Luận án tiến sĩ về tỷ lệ tiền tăng huyết áp và tác động đến cơ quan đích

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng đến cơ quan đích, cung cấp cái nhìn sâu sắc về sức khỏe tim mạch.

• Tác giả: Tô Mười
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Khánh
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nghiên Cứu Tỷ Lệ Tiền Tăng Huyết Áp Và Ảnh Hưởng Lên Cơ Quan Đích
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TIỀN TĂNG HUYẾT ÁP
• 1.1.1. Dịch tễ học
• 1.1.2. Định nghĩa tiền THA
• 1.1.2.1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003
• 1.1.2.2. Phân độ tăng huyết áp theo Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013
• 1.1.2.3. Phân độ tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014
• 1.1.2.4. Phân độ THA của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015
• 1.2. Các yếu tố nguy cơ tim mạch
• 1.3. Ảnh hưởng cơ quan đích của tiền tăng huyết áp
• 1.3.1. Ảnh hưởng đến tim mạch
• 1.3.2. Ảnh hưởng thần kinh
• 1.3.3. Ảnh hưởng đến thận
• 1.3.4. Ảnh hưởng đến đáy mắt
• 1.4. Điều trị tiền tăng huyết áp
• 1.5. Một số đặc điểm của tỉnh Quảng Nam
• 1.6. Các nghiên cứu liên quan đề tài
• 1.6.1. Các nghiên cứu trong nước
• 1.6.2. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5. Thời gian nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.2. Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu
• 2.6.3. Các biến nghiên cứu
• 2.6.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.6.5. Hạn chế của đề tài
• 2.6.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng huyết áp và các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành tỉnh Quảng Nam
• 3.1.1. Tình trạng huyết áp
• 3.1.2. Các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp
• 3.2. Liên quan giữa tiền tăng huyết áp và các tổn thương cơ quan đích
• 3.2.1. Mô tả đặc điểm tổn thương cơ quan đích
• 3.2.2. Liên quan giữa tiền THA và tổn thương cơ quan đích
• 3.3. Tình trạng huyết áp và các yếu tố liên quan đến tiền tăng huyết áp của mẫu nghiên cứu
• 3.3.1. Tình trạng huyết áp của mẫu nghiên cứu
• 3.3.2. Mối liên quan tiền THA với các yếu tố nguy cơ
• 3.3.3. Ảnh hưởng của tiền THA lên cơ quan đích
• 3.3.4. Mối liên quan giữa tiền tăng huyết áp với tổn thương tim mạch
• 3.3.5. Mối liên quan giữa tiền tăng huyết áp và đột quỵ
• 3.3.6. Mối liên quan của tiền tăng huyết áp và tổn thương thận
• 3.3.7. Mối liên quan của tiền tăng huyết áp và tổn thương đáy mắt
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Tiền tăng huyết áp (THA) được xác định khi huyết áp tâm thu (HATT) từ 120 đến 139 mmHg hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) từ 80 đến 89 mmHg. Đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, với tỷ lệ tiền THA ngày càng gia tăng. Theo khảo sát NHANES, tỷ lệ tiền THA ở người lớn trên 20 tuổi là 26%, cao hơn ở nam giới. Tiền THA có thể tiến triển thành THA thực sự và gây ra các biến chứng như nhồi máu não, xuất huyết não, và bệnh mạch vành. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là rất quan trọng để ngăn ngừa các biến chứng này. Khuyến cáo của Hội Tim mạch Việt Nam 2018 nhấn mạnh việc thay đổi lối sống là phương pháp điều trị chính cho tiền THA. Các yếu tố nguy cơ như hút thuốc, uống rượu, và chế độ ăn uống không hợp lý cần được kiểm soát để giảm thiểu nguy cơ tiến triển thành THA.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định tỷ lệ tiền tăng huyết áp và mối liên quan với các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên tại tỉnh Quảng Nam. Nghiên cứu cũng nhằm khảo sát tổn thương lên cơ quan đích ở người tiền THA. Việc xác định tỷ lệ tiền THA và các yếu tố liên quan sẽ giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời. Điều này có thể giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh THA thực sự và các biến chứng liên quan. Nghiên cứu này cũng sẽ cung cấp thông tin quý giá cho các chương trình phòng ngừa và điều trị tiền THA tại cộng đồng.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Khái niệm tiền tăng huyết áp giúp người bệnh nhận thức rõ hơn về sức khỏe của mình và cảnh giác với nguy cơ tiến triển thành THA. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học quan trọng, vì nó là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam về tỷ lệ tiền THA và ảnh hưởng đến cơ quan đích. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng cho việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, từ đó giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh THA và các biến chứng. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu nằm ở việc đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Việc áp dụng các phương pháp điều trị và phòng ngừa hiệu quả sẽ góp phần cải thiện sức khỏe cộng đồng.

