CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHU CẦU SỬ DỤNG DỊCH VỤ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TÂM THẦN CHO HỌC SINH CỦA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh trường trung học phổ thông 1. Các nghiên cứu trên thế giới Những nghiên cứu về nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trong trường học đã được thực hiện mạnh mẽ vào những năm 1980 tại các nước phương Tây để đáp ứng nhu cầu của xã hội lúc bấy giờ.
Hiện nay, tại các quốc gia phương Tây thường tập trung thực hiện các nghiên cứu đánh giá tính hiệu quả của các chương trình, dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trong th, tìm hiểu và đánh giá các rào cản trong việc triển khai dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trong trường học, khả năng tiếp cận dịch vụ của các nhóm người khác nhau trong xã hội. Kết quả của các nghiên cứu cho thấy rằng có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc học sinh ít tiếp cận với các dịch vụ sức khỏe tâm thần trong trường học. Tỷ lệ trẻ em được tham gia điều trị thấp liên quan tới điều kiện tài chính, hiểu biết của cha mẹ. Trường học là môi trường lý tưởng để nâng cao nhận thức của học sinh về vấn đề sức khỏe tâm thần cũng như giúp cải thiện tình trạng của học sinh.
Đối với nhiều học sinh trường học là nơi duy nhất các em có thể tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần [28] Tại các nước châu á hiện nay, xu hướng chung về nghiên cứu sức khỏe tâm thần là đánh giá nhu cẩu của học sinh. Đối với các nước châu á dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần còn đang là một vấn đề mới mẻ, do đó việc thực hiện các nghiên cứu đánh giá nhu cầu mang tính chất khoa học là một điều cần thiết. Các nghiên cứu về nhu cầu có giúp các nhà chuyên môn có định hướng để tổ chức triển khai các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần hiệu quả cao. Tại 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trung Quốc, kết quả nghiên cứu cho thấy có 26% số học sinh tham gia nghiên cứu có nhận thức về nhu cầu sử dụng dịch vụ sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ có 5% trong đó đã từng sử dụng dịch vụ tại trường và 4% sử dụng dịch vụ ngoài trường học.
Tỷ lệ học sinh có nhận thức về nhu cầu cao nhất là lớp 11 với 27%. Các học sinh có cha mẹ với trình độ từ đại học trở lên cũng nhận thức cao hơn so với những gia đình có trình độ học vấn của cha mẹ thấp hơn, cụ thể là 29% học sinh trong nhóm có cha mẹ với trình độ đại học trở lên có nhận thức được nhu cầu sử dụng dịch vụ sức khỏe tâm thần [31]. Các nghiên cứu tại Việt Nam Dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam hiện nay còn đang rất mới mẻ. Do đó chưa có những nghiên cứu về lĩnh vực này trong trường học.
Tuy nhiên, tại Việt Nam dịch vụ tâm lý học trường học đã ra đời từ lâu và được nghiên cứu mạnh mẽ vào những năm 2000. Các nghiên cứu được thực hiện với những xu hướng chính như đánh giá nhu cầu tham vấn tâm lý của học sinh các cấp, nhận thức của học sinh về tâm lý học trường học. Nghiên cứu của tập thể cán bộ Khoa Tâm lý – Giáo dục trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2005 về nhu cầu tham vấn của học sinh một số trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội đã cho ra kết quả rằng nhu cầu tham vấn của học sinh khi đó là rất lớn nhưng người thực hiện tham vấn cho học sinh chủ yếu là giáo viên [10]. Vào năm 2006, Nguyễn Thị Mùi và cộng sự đã thực hiện nghiên cứu về nhu cầu tham vấn của học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội [15].
Kết quả nghiên cứu này cũng cho thấy nhu cầu của học sinh về tham vấn tâm lý ngày càng cao từ đó nhóm tác giả đã đề xuất mô hình phòng tham vấn tâm lý trong các nhà trường để đáp ứng nhu cầu của học sinh. Tác giả Dương Diệu Hoa và cộng sự đã có nghiên cứu Khó khăn tâm lý và nhu cầu tham vấn của học sinh trung học phổ thông được thực hiện tại Hà Nội, Nam Định, Vĩnh Phúc năm 2007. Kết quả đã cho thấy nhu cầu tham vấn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm lý của học sinh cũng như mức độ tiếp cận của học sinh với các dịch vụ tham vấn. Trường Đại học Lao động – Xã hội có thực hiện nghiên cứu về thực trạng nhu cầu và dịch vụ tâm lý của tác giả Nguyễn Thị Hồng Nga (2006) cho thấy nhu cầu ngày càng cao của học sinh đối với các dịch vụ tâm lý.
Nghiên cứu này còn cho thấy nhu cầu về dịch vụ tâm lý không chỉ dừng lại ở các học sinh cấp phổ thông mà đối với sinh viên cao đăng, đại học nhu cầu này cũng xuất hiện[3]. Các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học 1. Trên thế giới Đề cập đến các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học, tác giả Đặng Hoàng Minh có viết trong cuốn sách chuyên khảo “ Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học” mô tả về các chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần trên thế giới và ở Việt Nam rất chi tiết. Theo đó chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học phải đảm bảo mục tiêu quan trọng là phòng ngừa theo nghĩa rộng nhất [13].
