ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện trên thế giới có khoảng 450 triệu người mắc các rối loạn tâm thần, trong đó có 120 triệu người bệnh trầm cảm, 50 triệu bệnh nhân động kinh, 40 triệu bệnh nhân tâm thần phân liệt.Sức khỏe tâm thần được Tổ chức y tế thế giới xếp thứ 4 trong các vấn đề về sứckhỏe. Theo dự báo của Tổ chức y tế Thế giới, đến năm 2020 sức khỏe tâm thần được xếp hạng thứ 2 sau các bệnh lý về tim mạch. Theo điều tra về sức khỏe tâm thần của Tổ chức Y tế Thế Giới được thực hiện tại 17 quốc gia, tỷ lệ dân số đã từng có rối loạn tâm thần cao nhất ở Hoa Kỳ (47.4%) và thấp nhất ở Nigeria (12%). Các quốc gia châu Á có tỷ lệ tương đối thấp trong khoảng từ 13.
Tại Việt Nam, bệnh tâm thần khá phổ biến. Theo điều tra dịch tễ học lâm sàng trong 10 bệnh tâm thần thường gặp, bệnh thường phát sinh từ 18- 40 tuổi. Bệnh trầm cảm chiếm tỷ lệ 2,8% dân số, lo âu 2,6%. Tạị Trà Vinh, chăm sóc và phục hồi chức năng cho người bệnh nhân tâm thần thì ngành Lao động Thương binh và xã hội cùng tham gia, hỗ trợ cho ngành Y tế, cụ thể như sau: Ngành Lao động Thương binh và Xã hội tỉnh thực hiện theo Quyết định số: 838/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh ngày 18/5/2012(giai đoạn 2012- 2015) và Quyết định số:1371/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Trà Vinh ngày 04/7/2016(giai đoạn 2016-2020) về việc ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng cho 02 giai đoạn nói trêntại tỉnh Trà Vinh, bao gồm các hoạt động:Tăng cường công tác điều trị bệnh cho đối tượng tâm thần nặng, quản lý đối tượng tâm thần,phát triển cơ sở phòng trị rối nhiễu tâm trí, phát triển nguồn nhân lực làm công tác trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí, thực hiện tốt chính sách trợ giúp xã hội thường xuyên đối với người tâm thần và công tác truyền thông, nâng cao nhận thức.
Đề án triển khai cuối năm 2012, Sở Lao động Thương binh và Xã hội điều tra nắm tổng số bệnh tâm thần và chuyển tuyến trên đối với các trường hợp tâm thần nặng, 2 triển khai tập huấn cho thân nhân người bệnh tâm thần, cộng tác viên và cán bộ trợ giúp xã hội của xã, trợ giúp xã hội cho BN tâm thần. Xây dựng Trung tâm nuôi dưỡng cho người tâm thần nặng, lang thang cơ nhỡ đang giai đoạn hoàn thiện đi vào hoạt động. Hiện tại việc khám phát hiện, quản lý cấp thuốc cho bệnh nhân tâm thần hàng tháng do ngành Y tế thực hiện. Ngành Lao động Thương binh và Xã hội trợ cấp tiền cho người bệnh tâm thần và trợ giúp về các thủ tục hành chánh cho gia đình người bệnh tâm thần khi cần.Chính vì thế, hiện tại việc quản lý, điều trị và vãng gia cho bệnh tâm thần thì ngành y tế vẫn giữ vai trò chủ đạo, nên nghiên cứu này chỉ giới hạn việc quản lý điều trị bệnh nhân tâm thần thuộc phạm vi ngành y tế.
Ngày 10-10-1998, Thủ tướng Chính phủ đã ký bổ sung Dự án Bảo vệ sức khỏe Tâm thần cộng đồng. Bộ Y tế chỉ đạo triển khai chương trình trên cả nước. Từ năm 2001 đến nay, Dự án Bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng đã trải qua 3 giai đoạn Giai đoạn 2001-2005, 2006-2010 và giai đoạn 2011-2015. Mục tiêu chung của dự án là xây dựng mạng lưới, triển khai mô hình lồng ghép nội dung chăm sóc sức khoẻ tâm thần với các nội dung chăm sóc sức khoẻ khác của trạm y tế xã, phường cùng với phát hiện, quản lý và điều trị người bệnh kịp thời để họ sớm trở về sống hoà nhập với cộng đồng.