IV. Các yếu tố nguy cơ tim mạch

Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến tiền tăng huyết áp, bao gồm tiền sử gia đình, chế độ ăn uống không hợp lý, và lối sống ít vận động. Hút thuốc lá và uống rượu cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng. Các yếu tố này có thể dẫn đến sự gia tăng huyết áp và tổn thương đến cơ quan đích như tim, thận, và mắt. Việc nhận diện và kiểm soát các yếu tố nguy cơ này là rất cần thiết để ngăn ngừa sự tiến triển của tiền THA thành THA thực sự. Các biện pháp can thiệp như thay đổi lối sống, chế độ ăn uống hợp lý, và tăng cường hoạt động thể chất có thể giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

V. Ảnh hưởng đến cơ quan đích

Tiền tăng huyết áp có thể gây ra nhiều tổn thương đến cơ quan đích như tim, thận, và mắt. Các nghiên cứu cho thấy rằng người mắc tiền THA có nguy cơ cao bị tổn thương tim mạch, bao gồm phì đại thất trái và thiếu máu cơ tim. Tổn thương thận cũng là một vấn đề nghiêm trọng, với nguy cơ suy thận gia tăng. Ngoài ra, tổn thương đáy mắt có thể dẫn đến các vấn đề về thị lực. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời tiền THA có thể giúp ngăn ngừa các tổn thương này, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiền tăng huyết áp (Prehypertension) được xác định chính thức từ năm 2003 theo Báo cáo lần thứ 7 của Liên Ủy ban Quốc gia về Dự phòng, Phát hiện, Đánh giá và Điều trị Tăng huyết áp Hoa Kỳ (JNC 7) khi huyết áp tâm thu (HATT) dao động từ 120 đến 139 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) từ 80 đến 89 mmHg. Dù được xem là giai đoạn trung gian chuyển tiếp, thực thể bệnh học này không hề vô hại mà tiềm ẩn nguy cơ tiến triển thành tăng huyết áp thực sự và khởi phát tổn thương sớm tại các cơ quan đích. Tại Việt Nam, các chiến lược y tế công cộng phần lớn tập trung vào quản lý tăng huyết áp giai đoạn xác định tại các cơ sở điều trị, tạo nên một khoảng trống nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng thực địa về tiền tăng huyết áp trên quy mô quần thể.

Khoảng trống tri thức (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: "Tại Việt Nam, chưa có nghiên cứu về sự lưu hành tiền tăng huyết áp và những tác động đến cơ quan đích như tim, mạch, thận, mắt tại cộng đồng." Các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Thị Thúy Hằng 2010, 2014; Lê Thị Bích Thuận 2016) chủ yếu khảo sát trên cỡ mẫu nhỏ hoặc khu biệt trong môi trường bệnh viện tuyến trung ương, chưa phản ánh được bức tranh toàn diện tại cộng đồng dân cư đa dạng về địa dư và lối sống.

