Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE PHIEN TOA SƠ THAM DAN SỰ 1. Khai niệm, đặc điểm và ý nghĩa của phiên tòa sơ thẩm dân sự Trong toàn bộ các thủ tục được Tòa án tiến hành trong giai đoạn xét xử sơ thâm vụ án dân sự thì thủ tục tiến hành PTSTDS có tam quan trọng đặc biệt, quyết định đến kết quả giải quyết các vụ án dân sự. Vì vậy, việc xác định và làm rõ được khái niệm PTSTDS là cơ sở quan trọng dé tìm hiểu các van đề lý luận về phiên tòa, từ đó giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ và toàn diện về PTSTDS. PTSTDS có thê được xem xét ở những góc độ khác nhau, có thé là một thủ tục tố tụng hoặc là một giai đoạn của quá trình giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án cấp sơ thâm.
Tuy nhiên, tác giả luận văn chỉ đi vào nghiên cứu PTSTDS dưới góc độ là một thủ tục tố tụng. Vậy, dưới góc độ này PTSTDS là gì ? 1. Khái niệm phiên tòa sơ thẩm dân sự Hiểu theo nghĩa chung nhất về ngữ nghĩa theo từ điển tiếng Việt thì “Phiên” là lần mà từng người, từng nhóm phải đảm nhiệm để bảo đảm tính liên tục, còn “Toa” được hiểu là: Tòa án (nói tắt), ra tòa, tòa mở phiên xét xử công khai [56, tr. Vì vậy, ghép hai từ này ta có thể thấy: phiên tòa là một lần Tòa án tiến hành dé giải quyết vụ việc.
Theo nghĩa pháp lý, “phiên toa” đã được giải thích trong các từ điển luật học của nhiều quốc gia cũng có những tương đông, trong từ điển luật học Việt Nam phiên tòa là: “hình thức hoạt động xét xu của Toa án” [55, tr. 62] hoặc theo từ điển Pháp — Việt, pháp luật — hành chính [53, tr. 40], phiên tòa là phiên họp của Tòa án xét xử các tội phạm, các tranh chấp hay phiên tòa có nghĩa là “Audience”, là phiên họp (Sesance au recours) dé Tòa án xem xét yêu cầu của các bên, thâm cứu vụ kiện, nghe lời biện hộ của các bên và đưa ra phán quyết (Từ điển Luật học của Pháp, trang 55). Trong từ điển luật học Anh [58, tr.
407], phiên tòa có nghĩa là “trial”. “Trial” có nghĩa là sự xét xử một vụ việc dan sự hoặc hình sự trước Tòa án có thâm quyên, các phiên tòa phải được tiễn hành công khai (rất hiếm khi có ngoại lệ). Theo một cách giải thích khác, “Trial có nghĩa là phiên xử tại Tòa án với sự tham gia của Thâm phán hoặc Hội đồng bồi thâm dé quyết định về vụ việc. 6 Nhu vậy, về mặt pháp ly chúng ta có thé thay có khá nhiều cách định nghĩa khác nhau về phiên tòa, nhưng tựu chung lại thì phiên tòa là phiên họp có những đặc thù về người tiễn hành, người tham gia và nguyên tắc, trình tự, thủ tục tiến hành.
