Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu sự lưu hành virus gây bệnh cho người từ dơi ở Việt Nam

Nghiên cứu sự lưu hành virus gây bệnh cho người trên dơi tại Việt Nam, cung cấp thông tin quan trọng về sức khỏe cộng đồng và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Thủy
• Người hướng dẫn: Lê Thị Quỳnh Mai
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Vi Sinh Vật Học
• Đề tài: Nghiên cứu sự lưu hành của một số virus gây bệnh cho người trên dơi ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Bệnh có nguồn gốc từ động vật
• 1.2. Giả thiết về sự xuất hiện và lây truyền bệnh
• 1.3. Các bệnh lây truyền từ động vật
• 1.4. Dơi và vai trò truyền bệnh
• 1.5. Sinh thái, phân loại, phân bố về loài dơi
• 1.6. Một số thông tin về khu hệ dơi của Việt Nam
• 1.7. Vai trò của dơi trong truyền bệnh
• 1.8. Một số bệnh nhiễm trùng mới xuất hiện liên quan đến dơi
• 1.9. Biện pháp phòng chống bệnh lây truyền từ động vật sang người
• 1.9.1. Chủ động giám sát bệnh
• 1.9.2. Kiểm soát vật chủ, vectơ, ổ chứa của tác nhân truyền bệnh
• 1.9.3. Các phương pháp phát hiện và xác định virus ở loài dơi
• 1.9.3.1. Phân lập virus
• 1.9.3.2. Huyết thanh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, cỡ mẫu, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.2. Mẫu dơi thu thập trong nghiên cứu
• 2.3. Mẫu máu của người khỏe mạnh tham gia nghiên cứu
• 2.4. Mẫu nghiên cứu
• 2.5. Trang thiết bị và dụng cụ
• 2.6. Phương pháp
• 2.6.1. Định loại dơi ngoài thực địa
• 2.6.2. Kỹ thuật hấp phụ miễn dịch liên kết enzym (ELISA) tóm bắt IgG
• 2.6.3. Kỹ thuật xác định kháng thể trung hòa
• 2.6.4. Phương pháp xác định một số yếu tố liên quan đến khả năng lây truyền virus từ dơi sang người
• 2.6.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.6.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Dấu vết kháng thể kháng các virus Nipah, SARS-CoV, Banna, Viêm não Nhật Bản, Chikungunya ở loài Dơi tại Việt Nam
• 3.2. Thời gian, địa điểm thu thập mẫu dơi
• 3.3. Các loài dơi thu thập trong nghiên cứu
• 3.4. Kết quả xác định một số tác nhân gây bệnh cho người liên quan đến dơi bằng phương pháp huyết thanh học
• 3.5. Mối liên quan giữa các virus gây bệnh truyền nhiễm cho người với các họ/loài dơi
• 3.6. Khả năng phơi nhiễm các virus có vật chủ là loài dơi ở một số nhóm người có yếu tố liên quan về dịch tễ
• 3.7. Phát hiện kháng thể kháng virus Nipah ở mẫu huyết thanh người bằng phương pháp huyết thanh học
• 3.8. Phát hiện kháng thể kháng SARS –CoV ở mẫu huyết thanh người bằng phương pháp huyết thanh học
• 3.9. Một số yếu tố nguy cơ liên quan đến khả năng truyền virus Nipah sang người tại Tây Nguyên
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu virus từ dơi gây bệnh cho người

Nghiên cứu virus từ dơi gây bệnh cho người là một lĩnh vực quan trọng trong y học và sinh học. Dơi được biết đến là vật chủ tự nhiên của nhiều loại virus có khả năng lây truyền sang người. Các virus này có thể gây ra nhiều bệnh nghiêm trọng, từ cúm đến viêm phổi. Việc hiểu rõ về sự lây truyền và cơ chế gây bệnh của các virus này là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1.1. Virus từ dơi và mối liên hệ với sức khỏe con người

Virus từ dơi có thể gây ra nhiều bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng. Các nghiên cứu cho thấy rằng dơi là nguồn gốc của nhiều virus như SARS-CoV, Nipah và Ebola. Những virus này có thể lây truyền sang người thông qua tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp.

1.2. Tình hình nghiên cứu virus từ dơi ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về virus từ dơi đã được thực hiện từ nhiều năm qua. Các nhà khoa học đã phát hiện nhiều loại virus có khả năng gây bệnh cho người, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh gia tăng. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về virus mà còn góp phần vào công tác phòng chống dịch bệnh.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu virus từ dơi

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về virus từ dơi, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định nguồn gốc và cơ chế lây truyền của các virus này. Một trong những vấn đề lớn là sự thiếu hụt dữ liệu về sự lây truyền virus từ dơi sang người. Ngoài ra, việc giám sát và kiểm soát dịch bệnh cũng gặp nhiều khó khăn.

2.1. Thiếu hụt dữ liệu và thông tin

Nhiều nghiên cứu về virus từ dơi vẫn còn thiếu dữ liệu quan trọng. Việc thu thập mẫu và phân tích virus cần được thực hiện thường xuyên để có cái nhìn tổng quan về tình hình lây truyền.

2.2. Khó khăn trong việc giám sát dịch bệnh

Giám sát dịch bệnh từ virus dơi là một thách thức lớn. Các yếu tố như địa lý, khí hậu và hành vi của con người đều ảnh hưởng đến khả năng lây truyền virus. Cần có các biện pháp giám sát hiệu quả để phát hiện sớm các trường hợp nhiễm bệnh.

III. Phương pháp nghiên cứu virus từ dơi gây bệnh cho người

Để nghiên cứu virus từ dơi, các nhà khoa học sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm thu thập mẫu, phân lập virus, và phân tích di truyền. Việc áp dụng các công nghệ hiện đại giúp nâng cao độ chính xác trong việc xác định virus.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu dơi

Việc thu thập mẫu dơi được thực hiện tại các khu vực có sự xuất hiện của dơi. Các mẫu này sẽ được phân tích để xác định sự hiện diện của virus. Phương pháp này cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo an toàn cho người nghiên cứu.

3.2. Phân lập và xác định virus

Sau khi thu thập mẫu, các nhà khoa học sẽ tiến hành phân lập virus bằng các kỹ thuật hiện đại như ELISA và PCR. Những phương pháp này giúp xác định nhanh chóng và chính xác loại virus có trong mẫu.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu virus từ dơi

Kết quả nghiên cứu về virus từ dơi không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế lây truyền mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc phòng chống dịch bệnh. Các thông tin thu được từ nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chiến lược phòng ngừa hiệu quả.

4.1. Kết quả nghiên cứu về virus Nipah và SARS CoV

Nghiên cứu đã phát hiện dấu vết kháng thể kháng virus Nipah và SARS-CoV trong mẫu dơi tại Việt Nam. Những phát hiện này cho thấy nguy cơ lây nhiễm từ dơi sang người là rất cao và cần có biện pháp phòng ngừa kịp thời.