Luận án của nghiên cứu sinh Tô Mười với đề tài "Nghiên cứu tỷ lệ tiền tăng huyết áp và ảnh hưởng lên cơ quan đích ở người trưởng thành tỉnh Quảng Nam" đặt ra 2 câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định tỷ lệ hiện mắc tiền tăng huyết áp và phân tích mối liên quan với các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành $\ge 25$ tuổi tại tỉnh Quảng Nam.
2. Khảo sát, định lượng mức độ tổn thương sớm lên 4 cơ quan đích chính (tim mạch, não, thận, đáy mắt) ở đối tượng tiền tăng huyết áp so với nhóm huyết áp tối ưu.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình Chuỗi bệnh lý tim mạch (Cardiovascular Continuum của Dzau & Braunwald), học thuyết điều hòa áp lực - thể tích của Arthur Guyton và cơ chế kích hoạt trục Thần kinh giao cảm - Hệ Renin-Angiotensin-Aldosterone (RAAS). Luận án được triển khai trên quy mô dịch tễ lớn với cỡ mẫu thực tế $N = 3.237$ người trưởng thành tại tỉnh Quảng Nam trong khung thời gian từ tháng 03/2017 đến tháng 05/2018, sau đó chọn ngẫu nhiên phân tích chuyên sâu phân nhóm $n = 603$ đối tượng tiền tăng huyết áp đối chứng với $n = 1.206$ đối tượng huyết áp tối ưu. Ý nghĩa đột phá của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp bằng chứng dịch tễ học cộng đồng chuẩn xác, khẳng định tiền tăng huyết áp đã gây biến đổi cấu trúc và chức năng cơ quan đích từ rất sớm, tạo cơ sở khoa học để tái định hình chiến lược can thiệp dự phòng cấp 1 tại tuyến y tế cơ sở.

Literature Review và Positioning

Các dòng nghiên cứu dịch tễ học trên thế giới đã ghi nhận tiền tăng huyết áp là một gánh nặng sức khỏe toàn cầu. Báo cáo từ Khảo sát Dinh dưỡng và Kiểm tra Sức khỏe Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES 2015–2016) công bố tỷ lệ tiền tăng huyết áp ở người trên 20 tuổi là 26,0%, với ưu thế rõ rệt ở nam giới (Muntner et al., 2018). Tại khu vực Châu Á, nghiên cứu đa trung tâm của Tao Xu và cộng sự (2016) tại 6 tỉnh của Trung Quốc ghi nhận tỷ lệ lưu hành lên tới 36,4%. Ở khu vực Mỹ Latinh, Mariana Rodríguez và cộng sự (2015) khảo sát 4.272 người trưởng thành tại Mexico cho thấy tỷ lệ tiền tăng huyết áp đạt 37,5% (KTC 95%: 36,0–39,0%), trong đó nam giới chiếm 46,7% và nữ giới chiếm 33,2%. Tại Hàn Quốc, phân tích từ KNHANES giai đoạn 2010–2012 của Youngbum Kim et al. (2014) trên 11.754 người ghi nhận tỷ lệ 36,8%.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối nghịch sâu sắc về bản chất và thái độ can thiệp đối với tiền tăng huyết áp:

• Quan điểm thứ nhất (Trường phái thận trọng lâm sàng - JNC 7, ESC/ESH 2018): Xem tiền tăng huyết áp là phân loại mang tính cảnh báo nguy cơ, không phải là một "bệnh lý độc lập". Hướng xử trí ưu tiên hàng đầu là điều chỉnh lối sống (chế độ ăn DASH, giảm muối $<5\text{g/ngày}$, tăng cường vận động thể lực), chỉ cân nhắc can thiệp dược lý khi bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ tim mạch rất cao hoặc có đái tháo đường đi kèm để tránh nguy cơ hạ huyết áp quá mức và quá tải kinh tế y tế.
• Quan điểm thứ hai (Trường phái can thiệp tích cực - AHA/ACC 2017): Đề xuất xóa bỏ thuật ngữ "tiền tăng huyết áp" để tái phân loại trị số $130\text{–}139/80\text{–}89\text{ mmHg}$ thành "Tăng huyết áp giai đoạn 1" (Hypertension Stage 1). Trường phái này lập luận rằng các tổn thương vi mạch, xơ cứng thành mạch và phì đại tế bào cơ tim đã diễn tiến âm thầm ngay dưới ngưỡng $140/90\text{ mmHg}$, do đó việc trì hoãn can thiệp thuốc ở nhóm có nguy cơ tim mạch cao làm gia tăng tích lũy biến cố tim mạch không thể đảo ngược.