Ngoài ra, để có thể làm rõ PTSTDS là gì, chúng ta cũng cần thấy được “Sơ thẩm” là gì ? Theo đại từ điển tiếng Việt là “xét xử lần đầu một vụ việc ở Tòa án cấp thấp” [56, tr. Còn dưới góc độ pháp lý, sơ thâm dân sự là việc giải quyết lần đầu một vụ việc dân sự, bao gồm các hoạt động khởi kiện, thụ lý, chuẩn bị xét xử, hòa giải và ở PTSTDS, PTSTDS là khâu cuối cùng của sơ thâm dân sự và tại đó Tòa án sẽ xét xử dé đưa ra được phán quyết về vụ việc dân sự. Theo Giáo sư John Henry Merryan (dự án VIE/95/017 của Tòa án nhân dân Tối cao năm 2000 "Về pháp luật t6 tung dân sự") thì: Sự cần thiết khi đưa một số những người vào nghe lời khai của nhân chứng, xem xét các chứng cứ, tìm ra sự thật và dé áp dung sự thật vào luật pháp dưới sự hướng dẫn của Thâm phan, đã day phiên toà thành một dạng sự kiện. Sẽ tự nhiên và hiệu quả hơn cho các bên, cho luật sư, cho Tham phán của họ nếu có thé gặp nhau trong một thời gian nhất định để thực hiện, một lần duy nhất, phần tố tụng dân sự cần tới sự tham gia chung của họ.
Sự kiện đó như chúng ta biết, là phiên toà. Đây không phải là một định nghĩa về PTSTDS mà là một sự diễn giải về thành phan chủ thé tiến hành như Tham phan, Hội thâm nhân dân (HTND) hay Bồi thâm đoàn và các chủ thé tham gia là các bên đương sự, luật sư, nhân chứng nhằm xem xét chứng cứ, xác định tình tiết của vụ việc để áp dụng pháp luật giải quyết vụ việc diễn ra trong khoảng thời gian, địa điểm nhất định. Theo thạc sĩ Ngô Thị Minh Ngọc phiên tòa được hiểu “/a một phiên họp đặc biệt và các trình tự của phiên họp nay do pháp luật về tô tụng quy định chặt chẽ mà ở dé Hội đồng xét xử sơ thẩm vu án không thé tùy tiện thêm, bớt các bước trong quá trình xét xử hoặc làm sai các trình tu nay” [28, tr. Khái niệm này đã phản anh được một số dấu hiệu của phiên toà như là một phiên họp, có tính chặt chẽ và thủ tục, do Hội đồng xét xử (HDXX) tiến hành.
Tuy nhiên, đây là việc mô tả một phiên 7 tòa nói chung chứ chưa định nghĩa cụ thê về PTSTDS và chưa làm rõ được ở phiên tòa còn có sự tham gia của đương sự, người tham gia tố tụng khác. Trong giáo trình Luật tố tụng dân sự năm 2005 của Trường Dai học Luật Ha Nội thì “phiên toa so thẩm vụ án dân sự là phiên xét xu vụ an dân sự lan đầu của Tòa án” [51, tr. Khái niệm này đã giải thích về PTSTDS theo BLTTDS Việt Nam ở mức độ khái quát nhất, tuy nhiên chưa khái quát được đầy đủ các đặc điểm cơ bản của PTSTDS. Từ việc phân tích trên cho thấy, P7S7DS là phiên họp lan dau do Tòa án tiễn hành với sự tham gia của những người tham gia tô tụng được thực hiện trên những nguyên tắc và thủ tục do pháp luật quy định nhằm giải quyết vụ án dân sự.
Đặc điểm của phiên toà sơ thẩm dân sự PTSTDS cũng giống như các phiên tòa sơ thâm khác nên PTSTDS có những đặc điểm chung của phiên toà sơ thâm, đồng thời lại có những điểm khác so với phiên tòa sơ thâm hình sự, phiên tòa sơ thâm hành chính hay phiên toà phúc thâm dân sự và phiên toà giám đốc thâm, tái thẩm dân sự hoặc với phiên họp giải quyết việc dân sự như theo quy định của PLTTDS Việt Nam hiện hành. Đề làm rõ các đặc điểm này, chúng ta phân biệt một số nội dung sau đây: * Phân biệt giữa PTSTDS với phiên tòa sơ thẩm hình sự và phiên tòa sơ thâm hành chính. Về bản chất, các phiên tòa đều là do Tòa án là cơ quan Nhà nước thực hiện quyên lực nhà nước về tư pháp dé thực hiện quyền tài phán dé đưa ra phán quyết giải quyết. Tuy nhiên, do đối tượng giải quyết ở các phiên tòa cũng khác nhau nên PTSTDS có những sự khác biệt với các phiên tòa sơ thâm hình sự, sơ thâm hành chính.
