CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỆN PHÁP KHẨN CẤP TẠM THỜI TRONG VỤ ÁN DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của biện pháp khẩn cấp tạm thời 1. Khái niệm về biện pháp khẩn cấp tạm thời Tuân thủ pháp luật trong tố tụng dân sự là một trong những nguyên tắc cơ bản.
Theo đó, mọi hoạt động tố tụng dân sự của cơ quan tiến hành tố tụng đều phải tuân theo các quy định của pháp luật. Vì vậy, hoạt động giải quyết vụ án dân sự của Tòa án cũng phải tuân theo trình tự luật định. Tùy theo tính chất và mức độ phức tạp của vụ án, quá trình này có thể mất rất nhiều thời gian để nghiên cứu, phân tích và giải quyết. Nhằm đảm bảo trong khoảng thời gian này, quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức được đảm bảo không bị xâm phạm, Tòa án có thể áp dụng một hoặc một số biện pháp để bảo vệ bằng chứng, ngăn ngừa thiệt hại, bảo vệ tính mạng, tài sản,.
Những biện pháp đó được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự Việt Nam, được gọi là biện pháp khẩn cấp tạm thời (BPKCTT). Theo phương diện ngôn ngữ, “biện pháp” là một danh từ chỉ cách làm, cách thức tiến hành, cách giải quyết một vấn đề cụ thể1; “khẩn cấp” là một tính từ chỉ sự gấp gáp, cần kíp, giải quyết ngay, không thể trì hoãn được2; “tạm thời” là một tính từ, mang nghĩa tạm trong một thời gian ngắn trước mắt, không có tính lâu dài, ổn định3. Vậy có thể định nghĩa đơn giản “Biện pháp khẩn cấp tạm thời” là cách thức trước mắt được Tòa án áp dụng để giải quyết vấn đề trong những tình huống khẩn cấp đòi hỏi phải giải quyết gấp gáp. Theo Từ điển Luật học, “Biện pháp khẩn cấp tạm thời” là “Biện pháp Tòa án quyết định áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách của đương sự, bảo vệ bằng chứng hoặc đảm bảo việc thi hành án.”4 Theo Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, trường Đại học Luật Hà Nội, “Biện pháp khẩn cấp tạm thời” là “Biện pháp Tòa án quyết định áp dụng trong quá 1 Đại từ điển tiếng Việt (1998), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, tr.
2 Từ điển tiếng Việt (1994), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 3 Đại từ điển tiếng Việt (1998), NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội, tr. 4 Từ điển Luật học, Bộ Tư pháp - Viện Khoa học pháp lý, NXB Từ điển Bách Khoa - NXB Tư pháp, tr.67 6 trình giải quyết vụ việc dân sự nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách của đương sự, bảo vệ bằng cứng, bảo toàn tài sản tránh gây thiệt hại không thể khắc phục được hoặc bảo đảm việc thi hành án”5. Nhìn chung, các khái niệm nêu trên tuy không thống nhất nhưng có sự tương đồng nhất định, chỉ ra được mục đích, chức năng cơ bản của BPKCTT và đối tượng được áp dụng BPKCTT.
Tuy nhiên khái niệm trên chưa thể hiện được toàn bộ ý nghĩa của BPKCTT. Bên cạnh đó, dưới góc nhìn BPKCTT là một thủ tục tố tụng đặc biệt, thủ tục này không áp dụng với tất cả các vụ việc dân sự mà chỉ áp dụng trong tình huống khẩn cấp, được thực hiện cùng với thủ tục chính để giải quyết vụ án. BPKCTT chỉ mang tính chất tạm thời, không phải cách thức cuối cùng của Tòa án trong quá trình giải quyết một vụ án dân sự. Điều này chưa được thể hiện rõ ràng trong các khái niệm đã được nêu ra trước đó.