4.2. Ứng dụng trong công tác phòng chống dịch bệnh

Thông tin từ nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giám sát và phòng chống dịch bệnh hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ lây nhiễm từ dơi cũng là một phần quan trọng trong công tác phòng ngừa.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu virus từ dơi

Nghiên cứu virus từ dơi gây bệnh cho người là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong bối cảnh dịch bệnh ngày càng gia tăng. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và giám sát để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính phủ và cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu virus từ dơi

Nghiên cứu virus từ dơi không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các bệnh truyền nhiễm mà còn góp phần vào công tác phòng chống dịch bệnh. Việc phát hiện sớm các virus mới có thể giúp ngăn chặn sự bùng phát của dịch bệnh.

5.2. Hướng đi tương lai trong nghiên cứu

Cần có các nghiên cứu sâu hơn về virus từ dơi, đặc biệt là trong việc xác định các yếu tố nguy cơ lây nhiễm. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và giám sát cũng là một yếu tố quan trọng để kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự xuất hiện và tái bùng phát của các bệnh truyền nhiễm mới nổi (Emerging Infectious Diseases - EIDs) trong những thập kỷ đầu thế kỷ XXI đã đặt ra thách thức an ninh y tế toàn cầu chưa từng có. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), "trên 60% các tác nhân gây bệnh mới được ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoặc từ các sản phẩm của động vật. Trong số đó 70% được ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoang dã". Trong số các ổ chứa tự nhiên trong giới sinh vật, Bộ Dơi (Chiroptera) chiếm vị trí đặc biệt quan trọng: đây là bộ có số lượng loài lớn thứ hai trong lớp Thú với hơn 1.100 loài, tiến hóa từ 50-52 triệu năm trước và sở hữu hệ miễn dịch thích nghi độc nhất vô nhị. Luận án tiến sĩ sinh học chuyên ngành Vi sinh vật học (mã số: 62 42 40 01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Thủy, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Thị Quỳnh Mai và PGS.TS. Phạm Văn Ty tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, là công trình tiên phong giải mã sự lưu hành của các virus nguy hiểm trên quần thể dơi tự nhiên tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế rằng mặc dù Việt Nam sở hữu mức độ đa dạng sinh học dơi rất phong phú với "gần 110 loài dơi thuộc 32 giống, 7 họ, 2 phân bộ", đồng thời nằm ngay tâm điểm địa lý của các vụ dịch lịch sử như SARS-CoV năm 2003 (khiến 63 ca mắc, 5 ca tử vong tại Việt Nam) và gần kề vùng dịch lưu hành Henipavirus tại Đông Nam Á, các dữ liệu dịch tễ học huyết thanh và virus học trên dơi trong nước trước giai đoạn 2006 hoàn toàn là một khoảng trống. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. RQ1: Quần thể dơi tự nhiên tại các vùng sinh cảnh đại diện của Việt Nam có mang dấu vết kháng thể đặc hiệu kháng các virus nguy hiểm gồm Nipah, SARS-CoV, Banna, Viêm não Nhật Bản (JE) và Chikungunya hay không?
2. RQ2: Tỷ lệ phơi nhiễm huyết thanh và các yếu tố nguy cơ dịch tễ học đối với các virus có nguồn gốc từ dơi ở các nhóm cư dân bản địa có tiếp xúc nghề nghiệp đặc thù diễn ra như thế nào?

• Giả thuyết H1: Các loài dơi ăn quả (Pteropodidae) và dơi ăn côn trùng (Vespertilionidae, Rhinolophidae) tại Việt Nam đóng vai trò ổ chứa tự nhiên mang kháng thể trung hòa chống lại Henipavirus và SARS-like CoV mà không biểu hiện triệu chứng bệnh lý.
• Giả thuyết H2: Sự tiếp xúc gần giữa con người với dơi thông qua săn bắt, khai thác phân dơi (guano) và canh tác vườn cây ăn quả tạo điều kiện cho virus vượt rào cản loài (species barrier) làm xuất hiện kháng thể phơi nhiễm ở người khỏe mạnh.

Dựa trên khung lý thuyết "Một sức khỏe" (One Health Paradigm) tích hợp sinh thái học động vật hoang dã, vi sinh học phân tử và dịch tễ học bệnh truyền nhiễm, nghiên cứu đã khảo sát toàn diện từ năm 2006 đến 2009 trên hàng nghìn cá thể dơi thuộc nhiều hệ sinh thái (Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, Tây Nguyên) và phân tích huyết thanh học ở người tình nguyện, tạo nên bước ngoặt trong giám sát chủ động mầm bệnh truyền lây từ động vật sang người (zoonoses).

   ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
   │                          KHUNG PHÂN TÍCH ONE HEALTH                      │
   └──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                        │
             ┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
             ▼                                                     ▼
┌──────────────────────────┐                             ┌──────────────────────────┐
│   HỆ SINH THÁI LOÀI DƠI  │                             │   QUẦN THỂ NGƯỜI NGUY CƠ │
│  (CHIROPTERAN RESERVOIR) │                             │   (HUMAN EPIDEMIOLOGY)   │
└────────────┬─────────────┘                             └─────────────┬────────────┘
             │                                                         │
             │  - Giám sát hình thái học                               │  - Nhóm săn bắt dơi
             │  - Thu thập máu dơi hoang dã                            │  - Khai thác phân dơi
             │                                                         │  - Canh tác vườn quả
             │                                                         │
             ▼                                                         ▼
┌──────────────────────────┐                             ┌──────────────────────────┐
│   SÀNG LỌC HUYẾT THANH   │                             │    ĐIỀU TRA DỊCH TỄ HỌC  │
│      (CAPTURE ELISA)     │                             │      (SURVEY & ELISA)    │
└────────────┬─────────────┘                             └─────────────┬────────────┘
             │                                                         │
             └──────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                                        ▼
             ┌─────────────────────────────────────────────────────┐
             │       ĐỐI CHIẾU & KHẲNG ĐỊNH ĐỘC TÍNH SINH HỌC      │
             │           (BSL-3 / 50% CPE NEUTRALIZATION)          │
             └──────────────────────────┬──────────────────────────┘
                                        ▼
             ┌─────────────────────────────────────────────────────┐
             │     MÔ HÌNH VƯỢT RÀO CẢN LOÀI (SPECIES BARRIER)     │
             │    CẢNH BÁO SỚM & HOẠCH ĐỊNH CHỦ ĐỘNG DỊCH BỆNH     │
             └─────────────────────────────────────────────────────┘

---

Literature Review và Positioning

Y văn dịch tễ học quốc tế đã chứng minh vai trò then chốt của dơi như vật chủ khởi phát của nhiều đại dịch nghiêm trọng. Luận án tổng hợp bốn dòng nghiên cứu kinh điển:

1. Dòng nghiên cứu Henipavirus (Hendra và Nipah): Phát hiện virus Hendra năm 1994 tại Úc gây viêm phổi cấp và viêm não hoại tử trên ngựa và người (Murray et al., 1995; Selvey et al., 1995), tiếp nối bởi đại dịch viêm não Nipah năm 1999 tại Malaysia (Chua et al., 2000; Kawabata et al., 2006) làm tiêu hủy 1,1 triệu con lợn và ghi nhận 105 ca tử vong trong 265 người mắc. Các nghiên cứu sau đó của Halpin et al. (2000) và Yob et al. (2001) đã xác định các loài dơi ăn quả chi Pteropus (cáo bay) là ổ chứa tự nhiên nguyên thủy.
2. Dòng nghiên cứu Coronaviridae và SARS-CoV: Đại dịch SARS năm 2002-2003 (Zhong et al., 2003; Peiris et al., 2003) lây lan ra 32 quốc gia với 8.422 ca mắc và 916 ca tử vong. Nghiên cứu mang tính bước ngoặt của Li et al. (2005) và Lau et al. (2005) tại Trung Quốc đã tìm thấy các chủng SARS-like CoV có độ tương đồng di truyền 88-92% trên dơi lá mũi (Rhinolophus spp.), khẳng định dơi là tổ tiên tiến hóa của virus SARS trước khi truyền qua cầy hương (Paguma larvata) sang người.
3. Dòng nghiên cứu Coltivirus (Banna virus): Phân lập lần đầu năm 1987 tại Vân Nam, Trung Quốc từ bệnh nhân viêm não và muỗi Culex (Xu et al., 1990; Nabeshima et al., 2008), cấu trúc hệ gen gồm 12 đoạn ARN kép thuộc họ Reoviridae.
4. Dòng nghiên cứu Arbovirus (Flaviviridae & Togaviridae): Vai trò ổ chứa tiềm tàng của dơi đối với virus Viêm não Nhật Bản (JE), West Nile (WNV) (Sulkin et al., 1974; Mackenzie et al., 2004) và Alphavirus Chikungunya gây các đợt dịch sốt phát ban, đau khớp dữ dội tại đảo Réunion năm 2005 (Schuffenecker et al., 2006) và Ấn Độ năm 2006.

Trong bức tranh tổng quan đó, giới học thuật quốc tế tồn tại hai luồng quan điểm trái ngược: một bên (nhóm nghiên cứu Malaysia, Úc) cho rằng virus từ dơi bắt buộc phải thông qua vật chủ khuếch đại trung gian có biểu hiện bệnh cảnh nặng (như ngựa đối với Hendra, lợn đối với Nipah, cầy hương đối với SARS) mới có thể lây sang người; trong khi luồng quan điểm thứ hai (nhóm nghiên cứu Bangladesh do Hsu et al., 2004 và Luby et al., 2006 dẫn dắt) chứng minh sự lây truyền trực tiếp từ dơi sang người qua thực phẩm nhiễm dịch bài tiết (nhựa cây chà là bị dơi nhiễm nước bọt/nước tiểu) và lây truyền giữa người với người với độc lực tử vong lên tới 70-90%.

Luận án này định vị xuất sắc khi thiết lập mối liên kết địa dịch tễ sinh học giữa hai khuynh hướng trên. So với nghiên cứu của Chua et al. tại Malaysia chỉ tập trung vào dơi ăn quả lớn vùng bán đảo và nghiên cứu của Shi Zhengli et al. tại Trung Quốc tập trung chuyên biệt vào dơi lá mũi trong hang động đá vôi, công trình của Nguyễn Thị Thu Thủy mở rộng phạm vi đa dạng loài trên cả phân bộ Dơi lớn (Megachiroptera - dơi ăn quả) và phân bộ Dơi nhỏ (Microchiroptera - dơi ăn sâu bọ, dơi muỗi, dơi thò đuôi), cung cấp bức tranh sinh thái đa tầng đầu tiên tại vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa Đông Dương.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng sâu sắc Lý thuyết Tràn mầm bệnh (Zoonotic Spillover Theory) và Khái niệm Rào cản loài (Species Barrier Concept) của Woolhouse et al. (2005) và Daszak et al. (2000):

• Chứng minh sự đồng tiến hóa không triệu chứng: Minh chứng rằng "trong tổng số trên 60 loại virus được báo cáo có liên quan đến dơi thì 59 virus có vật liệu di truyền là ARN, được xác định là có khả năng tiềm tàng gây bệnh cho người". Dơi sở hữu khả năng dung nạp tải lượng virus cao và duy trì kháng thể trung hòa mà hoàn toàn không biểu hiện triệu chứng thoái hóa tế bào hay tổn thương lâm sàng.
• Mở rộng mô hình lan truyền đa vật chủ: Bổ sung cơ chế lan truyền chéo giữa các quần thể dơi sống cộng sinh bầy đàn lớn (Scotophilus kuhlii, Rousettus leschenaulti, Cynopterus sphinx), tạo môi trường tái tổ hợp vật liệu di truyền ARN sợi đơn (+) và (-), hình thành các chủng virus có tính thích ứng thụ thể mới.
• Chuyển dịch nhận thức luận (Paradigm Shift): Chuyển từ tư duy phản ứng thụ động (chờ dịch bệnh bùng phát trên người mới điều tra nguồn gốc) sang nhận thức luận can thiệp chủ động dựa trên mô hình sinh thái học dự báo (Preemptive Eco-virological Paradigm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột phương pháp luận:

$$\text{Mô hình Đánh giá Rủi ro Tràn mầm bệnh} = f(\text{Đa dạng sinh học Ổ chứa}, \text{Động lực Huyết thanh học Trung hòa}, \text{Giao diện Tiếp xúc Sinh thái - Xã hội})$$

╔═══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════╗
║                   CÁC THÀNH TỐ TRONG KHUNG PHÂN TÍCH                          ║
╠═══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════╣
║ 1. Thành tố Sinh thái học Thực địa:                                           ║
║    Phân loại hình thái học dơi, phân bố địa lý sinh cảnh (rừng, hang động,   ║
║    nông trường, khu dân cư).                                                  ║
║                                                                               ║
║ 2. Thành tố Virus học Miễn dịch:                                              ║
║    Quy trình kiểm định kép gồm ELISA tóm bắt IgG sàng lọc diện rộng và        ║
║    Phản ứng Trung hòa 50% CPE (NT50) thẩm định tính đặc hiệu kháng thể.       ║
║                                                                               ║
║ 3. Thành tố Dịch tễ học Xã hội - Hành vi:                                     ║
║    Khảo sát nhóm nguy cơ cao (người săn bắt, chế biến thịt dơi, khai thác     ║
║    phân dơi, làm vườn) để xác định điểm cắt ranh giới truyền lây.             ║
╚═══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════╝

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng lập trường nhận thức thực chứng luận (Positivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism) thông qua thiết kế dịch tễ học cắt ngang mô tả có phân tích (Cross-sectional Analytical Design), kết hợp nghiên cứu thực địa sinh thái học động vật hoang dã với xét nghiệm vi sinh phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao (BSL-3).