So với các công trình quốc tế như phân tích gộp 20 nghiên cứu đoàn hệ của Yuli Huang et al. (2014) trên 1.098.000 người (chỉ ra tiền tăng huyết áp làm tăng nguy cơ tử vong do đột quỵ với $RR = 1,41$, KTC 95%: 1,28–1,56) hay nghiên cứu cắt ngang của Saidu et al. (2018) tại Nigeria (ghi nhận tỷ lệ phì đại thất trái ở nhóm tiền tăng huyết áp là 14% so với 2% ở nhóm chứng), luận án này đã định vị xuất sắc vị trí học thuật bằng việc phân tích đa tầng tổn thương đồng thời trên cả 4 hệ cơ quan (tim, mạch cảnh, thận, mắt) trong một quần thể dịch tễ học thuần nhất đại diện cho cư dân khu vực miền Trung Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm các mô hình sinh bệnh học kinh điển trong y học nội khoa:

• Mở rộng Thuyết Chuỗi bệnh lý tim mạch (Cardiovascular Continuum Theory) của Victor Dzau và Eugene Braunwald (1991): Chứng minh thực nghiệm rằng chuỗi biến đổi hình thái và chức năng vi mạch không khởi đầu ở mốc tăng huyết áp lâm sàng ($140/90\text{ mmHg}$) mà đã hình thành rõ nét ngay tại ngưỡng tiền tăng huyết áp ($120\text{–}139/80\text{–}89\text{ mmHg}$).
• Phát triển Học thuyết Rối loạn chức năng Nội mạc và Xơ vữa mạch máu (Endothelial Dysfunction & Vascular Remodeling) của Peter Libby: Dữ liệu nghiên cứu cung cấp bằng chứng về sự dày lên bất thường của lớp nội trung mạc động mạch cảnh (cIMT) và sự xuất hiện mảng vữa xơ dưới tác động hiệp đồng của tình trạng tăng áp lực thành mạch nhẹ kéo dài kết hợp với rối loạn chuyển hóa lipid và acid uric.
• Kiểm chứng Mô hình Tái cấu trúc cơ thất (Ventricular Remodeling Dynamics): Làm sáng tỏ cơ chế phì đại thất trái sớm thông qua việc gia tăng chỉ số khối cơ thất trái (LVMI) và độ dày vách liên thất tâm trương (IVSd) như một phản ứng bù trừ huyết động ngay ở giai đoạn tiền lâm sàng.
• Đóng góp vào Thuyết Điều hòa Thần kinh Thể dịch trong Tăng huyết áp do Rượu của Husain et al. (2014): Minh chứng sinh động mối liên hệ giữa việc kích hoạt hệ giao cảm, tăng cortisol và ức chế thụ thể áp lực (baroreceptors) do lạm dụng cồn dẫn đến gia tăng tỷ lệ tiền tăng huyết áp trong cộng đồng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp chặt chẽ giữa 3 trụ cột lý thuyết y sinh học: (1) Dịch tễ học bệnh mạn tính không lây, (2) Cơ chế bệnh sinh huyết động - thể dịch (Hệ RAAS - Nội mạc - Chuyển hóa), và (3) Thang đo cận lâm sàng đa phương thức (Multimodal Biomarker & Imaging Framework).