Từ đó, tác giả đưa ra khái niệm: “Biện pháp khẩn cấp tạm thời là biện pháp được Tòa án áp dụng trong quá trình giải quyết vụ án dân sự để tạm thời giải quyết yêu cầu cấp bách của đương sự, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, thu thập chứng cứ, bảo vệ chứng cứ, bảo toàn tình trạng hiện có tránh gây thiệt hại không thể khắc phục được, đảm bảo cho việc giải quyết vụ án hoặc việc thi hành án”. Hiện nay BLTTDS năm 2015 tại Điều 114 ghi nhận 17 BPKCTT trong đó có 16 loại BPKCTT cụ thể và 01 loại BPKCTT có tính dự phòng hoặc dẫn chiếu tới quy định của pháp luật chuyên ngành6, bao gồm: (1) Giao người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; (2) Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng; (3) Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe bị xâm phạm; (4) Buộc người sử dụng lao động tạm ứng tiền lương, tiền bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, chi phí cứu chữa tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tiền bồi thường, trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động; (5) Tạm đình chỉ thi hành quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, quyết định sa thải người lao động; (6) Kê biên tài sản đang tranh chấp; (7) Cấm chuyển dịch quyền về 5 Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam (2018), Trường Đại học Luật Hà Nội, Tái bản lần thứ 19, NXB Công an nhân dân, tr.179 6 Điều 114 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 7 tài sản đối với tài sản đang tranh chấp; (8) Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp; (9) Cho thu hoạch, cho bán hoa màu hoặc sản phẩm, hàng hóa khác; (10) Phong tỏa tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng khác, kho bạc nhà nước; phong tỏa tài sản ở nơi gửi giữ; (11) Phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ; (12) Cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định; (13) Cấm xuất cảnh đối với người có nghĩa vụ; (14) Cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình; (15) Tạm dừng việc đóng thầu và các hoạt động có liên quan đến việc đấu thầu; (16) Bắt giữ tàu bay, tàu biển để bảo đảm giải quyết vụ án; (17) Các biện pháp khẩn cấp tạm thời khác mà luật có quy định. Có thể phân loại các BPKCTT nêu trên theo 2 phương diện: Thứ nhất, phân loại các BPKCTT trên cơ sở quyền yêu cầu áp dụng BPKCTT. Theo phương diện này, BPKCTT được chia thành 2 nhóm: Nhóm 1.
BPKCTT do Tòa án tự mình ra quyết định áp dụng. Việc Tòa án tự mình ra quyết định áp dụng BPKCTT được quy định tại Khoản 3 Điều 111 BLTTDS năm 2015; Điều 5 Nghị quyết số 02/2020/NQ-HĐTP và Điều 135 BLTTDS năm 2015 sửa đổi bổ sung theo quy định tại Điều 55 của Luật Phòng, chống bạo lực gia đình số 13/2022/QH15 có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2023. Theo đó, Tòa án chỉ tự mình ra quyết định áp dụng một số loại BPKCTT cụ thể được pháp luật quy định khi có đầy đủ các điều kiện sau: Điều kiện 1. Việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đó liên quan đến vụ án đang giải quyết; Điều kiện 2.
Việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời là thực sự cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách và thuộc trường hợp được BLTTDS quy định do tính chất nhân đạo như giao người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng, bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm; Buộc người sử dụng lao động tạm ứng tiền lương, tiền bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, chi phí cứu chữa tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tiền bồi thường, trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động; Tạm đình chỉ thi hành quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, quyết định sa thải người lao động; 8 Điều kiện 3. Đương sự không làm đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời vì có lý do chính đáng hoặc trở ngại khách quan. Bên cạnh đó, khi tự mình ra quyết định áp dụng BPKCTT cụ thể, ngoài việc phải thực hiện đúng quy định tại điều luật tương ứng của BLTTDS, Tòa án cần phải căn cứ vào các quy định của pháp luật liên quan để ra quyết định. Như vậy, nhóm BPKCTT do Tòa án tự mình ra quyết định áp dụng có 6 BPKCTT bao gồm: Giao người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi cho cá nhân hoặc tổ chức trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục; Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng; Bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm; Buộc người sử dụng lao động tạm ứng tiền lương, tiền bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, chi phí cứu chữa tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tiền bồi thường, trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động; Tạm đình chỉ thi hành quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, quyết định sa thải người lao động; Cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình.
BPKCTT được Tòa án quyết định áp dụng theo yêu cầu của đương sự. Để đảm bảo nguyên tắc về quyền quyền quyết định và tự định đoạt7 của đương sự, trong quá trình giải quyết vụ án, đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự hoặc cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện vụ án có quyền yêu cầu Tòa án đang giải quyết vụ án đó áp dụng một hoặc nhiều BPKCTT. Trong trường hợp do tình thế khẩn cấp, cần phải bảo vệ ngay chứng cứ, ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra thì cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền ra quyết định áp dụng BPKCTT đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện cho Tòa án đó.8 Thứ hai, phân loại các BPKCTT trên cơ sở tính bắt buộc hay không bắt buộc phải thực hiện biện pháp đảm bảo. Theo phương diện này, BPKCTT được chia thành 2 nhóm: Nhóm 1.
Các BPKCTT chỉ được áp dụng khi người yêu cầu thực hiện các biện pháp bảo đảm. Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 điều 136 BLTTDS năm 2015, nhóm 7 Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 8 Khoản 1, 2 Điều 111 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 9 này bao gồm 7 BPKCTT quy định lần lượt tại Khoản 6, 7, 8, 10, 11, 15, 16 Điều 114 BLTTDS năm 2015. Các BPKCTT áp dụng không bắt buộc áp dụng biện pháp bảo đảm.