Thiết kế mẫu đa tầng bao gồm:

• Cỡ mẫu dơi: Hàng trăm mẫu máu và dịch sinh học thu thập liên tục qua các năm 2006, 2007, 2008 và 2009 tại các điểm nghiên cứu trọng điểm đại diện cho các vùng sinh thái sinh học: Miền Bắc (Hà Nội, Hà Tây cũ, Ninh Bình), Miền Trung - Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai) và Miền Nam (Tiền Giang, Đồng Tháp).
• Cỡ mẫu người: Thu thập huyết thanh của người khỏe mạnh tình nguyện thuộc các nhóm cư dân bản địa tại Tây Nguyên có tiền sử tiếp xúc dịch tễ trực tiếp hoặc gián tiếp với loài dơi.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập mẫu và thao tác sinh học được chuẩn hóa nghiêm ngặt:

• Kỹ thuật bẫy bắt dơi ngoài thực địa: Sử dụng lưới mờ (mist nets) chuyên dụng dựng tại các nông trường cây ăn quả và lối bay của dơi; bẫy thụ cầm (harp traps) kết hợp lưới mờ đặt trước cửa hang động; và vợt cầm tay thu thập dơi đậu trên vòm tán lá cao.
• Định loại hình thái học: Phân loại dơi trực tiếp tại thực địa dựa trên khóa định loại chuẩn quốc tế của Bates & Harrison (1997) và Corbet & Hill (1992), đo lường các chỉ số xương cẳng tay (forearm length), chiều dài tai, cấu tạo lá mũi (noseleaf), màng đuôi và cấu trúc răng.
• Quy trình an toàn sinh học và thu thập máu: Sử dụng trang bị bảo hộ cá nhân (PPE) cấp độ cao phòng ngừa lây nhiễm sol khí (aerosol) và vết cắn. Lấy máu tĩnh mạch cánh (vein puncture) hoặc tim đối với dơi, ly tâm tách huyết thanh ngay tại hiện trường, bảo quản trong bình nitơ lỏng $-196^\circ\text{C}$ trước khi chuyển về hệ thống kho lạnh $-70^\circ\text{C}$ tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.
• Thẩm định đạo đức nghiên cứu: Đề tài được Hội đồng Đạo đức trong Nghiên cứu Y sinh học phê duyệt, đảm bảo phúc lợi động vật và cam kết đồng thuận tham gia nghiên cứu (Informed Consent) của toàn bộ đối tượng người tình nguyện.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                  QUY TRÌNH KỸ THUẬT PHÂN TÍCH HUYẾT THANH                   │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 1: SÀNG LỌC DIỆN RỘNG BẰNG CAPTURE ELISA TÓM BẮT IgG                   │
│ - Kháng nguyên: Protein tái tổ hợp N (Nucleocapsid) của Nipah virus,        │
│   kháng nguyên SARS-CoV bất hoạt, kháng nguyên Banna, JE, Chikungunya.      │
│ - Kháng thể liên hợp: Anti-bat IgG conjugate gắn enzyme Horseradish          │
│   Peroxidase (HRP) và Anti-human IgG HRP.                                   │
│ - Đo mật độ quang (OD) tại bước sóng 450nm/492nm; xác định ngưỡng Cut-off.   │
└──────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┘
                                       │
                                       ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BƯỚC 2: THẨM ĐỊNH ĐẶC HIỆU BẰNG PHẢN ỨNG TRUNG HÒA NT50 (BSL-3)             │
│ - Nuôi cấy dòng tế bào chuẩn: Vero E6, BHK-21 trong môi trường DMEM         │
│   bổ sung 10% Fetal Bovine Serum (FBS) và kháng sinh.                       │
│ - Chuẩn độ virus: Xác định liều gây nhiễm 50% tế bào nuôi cấy (100 TCID50).  │
│ - Ủ hỗn hợp pha loãng bậc 2 huyết thanh với 100 TCID50 virus sống ở         │
│   37°C trong 1 giờ.                                                         │
│ - Cấy chuyển vào giếng tế bào đơn lớp (monolayer cell culture).             │
│ - Quan sát hiệu ứng hủy hoại tế bào (Cytopathic Effect - CPE) sau 3-7 ngày. │
│ - Điểm kết thúc (Endpoint Titer): Độ pha loãng huyết thanh cao nhất ức chế  │
│   hoàn toàn 50% CPE.                                                        │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Data và phân tích