Cụ thê: - PTSTDS được tiễn hành trên cơ sở và dé giải quyết yêu cau của đương sự Đối với việc giải quyết vụ án hình sự là giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước và người thực hiện hành vi phạm tội nên phiên tòa sơ thâm hình sự được tiễn hành trên cơ sở các quyết định của các cơ quan tiến hành tô tụng. Các quyết định đó sẽ là căn cứ dé Tòa án tiến hành và xác định phạm vi giải quyết vụ án hình sự. Tuy nhiên, việc giải quyêt vụ việc dân sự là giải quyêt các quyên và nghĩa vụ dân sự thuần túy của các bên và trong một số trường hợp liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước nên để có việc giải quyết vụ án và có PTSTDS thì vấn đề trước hết là đương sự có yêu cầu Tòa án giải quyết, không có yêu cầu thì cũng sẽ không có việc giải quyết. Trong suốt quá trình tố tụng dân sự (TTDS), Tòa án giải quyết trong phạm vi yêu cầu của đương sự; có rất nhiều cách giải quyết, có thé thông qua hòa giải nhưng có thể phải tiến hành PTSTDS khi vẫn còn những vấn đề cần được đưa ra xem xét ở PTSTDS.
- Phạm vi xét xử của Tòa án và diễn biến của PTSTDS luôn tôn tại trong trạng thai động Trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, vụ án hành chính thì phạm vi xét xử khá rõ ràng và ôn định và rất ít thay đổi. Tuy nhiên, trong TTDS, đương sự có quyền tự quyết định và định đoạt của đương sự nên trong suốt quá trình trước hay tại PTSTDS phạm vi giải quyết của Tòa án luôn có sự biến động do trong quá trình đó đương sự đã khởi kiện, họ có quyền tự quyết định về việc tự tham gia TTDS hay ủy quyền cho người khác, tự quyết định về phạm vi, nội dung, mức độ yêu cầu bằng việc thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu. Trong trường hợp đó phạm vi xét xử của Tòa án bị thay đổi theo, đây cũng chính là một trong những lý do dé chúng ta có thé hiểu được sự phức tạp và khó khăn khi Tòa án giải quyết các vụ án dân sự. Vì vậy, khi tiến hành PTSTDS, trước khi đi vào giải quyết về nội dung vụ án, Tòa án phải hỏi các đương sự về việc thay đồi, b6 sung và rút yêu cầu của họ; về việc họ có hòa giải được với nhau hay không: Nếu các đương sự rút yêu cầu và việc rút yêu cầu đó là tự nguyện thì Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án; nếu các đương sự hòa giải được với nhau thì Tòa án ra quyết định công nhận sự thỏa thuận.
Chỉ khi vẫn còn yêu cầu Tòa án phải giải quyết thì các thủ tục phiên tòa mới thực hiện để xem xét về nội dung yêu cầu. Vì vậy, chúng ta có thé thay dién bién cua PTSTDS phu thudc chu yếu vào quyền tự định đoạt của các đương sự. - Tại PTSTDS việc chứng minh chu yếu thuộc về các bên đương sự Trong tố tụng hình sự, trách nhiệm chứng minh hành vi phạm tội thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng. Bị can, bi cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình là vô tội.
Vì vậy, tại phiên tòa hình sự, nghĩa vụ chứng minh tội 9 phạm thuộc về các cơ quan tiễn hành tô tụng. Tuy nhiên, trong TTDS, các đương sự là người trong cuộc nên hơn ai hết họ có thê chứng minh được các tình tiết, sự kiện mà Tòa án đang giải quyết phát sinh giữa họ với nhau.