Về phân cấp quản lý bệnh viện Tâm thần Trung ương 2-Biên Hòa chỉ đạo đối với các tỉnh phía Nam từ Đà Nẵng trở vào. Trà Vinh được Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 hỗ trợ triển khai theo mô hình chăm sóc điều trị bệnh tâm thần dựa vào cộng đồng từ năm 2002 cho đến nay. Tại Trà Vinh, khoa Tâm thần-Bệnh viện Đa khoa khám phát hiện bệnh tâm thần mới và điều trị đến khi bệnh nhân ổn định sẽ chuyển BN về xã nơi BN cư trú và bàn giao cho TYT quản lý cấp phát thuốc cho bệnh nhân hàng tháng tiếp tục. Qua báo cáo của các huyện gửi về năm 2016, bệnh tâm thần tái phát, bệnh tâm thần gây rối, bệnh bỏ trị, bệnh tâm thần đi điều trị ngoài tỉnh,.
Tại Trà Vinh chưa có một nghiên cứu khoa học nào về quản lý điều trị bệnh tâm thần tại cộng đồng. Nghiên cứu này nhằm đánh giá công tác quản lý bệnh nhân và tìm ra những yếu tố thuận lợi, khó khăn trong quản lý điều trị bệnh nhân tâm thần tại cộng đồng của tỉnh Trà Vinh năm 2016. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Đánh giá kết quả quản lý điều trị bệnh nhân tâm thần của ngành y tế tỉnh Trà Vinh năm 2016.
Phân tích một số yếu tố thuận lợi và khó khăn đối với kết quả quản lý điều trị bệnh nhân tâm thần của ngành y tế tỉnh Trà Vinh năm 2016. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thực trạng bênh tâm thần trên thế giới và tại Việt Nam 1. Khái niệm về sức khỏe tâm thần Sức khỏe cho mọi người là mục tiêu lớn, mục tiêu chiến lược của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), của nhiều quốc gia phát triển, của cả ngành Y tế nước ta; và cũng là thước đo chung của mọi xã hội văn minh.
Không thể chia cắt sức khỏe thể chất với sức khỏe tâm thần và ngày càng phải khẳng định vai trò quan trọng của sức khỏe tâm thần trong một nỗ lực chung để nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người trong một xã hội phát triển. Tổ chức Y tế thế giới đã đưa ra một khái niệm toàn diện về sức khỏe “ Sức khỏe là một trạng thái hoàn toàn thoải mái về mặt thể chất, tâm thần và xã hội chứ không phải có bệnh hay thương tật”. Theo định nghĩa này thì sức khỏe bao gồm 3 yếu tố cấu thành là sức khỏe cơ thể, sức khỏe tâm thần và sức khỏe cho khả năng hoạt động xã hội. Như vậy khái niệm về sức khỏe mang một ý nghĩa khái quát hơn, nó phản ánh cả về chất và về lượng, cả về sức lực cơ bắp lẫn hoạt động trí tuệ và còn cả mối quan hệ với xã hội [2], [24], [25].
Thực trạng bệnh tâm thần trên thế giới Trong những thập kỷ tới dự báo có thay đổi lớn về nhu cầu chăm sóc sức khỏe trên Thế giới. Hiện nay, có ba yếu tố tác động tới sự thay đổi mô hình bệnh tật, đó là: tốc độ hiện đại hóa nhanh, chấn thương giao thông và phát triển dân số không kiểm soát. Với những sự thay đổi dịch tễ học như vậy, thì những bệnh như: tim mạch, ung thư và bệnh lý tâm thần sẽ đóng vai trò quan trọng trong mô hình bệnh tật của những nước đang phát triển. Bệnh lý tâm thần bao gồm: trầm cảm, nghiện rượu, và tâm thần phân liệt sẽ là loại hình bệnh tật phổ biến trong xã hội.
