MỞ ĐẦU Trong quá trình tồn tại, phát triển và tiến hóa của loài ngƣời, động vật luôn gắn bó mật thiết, không thể tách rời từ thời kỳ nguyên thủy đến cuộc sống hiện đại ngày nay. Từ những loài động vật hoang dại là nguồn cung cấp thực phẩm trong thời kỳ nguyên thủy, thông qua các phƣơng thức săn bắn, đến các động vật thuần hóa, trở thành vật nuôi trong gia đình, động vật luôn phát triển và tiến hóa đồng thời với sự phát triển và tiến hóa của loài ngƣời. Sự gắn bó mật thiết nhƣ vậy cũng chính là cơ chế để lây truyền bệnh từ động vật sang ngƣời hoặc ngƣợc lại. Một số bệnh, dịch bệnh trên ngƣời đã đƣợc xác định có nguồn gốc từ động vật nhƣ: bệnh dại, bệnh than, sốt tularemia, viêm não miền Tây sông Nile (West –Nile).
và gần đây một số bệnh nhiễm trùng mới xuất hiện đang thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới nhƣ: cúm gia cầm (A/H5N1); viêm đƣờng hô hấp cấp tính nặng SARS- CoV đều có các yếu tố liên quan đến các bệnh của động vật [10,34,116]. Bộ Dơi (Chiroptera) là bộ có số lƣợng loài nhiều thứ 2 trong lớp thú, với khoảng 1.100 loài, chiếm 20% trong tổng số 4.600 loài động vật có vú và phân bố rộng rãi trên thế giới [33, 74]. Dơi đƣợc biết nhƣ một loài thú cổ đại nhất, xuất hiện khoảng 50-52 triệu năm trƣớc đây [74]. Kết quả phân tích di truyền học của các loài thú cho thấy dơi, ngựa, chó, cá voi là những động vật có đặc điểm di truyền gần với các loài thuộc Bộ Linh trƣởng (ngƣời, khỉ, vƣợn).
Trong tổng số trên 60 loại virus đƣợc báo cáo có liên quan đến dơi thì 59 virus có vật liệu di truyền là ARN, đƣợc xác định là có khả năng tiềm tàng gây bệnh cho ngƣời. Những tác nhân quan trọng đƣợc nhắc tới là: virus Lysa, virus Hendra, virus Nipah, SARS-CoV, Ebola. Sự liên quan của các tác nhân virus đã biết trên một số loài dơi cụ thể gợi ý một sự lan truyền tác nhân virus gây bệnh từ dơi (trong vai trò vật chủ chính) sang ngƣời. Để tìm hiểu phƣơng 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức lây truyền, vật chủ đầu tiên, khả năng gây bệnh, các yếu tố nguy cơ nhiễm bệnh trong quần thể ngƣời.
rất nhiều nghiên cứu đã đƣợc tiến hành trên thế giới với mục đích cuối cùng là kiểm soát và ngăn chặn khả năng trao đổi tác nhân gây bệnh từ động vật (dơi) sang ngƣời [33, 147]. Tại Việt Nam, sự xuất hiện của dịch SARS năm 2003, cũng nhƣ sự lƣu hành thƣờng xuyên của bệnh dại, dịch hạch, viêm não. đã cảnh báo nguy cơ ảnh hƣởng tới sức khỏe cộng đồng của các bệnh có khả năng lây truyền từ dơi. Những đặc điểm về địa hình, địa lý, khí hậu, tập quán xã hội của nƣớc ta cùng với các thông tin về phạm vi phân bố, sinh thái của dơi đã gợi ý khả năng dơi đóng vai trò ổ chứa tự nhiên của một số bệnh nhiễm trùng mới xuất hiện do căn nguyên virus tại Việt Nam [5, 6, 10].
Với mục đích tìm hiểu và đƣa ra các thông tin chính xác về vai trò truyền bệnh của các loài dơi, góp phần định hƣớng các phƣơng pháp phòng chống các bệnh nhiễm trùng do căn nguyên virus tại Việt Nam chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu sự lƣu hành của một số virus gây bệnh cho ngƣời trên dơi ở Việt Nam”. Với các mục tiêu cụ thể sau: - Xác định dấu vết kháng thể kháng các virus Nipah, SARS-CoV, Banna, Viêm não Nhật Bản, Chikungunya ở loài Dơi tại Việt Nam, 2006-2009. - Xác định khả năng phơi nhiễm các virus có vật chủ là loài dơi ở một số nhóm ngƣời có yếu tố liên quan về dịch tễ. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng I: TỔNG QUAN 1.