Năm 1990, Viện Y Tế Hoa Kỳ dựa trên phân loại của Ủy ban Phòng bệnh mãn tính và tác giả Gordon đề xuất các dạng phòng ngừa như sau: Phòng ngừa tổng quát: nhắm đến toàn bộ dân số, không dựa trên nguy cơ mang tính cá nhân. Các can thiệp thuộc dạng này có lợi cho tất cả mọi người. Phòng ngừa lựa chọn: dành đến nhóm nguy cơ phát triển các vấn đề sức khỏe tâm thần cao hơn mức trung bình. Nguy cơ có thể ngắn hạn hoặc cả đời.
Phòng ngừa chỉ định: nhắm đến các cá nhân có nguy cơ cao đã được xác định có dấu hiệu, triệu chứng của các rối loạn tâm thần nhưng chưa đáp ứng tiêu chí chẩn đoán của DSM tại thời điểm đánh giá. Ở Hoa Kỳ, áp dụng mô hình có tên gọi là Đáp ứng can thiệp (Response to intervention - RTI) [14]. Mô hình với 3 tầng trong đó hỗ trợ hành vi và học tập trong trường học. Tầng 1 là các chương trình khuyến khích sức khỏe tâm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thần, phòng ngừa ban đầu và tiếp cận tới 80% học sinh của toàn trường.
Tầng 2 nhắm tới 15% học sinh của trường có nguy cơ phát triển các vấn đề về sức khỏe tâm thần hoặc vấn đề học tập. tầng 3 cung cấp dịch vụ chuyên sâu cho 5% học sinh có những đến về về sức khỏe tâm thần hoặc có nguy cơ có các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng hơn. Mục tiêu chính của tầng 3 là can thệp chuyên sâu, trị liệu các vấn đề sức khỏe tâm thần của học sinh. Tại Trung Quốc, các dịch vụ tâm lý trong trường học tập trung vào mục tiêu phát triển giáo dục sức khỏe tâm thần cho học sinh [33].
Dịch vụ tâm lý học đường hiện tại ở Trung Quốc đại lục bao gồm tám khía cạnh: đánh giá tâm lý toàn diện (ví dụ: kiểm tra nhận thức và thành tựu); tham vấn và hỗ trợ các vấn đề về học tập cho học sinh; hỗ trợ cho các cá nhân phát triển kiến thức và lòng tự trọng; tham vấn các vấn đề về gia đình (ví dụ: cha mẹ ly hôn); tham vấn kỹ năng xã hội (ví dụ, làm thế nào để hòa đồng với các bạn); tham vấn các vấn đề liên cá nhân và mối quan hệ (ví dụ: phát triển tình dục); can thiệp với trẻ bị rối loạn hành vi; và tham vấn hướng nghiệp (ví dụ, tập trung vào các nghề nghiệp các và trường đại học) Năm 2007 tại Singapore chương trình có tên Đáp ứng, Can thiệp sớm và Đánh giá về Sức khỏe tâm thần Cộng đồng (REACH) đã được phát triển để hỗ trợ các học sinh đi học gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần [25]. Ba mục tiêu chính của REACH là: Cải thiện sức khỏe tinh thần của thanh niên thông qua đánh giá và can thiệp sớm; Xây dựng năng lực của các trường học và các đối tác cộng đồng để phát hiện và quản lý các vấn đề về sức khỏe tâm thần thông qua hỗ trợ và đào tạo; Xây dựng một mạng lưới hỗ trợ sức khỏe tâm thần cộng đồng cho trẻ em và thanh thiếu niên trong cộng đồng, bao gồm các trường học, bác sĩ đa khoa (bác sĩ đa khoa) và các tổ chức phúc lợi tự nguyện (VWOs). 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tại Việt Nam Tại Việt Nam các chương trình Tâm lý học đường được triển khai trong các trường chưa nhiều.
Chủ yếu tại các thành phố lớn như Hà Nội hay Hồ Chí Minh và được triển khai tại các trường tư thục, ngoài công lập hoặc bán công. Mô hình phòng Tâm lý học trường học tại các trường cũng khác nhau. Có trường tập trung vào giải pháp hỗ trợ cải thiện học tập cho học sinh thông qua các hoạt động phòng ngừa, can thiệp sớm, trị liệu. Có trường kết hợp thực hiện các chương trình giáo dục kỹ năng sống, giá trị sống cho học sinh.
Các nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các mô hình cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần 1. Các nghiên cứu trên thế giới Trong năm 2002 – 2003, nhóm nghiên cứu của Foster, Rollefson, Doksum, Noonan, Robinson và Teich đã thực hiện nghiên cứu “ Dịch vụ sức khỏe tâm thần học đường ở Hoa Kỳ”[28]. Đây là một cuộc khảo sát quốc gia được tiến hành để kiểm tra các dịch vụ sức khỏe tâm thần tại trường học.125 trường công lập (K-12) và 1.595 trường liên kết cấp quận. Kết quả chỉ ra rằng trong năm học, 20% học sinh đã nhận được các dịch vụ sức khỏe tâm thần, với 87% trường học báo cáo rằng tất cả học sinh đủ điều kiện nhận dịch vụ trong khi 10% trường báo cáo kế hoạch giáo dục các nhận (IEP) là bắt buộc đối với học sinh để nhận được các dịch vụ sức khỏe tâm thần.