không thì án lệ cũng có một chỗ đứng nhất định trong lịch sử pháp luật và có những ảnh hƣởng, đồng thời cũng chịu ảnh hƣởng của các nguồn pháp luật khác. Sự ảnh hƣởng qua lại giữa án lệ và các nguồn pháp luật khác chính là nội dung của mối quan hệ giữa chúng đƣợc thể hiện trên những phƣơng diện sau: Trong hoạt động xây dựng pháp luật Ở phƣơng diện này, mối quan hệ giữa án lệ với các nguồn luật đƣợc thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau: Án lệ cùng các nguồn luật được hình thành tạo cơ sở pháp lý đa dạng cho các hoạt động kinh tế - chính trị - xã hội Án lệ và các nguồn pháp luật khác cùng làm hình thành nên một hệ thống các căn cứ pháp lý phong phú cho các hoạt động thực tế. Trên thực tế, từ khi ra đời, nhà nƣớc chƣa phải là lực lƣợng sáng tạo ngay ra pháp luật đƣợc. Pháp luật ban đầu đƣợc hình thành từ việc nhà nƣớc thừa nhận những quy tắc có sẵn trong các cộng đồng dân cƣ - mà chủ yếu là các tập quán - thành tập quán pháp.
Các tập quán là một trong những nguyên liệu ban đầu cho quá trình xây dựng pháp luật. Nhà nƣớc lựa chọn những phong tục, tập quán đã tồn tại lâu đời, đƣợc lƣu truyền trong xã hội vẫn còn phù hợp với yêu cầu của việc điều chỉnh các quan hệ xã hội đã đang và có 8 thể sẽ xảy ra trong tƣơng lai. Tuy nhiên, các tập quán thƣờng thiếu hụt nhiều so với các yêu cầu điều chỉnh xã hội đã và đang ngày càng trở nên phức tạp. Các tình huống pháp lý xảy ra ngày càng nhiều trong khi các tập quán chỉ có số lƣợng hạn chế và kém linh hoạt nên không thể đáp ứng yêu cầu của xã hội phát triển.
Việc tìm ra các giải pháp pháp lý giúp để kịp điều chỉnh các quan hệ đó là cần thiết và án lệ đã ra đời. Đó chính là giải pháp hữu hiệu, cần thiết nhƣ một sự bổ sung tất yếu cho nguồn tập quán pháp, nhất là trong điều kiện chữ viết chƣa đƣợc phổ biến để cho phép văn bản quy phạm pháp luật có điều kiện thể hiện vai trò của mình. Nhƣ vậy, ngay từ thuở ban đầu, án lệ đã có vai trò là sự bổ sung đáng kể cho các nguồn pháp luật khác, nhất là khi chữ viết chƣa đƣợc phổ biến nên văn bản quy phạm pháp luật còn hạn chế và ít đƣợc sử dụng. Ngay cả trong xã hội hiện đại, khi nền văn minh có chữ viết đã trở nên phổ biến và việc sử dụng văn bản quy phạm pháp luật ngày càng nhiều, loại nguồn này vẫn không thể bao quát hết đƣợc các lĩnh vực cần đƣợc điều chỉnh bởi pháp luật.
Cùng các loại nguồn khác nhƣ quan điểm học lý, chính sách của lực lƣợng cầm quyền, lẽ công bằng, án lệ cũng đƣợc thừa nhận ngày càng phổ biến nhƣ những giải pháp pháp lý quan trọng đáp ứng cho yêu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội cũng ngày càng trở nên đa dạng. Điều đó giúp cho các nhà quản lý cũng nhƣ các chủ thể khác trong xã hội có nhiều lựa chọn hơn trọng việc tìm giải pháp hợp lý khi giải quyết các vụ việc trên thực tế. Tập quán, nhất là tập quán thương mại có vai trò quan trọng trong việc hình thành và việc thúc đẩy sự phát triển của án lệ Nghiên cứu pháp luật Anh, ngƣời ta thấy vai trò không nhỏ của các tập quán thƣơng mại trong việc hình thành nên các quyết định xét xử với ý nghĩa là một loại nguồn phổ biến ở Anh Quốc và các nƣớc khác theo truyền thống Common Law.