Số liệu được làm sạch và xử lý bằng các phần mềm thống kê dịch tễ học y học chuyên dụng (Epi-Info, SPSS). Tỷ lệ hiện mắc kháng thể (seroprevalence) được trình bày kèm khoảng tin cậy 95% (95% CI). Sử dụng kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$) và Fisher's exact test để so sánh sự khác biệt tỷ lệ giữa các nhóm loài, vùng sinh thái và các nhóm nhân khẩu học; phân tích hồi quy logistic xác định Tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) đối với các biến số hành vi nguy cơ ở người.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Bằng chứng đầu tiên về sự lưu hành kháng thể Henipavirus (Nipah) trên dơi tại Việt Nam: Nghiên cứu phát hiện tỷ lệ dương tính huyết thanh với virus Nipah bằng kỹ thuật ELISA và được khẳng định chắc chắn bằng phản ứng trung hòa $NT_{50}$ trên dơi ăn quả, đặc biệt là loài Dơi cáo nâu (Rousettus leschenaulti) và Dơi chó cánh dài (Cynopterus sphinx). Đây là bằng chứng khoa học thực nghiệm đầu tiên khẳng định chi Henipavirus có mặt tại khu hệ dơi bản địa Việt Nam.
2. Khẳng định dấu vết huyết thanh học của SARS-like Coronavirus trên dơi: Tìm thấy kháng thể kháng SARS-CoV trên các loài dơi ăn sâu bọ thuộc họ Dơi muỗi (Vespertilionidae) và dơi nếp mũi/lá mũi (Hipposideridae, Rhinolophidae), chứng minh loài dơi tại Việt Nam là một mắt xích trong mạng lưới lưu trữ tự nhiên của các coronavirus tiền thân.
3. Phát hiện kháng thể đa tác nhân (Banna, Viêm não Nhật Bản, Chikungunya): Xác định sự hiện diện đồng thời của kháng thể trung hòa kháng virus Banna (Coltivirus), virus JE (Flavivirus) và virus Chikungunya (Alphavirus) trên các mẫu huyết thanh dơi hoang dã, chứng minh dơi đóng vai trò vật chủ duy trì (maintenance host) trong chu trình truyền bệnh qua côn trùng tiết túc (Arbovirus cycles).
4. Phát hiện sự phơi nhiễm kháng thể ở người tại Tây Nguyên: Xét nghiệm huyết thanh người tình nguyện khỏe mạnh tại vùng trọng điểm sinh thái Tây Nguyên ghi nhận tỷ lệ mẫu có kháng thể IgG phản ứng dương tính với kháng nguyên virus Nipah và SARS-CoV bằng ELISA và có hiệu giá trung hòa $NT_{50}$ ở mức độ thấp, chứng minh hiện tượng phơi nhiễm dưới lâm sàng (subclinical exposure) đã và đang diễn ra âm thầm trong cộng đồng.
5. Xác định các hành vi nguy cơ vượt rào cản loài: Phân tích dịch tễ học hành vi cho thấy các hoạt động: trực tiếp tham gia săn bắt dơi, chế biến thịt dơi làm thức ăn, cạo và thu gom phân dơi trong hang động/chuồng nuôi, và thu hái quả có dấu vết gặm nhấm của dơi làm tăng nguy cơ phơi nhiễm huyết thanh với chỉ số $p < 0,05$.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             BẢNG TỔNG HỢP CÁC PHÁT HIỆN HUYẾT THANH HỌC THEN CHỐT           │
├───────────────────┬──────────────────────────┬──────────────────────────────┤
│ Tác nhân Virus    │ Nhóm loài Dơi dương tính │ Tỷ lệ & Khẳng định Vi sinh   │
├───────────────────┼──────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ Nipah virus       │ Rousettus leschenaulti,  │ Dương tính ELISA;            │
│ (Henipavirus)     │ Cynopterus sphinx        │ Khẳng định bằng NT50 (BSL-3) │
├───────────────────┼──────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ SARS-CoV          │ Họ Vespertilionidae,     │ Dương tính ELISA;            │
│ (Coronaviridae)   │ Rhinolophidae            │ Khẳng định bằng NT50         │
├───────────────────┼──────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ Banna virus       │ Quần thể dơi muỗi        │ Dương tính ELISA;            │
│ (Coltivirus)      │ ăn côn trùng             │ Khẳng định bằng NT50         │
├───────────────────┼──────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ JE & Chikungunya  │ Scotophilus kuhlii,      │ Dấu vết IgG ELISA &          │
│ (Arboviruses)     │ Chaerephon plicata       │ Kháng thể trung hòa đặc hiệu │
├───────────────────┼──────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ Huyết thanh Người │ Người săn bắt, cạo phân  │ Ghi nhận kháng thể trung hòa │
│ (Tây Nguyên)      │ dơi, canh tác vườn quả   │ kháng Nipah và SARS-CoV      │
└───────────────────┴──────────────────────────┴──────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Xác thực mô hình tương tác mầm bệnh - vật chủ - môi trường tại khu vực Đông Nam Á nhiệt đới; làm sáng tỏ cơ chế duy trì trạng thái miễn dịch tự nhiên của dơi đối với các virus RNA sợi đơn cực kỳ nguy hiểm đối với linh trưởng.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa thành công quy trình kết hợp ELISA tóm bắt với phản ứng trung hòa vi lượng $NT_{50}$ trên tế bào sống để khảo sát huyết thanh học động vật hoang dã, giải quyết triệt để bài toán phản ứng chéo (cross-reactivity) vốn rất phức tạp giữa các virus cùng họ.
• Khuyến nghị chính sách y tế dự phòng:
  1. Đưa xét nghiệm giám sát virus Nipah và SARS-like CoV trên dơi vào Chương trình Giám sát Trọng điểm Quốc gia về Bệnh truyền nhiễm Mới nổi.
  2. Thiết lập quy chuẩn an toàn sinh học lao động cho các nông hộ nuôi dơi lấy phân và công nhân khai thác hang dơi (trang bị khẩu trang chuẩn N95, găng tay chống cắt, ủng chuyên dụng).
  3. Xây dựng khoảng đệm sinh thái (buffer zones) ngăn cách giữa các trại chăn nuôi lợn tập trung và các vườn cây ăn quả thu hút dơi ăn quả (Pteropodidae) nhằm ngăn chặn chu trình khuếch đại mầm bệnh tương tự thảm họa Nipah tại Malaysia.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về phân lập virus sống: Do yêu cầu khắt khe về phòng an toàn sinh học cấp 4 (BSL-4) đối với virus Nipah sống và sự phân hủy nhanh của acid nucleic trong điều kiện thực địa nhiệt đới ẩm, nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở các minh chứng huyết thanh học và phản ứng trung hòa kháng thể, chưa thể nuôi cấy phân lập trực tiếp hạt virion hoàn chỉnh từ mô tạng dơi.
• Giới hạn về độ bao phủ không gian và thời gian: Cỡ mẫu thu thập tuy lớn nhưng phân bố chưa hoàn toàn đồng đều giữa các tháng trong năm do tính chất di cư theo mùa sinh sản và thời tiết của từng phân loài dơi.
• Hiện tượng phản ứng chéo huyết thanh học: Dù đã sử dụng $NT_{50}$ để kiểm định, khả năng phản ứng chéo giữa các thành viên chưa biết trong cùng chi Henipavirus hoặc các chủng Flavivirus địa phương vẫn chưa thể loại trừ tuyệt đối nếu không có giải trình tự chuỗi toàn bộ hệ gen (Whole Genome Sequencing).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng giải trình tự gen thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) và metagenomics không thiên lệch (unbiased viral metagenomics) trên mẫu phân, nước bọt và nước tiểu của dơi để phát hiện các biến thể virus mới nổi.
2. Gắn thiết bị định vị vệ tinh thu nhỏ (GPS telemetry tracking) theo dõi đường bay di cư xuyên biên giới của các loài dơi lớn (Pteropus vampyrus, Pteropus lylei) giữa Việt Nam, Campuchia, Lào và Thái Lan.
3. Thiết lập mô hình tế bào biểu mô sơ cấp có nguồn gốc từ dơi Việt Nam (Bat primary cell lines) để nghiên cứu thụ thể bề mặt (như ACE2 cho Coronaviruses, Ephrin-B2/B3 cho Henipaviruses) và cơ chế miễn dịch bẩm sinh qua con đường Interferon của dơi.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy đã tạo ra những tác động lan tỏa sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Đặt nền móng dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về virus học trên dơi tại Việt Nam, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho hàng loạt công trình nghiên cứu dịch tễ học phân tử sau này; nâng cao chỉ số trích dẫn của các công bố liên quan trên các tạp chí chuyên ngành vi sinh học và y học dự phòng uy tín trong nước và quốc tế.
• Định hình chính sách công: Cung cấp bằng chứng thực tiễn không thể thay thế giúp Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn xây dựng Kế hoạch Hành động Quốc gia phòng chống dịch bệnh truyền lây từ động vật sang người theo định hướng One Health; hỗ trợ Cục Y tế Dự phòng định hình các kịch bản ứng phó khẩn cấp với các hội chứng viêm đường hô hấp cấp nặng và viêm não chưa rõ nguyên nhân.
• Lợi ích kinh tế - xã hội và bảo tồn: Giúp nâng cao nhận thức cộng đồng tại các tỉnh Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long về nguy cơ lây truyền mầm bệnh từ động vật hoang dã, giảm thiểu các thói quen tiêu thụ động vật rừng nguy hiểm, đồng thời định hướng bảo tồn đa dạng sinh học các loài dơi có ích cho nông nghiệp mà không cần tiêu hủy bừa bãi.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Vi sinh vật học, Dịch tễ học, Ký sinh trùng học: Tiếp cận quy trình phương pháp luận mẫu mực về điều tra dịch tễ học thực địa kết hợp thao tác xét nghiệm tế bào học an toàn cao ($NT_{50}$, ELISA).
• Các Viện nghiên cứu chuyên sâu (Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Viện Pasteur, Viện Thú y): Sở hữu bộ số liệu bản đồ dịch tễ nền tảng phục vụ các phân tích phát sinh chủng loại và dự báo dịch bệnh chu kỳ 10-20 năm.
• Cơ quan Quản lý Y tế và Thú y (Bộ Y tế, Cục Thú y): Có luận cứ khoa học vững chắc để ban hành các quy định quản lý vệ sinh thú y, kiểm dịch động vật hoang dã và quy hoạch chuồng trại chăn nuôi gia súc an toàn.
• Các tổ chức Y tế Quốc tế (WHO, US-CDC, FAO, EcoHealth Alliance): Bổ sung mảnh ghép sinh thái quan trọng của vùng Đông Nam Á vào mạng lưới giám sát toàn cầu về các tác nhân gây đại dịch tiềm năng.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Tràn mầm bệnh Zoonotic (Zoonotic Spillover Theory) sang bối cảnh sinh thái học nhiệt đới đa dạng sinh học cao ở Đông Dương. Luận án đã chứng minh rằng rào cản loài giữa dơi và người không phải là ranh giới bất biến mà là một màng lọc bán thấm bị chi phối bởi mật độ tiếp xúc sinh thái học. Bằng chứng huyết thanh học trung hòa đặc hiệu đối với Nipah và SARS-like CoV trên dơi ăn quả (Rousettus leschenaulti) và dơi ăn sâu bọ khẳng định dơi là ổ chứa ổn định, duy trì virus bằng trạng thái dung nạp miễn dịch tự nhiên mà không cần đến vật chủ khuếch đại trung gian để virus thích nghi ban đầu.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu vượt trội hơn các công bố trước đây như thế nào?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây tại khu vực Đông Nam Á chỉ sử dụng đơn lẻ phương pháp RT-PCR (thường cho kết quả âm tính giả cao do thời gian phát tán virus trong máu dơi rất ngắn) hoặc chỉ dùng ELISA gián tiếp (dễ dương tính giả do phản ứng chéo), luận án đã thiết lập quy trình thẩm định hai bước nghiêm ngặt: sàng lọc diện rộng bằng Capture ELISA sử dụng kháng nguyên tái tổ hợp đặc hiệu kết hợp đối chiếu khẳng định bằng Phản ứng Trung hòa 50% hủy hoại tế bào ($NT_{50}$) trên dòng tế bào Vero E6/BHK-21 trong phòng thí nghiệm BSL-3. Đây là tiêu chuẩn vàng sinh học khẳng định sự tồn tại của kháng thể chức năng có khả năng vô hiệu hóa độc lực virus sống.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ số liệu thực nghiệm là gì?
Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc phát hiện kháng thể trung hòa kháng virus Nipah và SARS-CoV trên mẫu huyết thanh của nhóm người tình nguyện khỏe mạnh tại Tây Nguyên. Điều này chứng minh rằng sự phơi nhiễm virus dạng Henipa và Corona từ động vật hoang dã sang quần thể người bản địa đã âm thầm diễn ra trong thực tế dưới dạng các thể nhiễm trùng không triệu chứng (asymptomatic) hoặc sốt nhẹ tự khỏi, chứ không chỉ xuất hiện khi có các vụ đại dịch bùng phát rầm rộ với tỷ lệ tử vong cao.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?
Trả lời: Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình thực nghiệm có khả năng tái lập 100%, bao gồm: tọa độ và phương pháp bẫy dơi thực địa (kích thước lưới mờ, cấu trúc bẫy thụ cầm); khóa định loại hình thái học dơi; quy trình lấy máu tĩnh mạch cánh dơi; công thức pha chế đệm PBS, kháng nguyên, chất nền ELISA; quy trình nuôi cấy dòng tế bào Vero E6 trong môi trường DMEM $10%\text{ FBS}$; kỹ thuật chuẩn độ $100\text{ TCID}{50}$ và các bước tiến hành phản ứng trung hòa $NT{50}$ theo dõi hình thái tế bào dưới kính hiển vi quang học đảo ngược.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Trả lời: Chương trình 10 năm được định hình theo 3 hướng chiến lược: (1) Ứng dụng công nghệ giải trình tự Metagenomic NGS để xây dựng ngân hàng dữ liệu Virome toàn diện trên dơi Việt Nam; (2) Thiết lập mạng lưới Trạm Giám sát Dịch tễ Sinh thái Tích hợp (Eco-epidemiological Sentinel Stations) theo dõi liên tục sự bài xuất virus trong nước tiểu/phân dơi theo biến động khí hậu và mùa sinh sản; (3) Nghiên cứu cấu trúc tinh thể học thụ thể gắn kết tế bào và phát triển các panel kháng thể đơn dòng phục vụ chẩn đoán nhanh và điều trị dự phòng khẩn cấp khi có dịch bùng phát.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy là công trình khoa học mẫu mực, toàn diện và có giá trị thực tiễn to lớn đối với ngành Vi sinh vật học và Y tế Dự phòng Việt Nam. Sáu đóng góp đột phá then chốt bao gồm:

1. Xác lập bộ dữ liệu chuẩn quốc gia: Cung cấp bức tranh toàn cảnh đầu tiên về sự lưu hành của 5 nhóm virus nguy hiểm (Nipah, SARS-CoV, Banna, Viêm não Nhật Bản, Chikungunya) trên các quần thể dơi tự nhiên tại Việt Nam giai đoạn 2006-2009.
2. Khẳng định vai trò ổ chứa tự nhiên: Chứng minh dơi ăn quả (Pteropodidae) và dơi ăn sâu bọ (Vespertilionidae, Rhinolophidae) là ổ chứa mang kháng thể trung hòa đặc hiệu kháng Henipavirus và Coronaviruses.
3. Phát hiện sự vượt rào cản loài ở người: Cung cấp bằng chứng huyết thanh học thực nghiệm về sự phơi nhiễm virus có nguồn gốc từ dơi trên các nhóm dân cư có tiếp xúc nghề nghiệp nguy cơ cao tại Tây Nguyên.
4. Chuẩn hóa quy trình vi sinh an toàn cao: Ứng dụng thành công hệ thống thử nghiệm kép Capture ELISA và Neutralization Test ($NT_{50}$) trên tế bào nuôi cấy trong điều kiện An toàn sinh học Cấp 3 (BSL-3).
5. Mở ra các nhánh nghiên cứu liên ngành: Khởi xướng các hướng nghiên cứu kết hợp giữa Sinh học phân tử, Sinh thái học Động vật và Dịch tễ học Dự phòng theo khuôn khổ "Một sức khỏe" (One Health).
6. Giá trị di sản bền vững: Định hình nền tảng khoa học vững chắc phục vụ công tác dự báo sớm, ngăn chặn từ xa các nguy cơ đại dịch truyền nhiễm nguy hiểm đe dọa an ninh y tế quốc gia và toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong quá trình tồn tại, phát triển và tiến hóa của loài ngƣời, động vật luôn gắn bó mật thiết, không thể tách rời từ thời kỳ nguyên thủy đến cuộc sống hiện đại ngày nay. Từ những loài động vật hoang dại là nguồn cung cấp thực phẩm trong thời kỳ nguyên thủy, thông qua các phƣơng thức săn bắn, đến các động vật thuần hóa, trở thành vật nuôi trong gia đình, động vật luôn phát triển và tiến hóa đồng thời với sự phát triển và tiến hóa của loài ngƣời. Sự gắn bó mật thiết nhƣ vậy cũng chính là cơ chế để lây truyền bệnh từ động vật sang ngƣời hoặc ngƣợc lại. Một số bệnh, dịch bệnh trên ngƣời đã đƣợc xác định có nguồn gốc từ động vật nhƣ: bệnh dại, bệnh than, sốt tularemia, viêm não miền Tây sông Nile (West –Nile).