Các bệnh không lây nhiễm như trầm cảm, bệnh tim mạch sẽ chiếm đa số và dần thay thế những bệnh truyền nhiễm và tình trạng suy dinh dưỡng như hiện nay. Ở các quốc gia có thu nhập cao, 83% DALSY (Disability Adjusted Live Years - Số năm sống được hiệu chỉnh theo mức độ bệnh tật) là do các bệnh không lây nhiễm, bao gồm cả bệnh tim mạch (21%), ung thư (17%) và 5 Rối loạn tâm thần (12%) [32]. Dự báo tới 2020, nhóm bệnh không lây nhiễm và bệnh tim mạch này sẽ chiếm 7/10 trong các nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở các nước đang phát triển, trong khi đó, vào thời điểm hiện nay nhóm nguyên nhân này chỉ chiếm 5/10, đồng thời nhóm bệnh về tâm thần đang trên đường của gánh nặng bệnh tật vào năm 2020, không chỉ ở quốc gia có thu nhập cao mà còn cả ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình [32]. Rối loạn tâm thần chiếm tỷ lệ cao trong nhân dân, tỷ lệ bệnh khác nhau theo nhóm tuổi, theo giới, theo nghề nghiệp, theo chủng tộc và mỗi quốc gia.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới báo cáo năm 2012, tỷ lệ mắc bệnh tâm thần phân liệt 0,48 - 0,69% dân số, tỷ lệ này ở Việt Nam 0,3 - 0,1% dân số. Theo công bố của WHO [30] năm 2011, tỷ lệ mắc các chứng bệnh tâm thần trong đời ở Mỹ chiếm 58% dân số: New Zealand chiếm 47%; Ukraina chiếm 43,1%; Autralia chiếm 40,4%; Columbia chiếm 37,4%; Lebamon chiếm 36% ; Iran chiếm 29,8%; Canada chiếm 21,9%( chưa bao gồm nghiện và lạm dụng chất ); Trung Quốc chiếm 17,4%; tỷ lệ chung của 6 nước châu Á chiếm 21,2%. Thực trạng bệnh tâm thần tại Việt Nam Số người bị rối loạn tâm thần ở Việt Nam đang có chiều hướng tăng cao, nhất là trong giới trẻ do phải đối mặt với nhiều áp lực trong cuộc sống như công việc, học tập và kinh tế. Bên cạnh đó, những tác động của mặt trái xã hội như nghiện game, chất kích thích cũng làm gia tăng bệnh tâm thần.
Ước tính có hơn 200 nghìn người mắc bệnh tâm thần phân liệt, những người này chủ yếu sống tại gia đình và không có việc làm [3]. Đến hết năm 2013, Dự án bảo vệ sức khỏe tâm thần Cộng đồng và trẻ em thuộc chương trình mục tiêu Y tế Quốc gia đã được triển khai tại 63 tỉnh, thành trên cả nước, gần 21.000 bệnh nhân tâm thần phân liệt, động kinh và trầm cảm được phát hiện mới, quản lý điều trị. Tổng số bệnh nhân quản lý theo dõi tai cộng đồng ước khoảng 192.545 bệnh nhân tâm thần phân liệt. Nhìn chung, trong những năm qua, dự án đã quan tâm đến việc tuyên truyền phổ biến kiến thức, tư vấn về sức khỏe tâm thần.
giúp nâng cao nhận thức về bệnh tâm thần cho 100% dân số tại các địa phương được triển khai dự án, giúp người dân chủ động phòng tránh và phát hiện sớm các trường hợp mắc bệnh tâm thần [3]. 6 Số liệu của Bộ lao động Thương binh và Xã hội cho biết hiện nay cả nước có khảng 17 Trung tâm điều dưỡng, phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần tại 15 tỉnh/thành phố và một số cơ sở bảo trợ xã hội tổng hợp khác.000 người bệnh tâm thần nặng đang được điều trị và phục hồi trong những Trung tâm này. Mặc dù vậy, nguồn lực trên chưa thể đáp ứng hết nhu cầu của người bệnh. Vẫn còn tới khoảng 60.