flowchart TD
    subgraph Risk_Factors [Yếu tố nguy cơ nền tảng]
        A1[Tuổi cao, Giới tính, Di truyền]
        A2[Lối sống: Hút thuốc, Nghiện rượu AUDIT, Ăn mặn]
        A3[Chuyển hóa: RLLPM, Rối loạn Glucose, Tăng Axit Uric, Béo phì]
    end

    subgraph Pathophysiology [Cơ chế bệnh sinh trung gian]
        B1[Cường giao cảm & Kích hoạt RAAS]
        B2[Rối loạn chức năng nội mạc & Stress oxy hóa]
        B3[Tăng thể tích nội mạch & Tăng sức cản ngoại biên]
    end

    subgraph State [Tình trạng Tiền Tăng Huyết Áp]
        C[HATT: 120-139 mmHg và/hoặc HATTr: 80-89 mmHg]
    end

    subgraph Target_Organs [Tổn thương cơ quan đích giai đoạn sớm]
        D1[Tim: Phì đại thất trái ECG/Siêu âm, Tăng LVM/LVMI, Thiếu máu cơ tim]
        D2[Mạch cảnh: Dày cIMT >= 0.9mm, Mảng xơ vữa ĐMC]
        D3[Não: Tiền sử tai biến mạch máu não / Thiếu máu cục bộ thoáng qua]
        D4[Thận: Suy giảm MLCT, Xuất hiện Microalbumin niệu]
        D5[Đáy mắt: Hẹp động - tĩnh mạch võng mạc Keith-Wagener-Barker]
    end

    Risk_Factors --> Pathophysiology
    Pathophysiology --> State
    State --> Target_Organs

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập đối với quần thể người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên, sinh sống tại cộng đồng, loại trừ các đối tượng có bệnh lý cấp tính, suy gan thận nặng giai đoạn cuối, bệnh van tim thực thể nặng hoặc rung nhĩ nhằm đảm bảo tính chuẩn xác của các chỉ số đo lường huyết động và siêu âm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường thực chứng (Positivism) với quan điểm dịch tễ học định lượng nghiêm ngặt. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp giữa phương pháp mô tả cắt ngang trên diện rộng (Cross-sectional descriptive study) để đánh giá tỷ lệ hiện mắc và thiết kế phân tích bệnh - chứng nội suy (Nested Comparative Design) để so sánh các biến đổi cơ quan đích giữa nhóm tiền tăng huyết áp và nhóm huyết áp tối ưu.

Cỡ mẫu cho nghiên cứu dịch tễ học cộng đồng (Mẫu thứ nhất) được tính toán chuẩn xác theo công thức ước lượng một tỷ lệ của Wayne W. Daniel:

$$n = DE \times \frac{N \cdot z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}{d^2 (N-1) + z_{1-\alpha/2}^2 \cdot p(1-p)}$$

Trong đó:

• Mức độ tin cậy $95%$ ($z = 1,96$).
• Kích thước quần thể tỉnh Quảng Nam kết thúc năm 2016: $N = 1.492.747$ người.
• Tỷ lệ dự đoán tiền tăng huyết áp: $p = 0,26$ (tham chiếu từ điều tra NHANES Hoa Kỳ).
• Độ chính xác tuyệt đối: $d = 0,024$ ($2,4%$).
• Hệ số thiết kế mẫu chùm: $DE = 2,5$.
• Cỡ mẫu lý thuyết tính toán đạt $n = 3.235$ đối tượng. Cỡ mẫu thực tế thu thập thành công là $N = 3.237$ người.

Sau đó, một mẫu phụ (Mẫu thứ hai) gồm $n = 603$ đối tượng tiền tăng huyết áp được chọn ngẫu nhiên để so sánh đối chứng toàn diện với $n = 1.206$ đối tượng có huyết áp tối ưu (tỷ lệ $1:2$).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu nhiều giai đoạn (Multi-stage stratified cluster sampling) được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao cho toàn tỉnh Quảng Nam:

1. Phân tầng địa dư: Phân chia theo 3 vùng kinh tế - sinh thái: đô thị (thành phố Tam Kỳ, Hội An), đồng bằng (các huyện Đại Lộc, Duy Xuyên, Điện Bàn, Thăng Bình...) và vùng núi cao (Tây Giang, Nam Giang, Phước Sơn...).
2. Chọn cụm ngẫu nhiên: Chọn ngẫu nhiên 1 phường thuộc thành phố và 10 xã thuộc 5 huyện đại diện.
3. Chọn đối tượng: Lập danh sách người dân $\ge 25$ tuổi tại các trạm y tế cơ sở và chọn ngẫu nhiên đơn theo hộ gia đình.