BỆNH CÓ NGUỒN GỐC TỪ ĐỘNG VẬT Trong thời đại của chúng ta, càng ngày càng có nhiều virus mới bỗng dƣng xuất hiện (emerging virus) khiến chúng ta ngỡ ngàng và đôi khi đối phó không kịp. Có 3 nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: - Đột biến là nguyên nhân chủ yếu tạo ra các biến chủng mới - Sự phá vỡ cân bằng sinh thái (phá rừng làm cho vật chủ chuyển đến vùng dân cƣ), di dân, làm cho virus chuyển từ cộng đồng nhỏ nơi hẻo lánh sang cộng đồng lớn, nơi đông đúc. - Lây truyền từ động vật sang ngƣời. Định nghĩa Theo định nghĩa của WHO, bệnh có nguồn gốc từ động vật (zoonotic diseases) là một nhóm các bệnh truyền nhiễm đƣợc lây truyền tự nhiên giữa động vật có xƣơng sống và ngƣời.
Ngƣời có thể bị phơi nhiễm các tác nhân gây bệnh từ động vật thông qua mối tƣơng tác trực tiếp hoặc gián tiếp với động vật ốm, sản phẩm bài tiết hoặc môi trƣờng nơi động vật sinh sống.Trong vài thập kỷ qua, trên 60% các tác nhân gây bệnh mới đƣợc ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoặc từ các sản phẩm của động vật. Trong số đó 70% đƣợc ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoang dã [35, 103]. Tác nhân gây bệnh là ký sinh trùng, vi khuẩn, nấm, virus hay một số tác nhân ngoại lai. Hiện tại, các bệnh có nguồn gốc từ động vật đang đƣợc lƣu tâm đặc biệt bởi vì đó là các bệnh đã không xác định đƣợc trong giai đoạn trƣớc trong khi miễn dịch ở quần thể ngƣời bị thiếu hụt.
Giả thuyết về sự xuất hiện và lây truyền bệnh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nguồn gốc của các bệnh lây truyền từ động vật sang ngƣời có thể xuất hiện từ thời kỳ tiền sử và trong suốt quá trình tiến hóa của loài ngƣời. Các nghiên cứu cho rằng loài ngƣời trƣớc đây sinh sống chủ yếu dựa vào săn bắn và hái lƣợm, sống tập trung thành từng nhóm nhỏ gọi là các bộ lạc và rất ít tiếp xúc với các nhóm ngƣời khác. Trong điều kiện đó, một loại bệnh xuất hiện trong nhóm, có thể lây truyền "hết lƣợt" các cá thể và sẽ không thể có cơ hội lây sang nhóm khác. Để tồn tại, các tác nhân gây bệnh nhƣ vi khuẩn, nấm, hay virus sẽ phải là một tác nhân gây nhiễm mãn tính, có khả năng sống lâu trong cơ thể vật chủ hoặc phải tìm nơi cƣ trú mới cho bản thân mình để chờ cơ hội tiếp theo và động vật hoang dã là mục tiêu của các tác nhân trên.
Tƣơng tự, những vi sinh vật gây bệnh đang có mặt ở động vật hoang dã có điều kiện tiếp xúc, xâm nhập vào cơ thể ngƣời bằng nhiều con đƣờng khác nhau, và con ngƣời trở thành đích cuối cùng (nhƣ bệnh dại, than, viêm não West- Nile và một số bệnh khác), nhƣng cũng có khi ngƣời chỉ là vật trung gian mang mầm bệnh và mắc bệnh (SARS – CoV) [33, 35, 92]. Trên thực tế, việc lây truyền tác nhân gây bệnh từ động vật sang ngƣời gặp nhiều cản trở, đặc biệt đó là “rào cản loài” (species barrier) [93] đƣợc xác định dựa trên các sự khác biệt về di truyền, trao đổi chất…giữa các loài và đặc tính chuyên biệt của các tác nhân gây nhiễm. Các tác nhân này phải thâm nhập vào cơ quan (tổ chức) đích, nhân lên và thích ứng vào một loài nào đó (không có “vũ khí” để tấn công loài khác). Tuy nhiên, có một số bệnh đƣợc xác định là có khả năng lây nhiễm cho nhiều loài với một số triệu chứng chung (bệnh cúm, bệnh dại, viêm não West Nile…).