và gần đây một số bệnh nhiễm trùng mới xuất hiện đang thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới nhƣ: cúm gia cầm (A/H5N1); viêm đƣờng hô hấp cấp tính nặng SARS- CoV đều có các yếu tố liên quan đến các bệnh của động vật [10,34,116]. Bộ Dơi (Chiroptera) là bộ có số lƣợng loài nhiều thứ 2 trong lớp thú, với khoảng 1.100 loài, chiếm 20% trong tổng số 4.600 loài động vật có vú và phân bố rộng rãi trên thế giới [33, 74]. Dơi đƣợc biết nhƣ một loài thú cổ đại nhất, xuất hiện khoảng 50-52 triệu năm trƣớc đây [74]. Kết quả phân tích di truyền học của các loài thú cho thấy dơi, ngựa, chó, cá voi là những động vật có đặc điểm di truyền gần với các loài thuộc Bộ Linh trƣởng (ngƣời, khỉ, vƣợn).

Trong tổng số trên 60 loại virus đƣợc báo cáo có liên quan đến dơi thì 59 virus có vật liệu di truyền là ARN, đƣợc xác định là có khả năng tiềm tàng gây bệnh cho ngƣời. Những tác nhân quan trọng đƣợc nhắc tới là: virus Lysa, virus Hendra, virus Nipah, SARS-CoV, Ebola. Sự liên quan của các tác nhân virus đã biết trên một số loài dơi cụ thể gợi ý một sự lan truyền tác nhân virus gây bệnh từ dơi (trong vai trò vật chủ chính) sang ngƣời. Để tìm hiểu phƣơng 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thức lây truyền, vật chủ đầu tiên, khả năng gây bệnh, các yếu tố nguy cơ nhiễm bệnh trong quần thể ngƣời.

rất nhiều nghiên cứu đã đƣợc tiến hành trên thế giới với mục đích cuối cùng là kiểm soát và ngăn chặn khả năng trao đổi tác nhân gây bệnh từ động vật (dơi) sang ngƣời [33, 147]. Tại Việt Nam, sự xuất hiện của dịch SARS năm 2003, cũng nhƣ sự lƣu hành thƣờng xuyên của bệnh dại, dịch hạch, viêm não. đã cảnh báo nguy cơ ảnh hƣởng tới sức khỏe cộng đồng của các bệnh có khả năng lây truyền từ dơi. Những đặc điểm về địa hình, địa lý, khí hậu, tập quán xã hội của nƣớc ta cùng với các thông tin về phạm vi phân bố, sinh thái của dơi đã gợi ý khả năng dơi đóng vai trò ổ chứa tự nhiên của một số bệnh nhiễm trùng mới xuất hiện do căn nguyên virus tại Việt Nam [5, 6, 10].

Với mục đích tìm hiểu và đƣa ra các thông tin chính xác về vai trò truyền bệnh của các loài dơi, góp phần định hƣớng các phƣơng pháp phòng chống các bệnh nhiễm trùng do căn nguyên virus tại Việt Nam chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu sự lƣu hành của một số virus gây bệnh cho ngƣời trên dơi ở Việt Nam”. Với các mục tiêu cụ thể sau: - Xác định dấu vết kháng thể kháng các virus Nipah, SARS-CoV, Banna, Viêm não Nhật Bản, Chikungunya ở loài Dơi tại Việt Nam, 2006-2009. - Xác định khả năng phơi nhiễm các virus có vật chủ là loài dơi ở một số nhóm ngƣời có yếu tố liên quan về dịch tễ. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng I: TỔNG QUAN 1.

BỆNH CÓ NGUỒN GỐC TỪ ĐỘNG VẬT Trong thời đại của chúng ta, càng ngày càng có nhiều virus mới bỗng dƣng xuất hiện (emerging virus) khiến chúng ta ngỡ ngàng và đôi khi đối phó không kịp. Có 3 nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: - Đột biến là nguyên nhân chủ yếu tạo ra các biến chủng mới - Sự phá vỡ cân bằng sinh thái (phá rừng làm cho vật chủ chuyển đến vùng dân cƣ), di dân, làm cho virus chuyển từ cộng đồng nhỏ nơi hẻo lánh sang cộng đồng lớn, nơi đông đúc. - Lây truyền từ động vật sang ngƣời. Định nghĩa Theo định nghĩa của WHO, bệnh có nguồn gốc từ động vật (zoonotic diseases) là một nhóm các bệnh truyền nhiễm đƣợc lây truyền tự nhiên giữa động vật có xƣơng sống và ngƣời.

Ngƣời có thể bị phơi nhiễm các tác nhân gây bệnh từ động vật thông qua mối tƣơng tác trực tiếp hoặc gián tiếp với động vật ốm, sản phẩm bài tiết hoặc môi trƣờng nơi động vật sinh sống.Trong vài thập kỷ qua, trên 60% các tác nhân gây bệnh mới đƣợc ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoặc từ các sản phẩm của động vật. Trong số đó 70% đƣợc ghi nhận có nguồn gốc từ động vật hoang dã [35, 103]. Tác nhân gây bệnh là ký sinh trùng, vi khuẩn, nấm, virus hay một số tác nhân ngoại lai. Hiện tại, các bệnh có nguồn gốc từ động vật đang đƣợc lƣu tâm đặc biệt bởi vì đó là các bệnh đã không xác định đƣợc trong giai đoạn trƣớc trong khi miễn dịch ở quần thể ngƣời bị thiếu hụt.

Giả thuyết về sự xuất hiện và lây truyền bệnh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nguồn gốc của các bệnh lây truyền từ động vật sang ngƣời có thể xuất hiện từ thời kỳ tiền sử và trong suốt quá trình tiến hóa của loài ngƣời. Các nghiên cứu cho rằng loài ngƣời trƣớc đây sinh sống chủ yếu dựa vào săn bắn và hái lƣợm, sống tập trung thành từng nhóm nhỏ gọi là các bộ lạc và rất ít tiếp xúc với các nhóm ngƣời khác. Trong điều kiện đó, một loại bệnh xuất hiện trong nhóm, có thể lây truyền "hết lƣợt" các cá thể và sẽ không thể có cơ hội lây sang nhóm khác. Để tồn tại, các tác nhân gây bệnh nhƣ vi khuẩn, nấm, hay virus sẽ phải là một tác nhân gây nhiễm mãn tính, có khả năng sống lâu trong cơ thể vật chủ hoặc phải tìm nơi cƣ trú mới cho bản thân mình để chờ cơ hội tiếp theo và động vật hoang dã là mục tiêu của các tác nhân trên.

Tƣơng tự, những vi sinh vật gây bệnh đang có mặt ở động vật hoang dã có điều kiện tiếp xúc, xâm nhập vào cơ thể ngƣời bằng nhiều con đƣờng khác nhau, và con ngƣời trở thành đích cuối cùng (nhƣ bệnh dại, than, viêm não West- Nile và một số bệnh khác), nhƣng cũng có khi ngƣời chỉ là vật trung gian mang mầm bệnh và mắc bệnh (SARS – CoV) [33, 35, 92]. Trên thực tế, việc lây truyền tác nhân gây bệnh từ động vật sang ngƣời gặp nhiều cản trở, đặc biệt đó là “rào cản loài” (species barrier) [93] đƣợc xác định dựa trên các sự khác biệt về di truyền, trao đổi chất…giữa các loài và đặc tính chuyên biệt của các tác nhân gây nhiễm. Các tác nhân này phải thâm nhập vào cơ quan (tổ chức) đích, nhân lên và thích ứng vào một loài nào đó (không có “vũ khí” để tấn công loài khác). Tuy nhiên, có một số bệnh đƣợc xác định là có khả năng lây nhiễm cho nhiều loài với một số triệu chứng chung (bệnh cúm, bệnh dại, viêm não West Nile…).

Ngoài ra, sự đa dạng của các tác nhân lây nhiễm (đặc biệt là virus) cho phép sự thích ứng của các tác nhân với nhiều loài mới. HIV gây bệnh cho ngƣời là kết quả của sự đột biến của virus gây bệnh tƣơng tự cho linh trƣởng. Sự “vƣợt qua rào cản loài” này sẽ trở nên thuận lợi khi cơ hội tiếp xúc gần giữa ngƣời và động vật đƣợc tăng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cƣờng để đáp ứng nhu cầu thực phẩm hàng ngày cho sự phát triển nhanh của con ngƣời. Nhƣ vậy, yếu tố quan trọng đối với sự lây truyền của bệnh là sự tiếp xúc giữa con ngƣời với các động vật hoang dã trong những nơi họ tìm đến để săn bắn, hái lƣợm.

Nhiều nghiên cứu cho rằng hoạt động thâm canh trong trồng trọt và chăn nuôi cũng góp phần không nhỏ trong việc làm mất ổn định và cân bằng của các ổ sinh thái, làm mất nơi cƣ trú của động vật hoang dã và bắt buộc chúng phải tiếp xúc với vật nuôi và với con ngƣời. Sự thay đổi môi trƣờng sinh thái diễn ra trong tự nhiên do tác động của con ngƣời đã làm tăng khả năng virus chuyển từ vật chủ này sang vật chủ khác, tạo cơ hội gây bệnh cho ngƣời. Dịch viêm não ở Malaysia năm 1999 là do virus Nipah, một loại virus thuộc họ Paramyxoviridae mà hoàn toàn không biết trƣớc đó, gây ra [79]. Virus này ký sinh ở dơi, khi con ngƣời phá rừng làm đƣờng cao tốc, dơi không còn nơi cƣ trú, đã bay đến đậu trên mái của chuồng lợn rồi lây bệnh cho lợn, sau đó nhiễm từ lợn sang ngƣời.

Nhƣ vậy chính con ngƣời đã tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các bệnh lây truyền này [30, 92]. Các bệnh lây truyền từ động vật Theo y văn trên thế giới, những căn bệnh truyền nhiễm có liên quan đến bệnh của động vật đƣợc ghi nhận vào thế kỷ thứ VI trƣớc công nguyên tại Athens – Hy Lạp. Từ đó đến nay, bệnh có nguồn gốc từ động vật ngày càng trở nên phổ biến và nguy hiểm hơn. Ngày nay, quá trình lây truyền bệnh dịch từ động vật sang ngƣời đã trở nên dễ dàng hơn, khi rào cản ngăn cách tự nhiên giữa con ngƣời và động vật bị phá hủy.

Con ngƣời đã chiếm chỗ cƣ ngụ của nhiều loại động vật hoang dã và các động vật giữa các vùng miền đƣợc vận chuyển khá tự do [27, 92, 109, 141]. Hiện tại, có khoảng trên 200 bệnh có liên quan đến bệnh của động vật đã đƣợc xác định và đang lƣu hành trên thế giới[45, 48, 89], các tác nhân bao 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] gồm: vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng…Một số bệnh do căn nguyên vi sinh vật thƣờng đƣợc nhắc đến và gây quan ngại đến sức khỏe cộng đồng trên phạm vi toàn cầu đƣợc ghi nhận: dịch hạch, cúm, sốt xuất huyết Ebola, AIDS. Cúm Đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918 do vi rút cúm A phân týp H1N1 gây nên đã làm cho khoảng 20 triệu ngƣời tử vong [19,101]. Đặc biệt, năm 1997 xuất hiện cúm A phân týp H5N1 tại Hồng Kông, lây từ gia cầm sang ngƣời và gây tử vong 6/18 trƣờng hợp mắc [25].