Ngoài ra, sự đa dạng của các tác nhân lây nhiễm (đặc biệt là virus) cho phép sự thích ứng của các tác nhân với nhiều loài mới. HIV gây bệnh cho ngƣời là kết quả của sự đột biến của virus gây bệnh tƣơng tự cho linh trƣởng. Sự “vƣợt qua rào cản loài” này sẽ trở nên thuận lợi khi cơ hội tiếp xúc gần giữa ngƣời và động vật đƣợc tăng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cƣờng để đáp ứng nhu cầu thực phẩm hàng ngày cho sự phát triển nhanh của con ngƣời. Nhƣ vậy, yếu tố quan trọng đối với sự lây truyền của bệnh là sự tiếp xúc giữa con ngƣời với các động vật hoang dã trong những nơi họ tìm đến để săn bắn, hái lƣợm.
Nhiều nghiên cứu cho rằng hoạt động thâm canh trong trồng trọt và chăn nuôi cũng góp phần không nhỏ trong việc làm mất ổn định và cân bằng của các ổ sinh thái, làm mất nơi cƣ trú của động vật hoang dã và bắt buộc chúng phải tiếp xúc với vật nuôi và với con ngƣời. Sự thay đổi môi trƣờng sinh thái diễn ra trong tự nhiên do tác động của con ngƣời đã làm tăng khả năng virus chuyển từ vật chủ này sang vật chủ khác, tạo cơ hội gây bệnh cho ngƣời. Dịch viêm não ở Malaysia năm 1999 là do virus Nipah, một loại virus thuộc họ Paramyxoviridae mà hoàn toàn không biết trƣớc đó, gây ra [79]. Virus này ký sinh ở dơi, khi con ngƣời phá rừng làm đƣờng cao tốc, dơi không còn nơi cƣ trú, đã bay đến đậu trên mái của chuồng lợn rồi lây bệnh cho lợn, sau đó nhiễm từ lợn sang ngƣời.
Nhƣ vậy chính con ngƣời đã tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các bệnh lây truyền này [30, 92]. Các bệnh lây truyền từ động vật Theo y văn trên thế giới, những căn bệnh truyền nhiễm có liên quan đến bệnh của động vật đƣợc ghi nhận vào thế kỷ thứ VI trƣớc công nguyên tại Athens – Hy Lạp. Từ đó đến nay, bệnh có nguồn gốc từ động vật ngày càng trở nên phổ biến và nguy hiểm hơn. Ngày nay, quá trình lây truyền bệnh dịch từ động vật sang ngƣời đã trở nên dễ dàng hơn, khi rào cản ngăn cách tự nhiên giữa con ngƣời và động vật bị phá hủy.
Con ngƣời đã chiếm chỗ cƣ ngụ của nhiều loại động vật hoang dã và các động vật giữa các vùng miền đƣợc vận chuyển khá tự do [27, 92, 109, 141]. Hiện tại, có khoảng trên 200 bệnh có liên quan đến bệnh của động vật đã đƣợc xác định và đang lƣu hành trên thế giới[45, 48, 89], các tác nhân bao 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm: vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng…Một số bệnh do căn nguyên vi sinh vật thƣờng đƣợc nhắc đến và gây quan ngại đến sức khỏe cộng đồng trên phạm vi toàn cầu đƣợc ghi nhận: dịch hạch, cúm, sốt xuất huyết Ebola, AIDS. Cúm Đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918 do vi rút cúm A phân týp H1N1 gây nên đã làm cho khoảng 20 triệu ngƣời tử vong [19,101]. Đặc biệt, năm 1997 xuất hiện cúm A phân týp H5N1 tại Hồng Kông, lây từ gia cầm sang ngƣời và gây tử vong 6/18 trƣờng hợp mắc [25].