Giao thức thu thập số liệu và công cụ đo lường chuẩn hóa cao:

• Đo huyết áp: Sử dụng huyết áp kế thủy ngân chuẩn OMRON/Riester, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình của Bộ Y tế và Hội Tim mạch học Việt Nam (nghỉ ngơi tĩnh tại ít nhất 10 phút, đo 3 lần liên tiếp cách nhau 2 phút và lấy giá trị trung bình 2 lần đo cuối).
• Bộ câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa: Đánh giá tiền sử gia đình, tình trạng hút thuốc lá, mức độ hoạt động thể lực (GPAQ), thói quen ăn mặn, và định lượng rối loạn sử dụng rượu bia bằng thang điểm AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test) của WHO.
• Xét nghiệm sinh hóa máu và nước tiểu: Định lượng Glucose máu lúc đói, bộ mỡ máu 4 thông số (TC, TG, HDL-C, LDL-C), Axit Uric, Creatinin huyết thanh, tính mức lọc cầu thận (eGFR) theo công thức MDRD/CKD-EPI, xét nghiệm vi đạm niệu (Microalbuminuria).
• Thăm dò chức năng tim và mạch máu: Điện tâm đồ 12 chuyển đạo tiêu chuẩn (xác định phì đại thất trái theo chỉ số Sokolow-Lyon $>35\text{ mm}$ hoặc Cornell $>28\text{ mm}$ ở nam, $>20\text{ mm}$ ở nữ; đánh giá biến đổi đoạn ST-T); Siêu âm tim Doppler màu (xác định IVSd, LVDd, LVPWd, tính toán Khối cơ thất trái LVM và Chỉ số khối cơ thất trái LVMI theo công thức khuyến nghị của Hội Siêu âm Tim Hoa Kỳ - ASE/Devereux); Siêu âm Doppler mạch cảnh (đo bề dày lớp nội trung mạc cIMT tại vị trí $1\text{ cm}$ trước chỗ chia đôi của động mạch cảnh chung, xác định mảng xơ vữa khi $\text{cIMT} \ge 1,5\text{ mm}$).
• Khám đáy mắt: Soi đáy mắt trực tiếp không giãn đồng tử, phân độ bệnh võng mạc tăng huyết áp theo thang phân loại kinh điển Keith-Wagener-Barker (Độ I đến Độ IV).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu được làm sạch, mã hóa và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên ngành SPSS 20.0 và MedCalc.

• Các biến định lượng được trình bày dưới dạng số trung bình $\pm$ độ lệch chuẩn ($\bar{X} \pm SD$) hoặc trung vị (khoảng tứ phân vị). So sánh giữa hai nhóm bằng Student's t-test hoặc Mann-Whitney U test.
• Các biến định tính được biểu thị dưới dạng tỷ lệ phần trăm (%), kiểm định mối liên quan bằng Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test.
• Phân tích hồi quy Logistic đa biến (Multivariable Logistic Regression) được áp dụng để xác định các yếu tố nguy cơ độc lập và tính tỷ số chênh hiệu chỉnh (Adjusted Odds Ratio - aOR) cùng khoảng tin cậy 95% (95% CI).
• Xây dựng đường cong đặc trưng hoạt động máy thu (Receiver Operating Characteristic - ROC) để tính diện tích dưới đường cong (AUC), xác định giá trị ngưỡng cắt (cut-off point), độ nhạy (sensitivity) và độ đặc hiệu (specificity) của các chỉ số sinh hóa (Glucose, Cholesterol, Triglyceride, LDL-C) trong dự báo tiền tăng huyết áp. Mức ý nghĩa thống kê được xác lập ở giá trị $p < 0,05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích từ dữ liệu luận án đem lại những phát hiện đột phá mang tính định lượng rõ nét:

1. Gánh nặng dịch tễ học lớn: Tỷ lệ hiện mắc tiền tăng huyết áp ở người trưởng thành $\ge 25$ tuổi tại tỉnh Quảng Nam chiếm tỷ lệ đáng kể trong quần thể mẫu ($N = 3.237$), phân bố khác biệt rõ rệt theo giới tính và độ tuổi, phản ánh sự tương đồng với các nghiên cứu tại các quốc gia đang phát triển.
2. Mối liên quan đa yếu tố nguy cơ: Phân tích hồi quy đa biến khẳng định tiền tăng huyết áp có mối liên quan độc lập, có ý nghĩa thống kê cao với các yếu tố: tuổi cao, giới tính nam, tiền sử gia đình có người tăng huyết áp, lạm dụng rượu bia theo thang điểm AUDIT, thói quen ăn mặn, lối sống tĩnh tại, thừa cân - béo phì (tăng BMI và vòng bụng), tăng triglyceride và tăng glucose máu lúc đói ($p < 0,001$).
3. Tổn thương cơ quan đích xuất hiện sớm và rõ nét:
   • Trên tim: Tỷ lệ phì đại thất trái trên điện tâm đồ và siêu âm tim ở nhóm tiền tăng huyết áp cao hơn có ý nghĩa so với nhóm huyết áp tối ưu. Chỉ số khối cơ thất trái (LVMI) và khối cơ thất trái (LVM) ở đối tượng tiền tăng huyết áp gia tăng tương quan thuận với mức huyết áp tâm thu và huyết áp trung bình.
   • Trên hệ mạch cảnh: Bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh ($\text{cIMT}$) ở nhóm tiền tăng huyết áp dày hơn có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$), tỷ lệ xuất hiện mảng xơ vữa động mạch cảnh gia tăng rõ rệt so với nhóm huyết áp tối ưu.
   • Trên thận: Tỷ lệ xuất hiện microalbumin niệu và giảm mức lọc cầu thận ở nhóm tiền tăng huyết áp cao hơn đáng kể so với nhóm chứng, khẳng định tổn thương vi mạch cầu thận diễn ra trước khi huyết áp vượt ngưỡng $140/90\text{ mmHg}$.
   • Trên đáy mắt: Tỷ lệ biến đổi mạch máu võng mạc (hẹp tiểu động mạch võng mạc, bắt chéo động - tĩnh mạch độ I-II theo Keith-Wagener-Barker) hiện diện với tỷ lệ cao hơn ở nhóm tiền tăng huyết áp.
4. Bằng chứng về giá trị dự báo sinh hóa: Diện tích dưới đường cong ROC chỉ ra Triglyceride và LDL-C có giá trị phân định tốt nguy cơ tiền tăng huyết áp trong cộng đồng.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết y học: Công trình củng cố vững chắc luận điểm cho rằng "tiền tăng huyết áp" là một trạng thái bệnh học mạch máu chuyển hóa sớm chứ không đơn thuần là một chỉ số thống kê biên độ huyết áp. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học tiếp tục khám phá các chất chỉ điểm sinh học phân tử (như hs-CRP, ICAM-1, NO) trong giai đoạn tiền lâm sàng.
• Về phương pháp luận: Cung cấp mô hình sàng lọc tổn thương cơ quan đích đa chuyên khoa (Tim mạch - Thần kinh - Thận học - Nhãn khoa) áp dụng hiệu quả trong điều tra y tế công cộng quy mô lớn.
• Về thực hành lâm sàng: Bác sĩ tuyến cơ sở không nên chủ quan trước các chỉ số huyết áp $120\text{–}139/80\text{–}89\text{ mmHg}$. Cần chỉ định siêu âm tim, siêu âm mạch cảnh và xét nghiệm vi đạm niệu định kỳ cho các đối tượng này, đặc biệt khi có kèm các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.
• Về chính sách y tế: Cung cấp bằng chứng thực tiễn cấp thiết để Bộ Y tế xem xét xây dựng "Chương trình Quản lý và Can thiệp sớm Tiền Tăng Huyết Áp Quốc gia", dịch chuyển trọng tâm ngân sách từ điều trị biến chứng tốn kém sang dự phòng và thay đổi lối sống chủ động tại cộng đồng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế nội tại:

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Mặc dù phát hiện được mối liên quan chặt chẽ giữa tiền tăng huyết áp và tổn thương cơ quan đích, thiết kế này chưa cho phép thiết lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo trục thời gian như các nghiên cứu thuần tập tiến cứu (Prospective cohort studies).
2. Phương pháp đo huyết áp: Huyết áp được đo trực tiếp tại thời điểm khám thực địa bằng huyết áp kế chuẩn; chưa triển khai được kỹ thuật Đo huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) hoặc Đo huyết áp tại nhà (HBPM) trên toàn bộ $3.237$ đối tượng do giới hạn về nguồn lực và trang thiết bị thực địa.
3. Đánh giá tổn thương não: Tổn thương hệ thần kinh trung ương mới chỉ dừng lại ở việc khai thác tiền sử đột quỵ và thiếu máu não cục bộ thoáng qua qua hồ sơ bệnh án và thăm khám lâm sàng, chưa thể chụp cộng hưởng từ sọ não (MRI) diện rộng để đánh giá vi tổn thương chất trắng (White matter hyperintensities) hay nhồi máu não lỗ khuyết thầm lặng.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Thiết lập các nghiên cứu thuần tập tiến cứu theo dõi dọc 5–10 năm trên nhóm đối tượng tiền tăng huyết áp này để đánh giá tỷ lệ chuyển dịch thành tăng huyết áp thực sự và tỷ lệ xuất hiện biến cố tim mạch gộp (MACE).
• Ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và sinh học phân tử cao cấp: Siêu âm đánh dấu mô cơ tim (Speckle tracking echocardiography) để đánh giá sức căng cơ tim sớm; định lượng nồng độ microRNA, endothelin-1 và độ cứng thành mạch thông qua vận tốc lan truyền sóng mạch (baPWV/cfPWV).
• Thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) đánh giá hiệu quả của các can thiệp lối sống chuyên biệt (chế độ ăn giảm muối kết hợp tập luyện đối kháng) trên việc đảo ngược tổn thương lớp nội mạc mạch cảnh và vi đạm niệu.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật và trích dẫn: Luận án là công trình tiên phong, toàn diện nhất tại miền Trung Việt Nam về dịch tễ và bệnh học tiền tăng huyết áp cộng đồng. Dự kiến kết quả nghiên cứu sẽ là nguồn dữ liệu tham chiếu quan trọng cho các luận án tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Tim mạch, Nội khoa và Y tế Công cộng, với tiềm năng trích dẫn cao trên các tạp chí y học chuyên ngành trong nước và quốc tế.
• Tác động đến chính sách và hệ thống y tế: Đem lại luận cứ khoa học chuẩn xác để Sở Y tế tỉnh Quảng Nam và các tỉnh khu vực miền Trung tái cơ cấu mạng lưới y tế dự phòng tuyến xã/phường, tích hợp mục tiêu kiểm soát tiền tăng huyết áp vào chương trình quản lý bệnh không lây nhiễm (NCDs).
• Lợi ích kinh tế và xã hội: "khái niệm tiền tăng huyết áp là bước đột phá ngoạn mục nhất của JNC 7, vì qua đó có thể cứu được mạng sống của hàng chục triệu người." Việc can thiệp sớm ngay từ giai đoạn tiền tăng huyết áp giúp giảm thiểu nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy thận mạn giai đoạn cuối, qua đó tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí điều trị hồi sức, chạy thận nhân tạo và giảm gánh nặng tàn phế cho xã hội.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một khung phương pháp luận dịch tễ học mẫu mực, quy trình chọn mẫu phân tầng nhiều giai đoạn chuẩn xác và cách thức phối hợp các kỹ thuật thăm dò cơ quan đích đa chuyên khoa.
• Bác sĩ lâm sàng và Cán bộ y tế cơ sở: Được trang bị cái nhìn toàn diện, nâng cao cảnh giác chẩn đoán; nắm bắt được các chỉ số nguy cơ chuyển hóa (Glucose, TG, LDL-C, AUDIT) để kịp thời tư vấn thay đổi lối sống cho người bệnh ngay khi huyết áp vượt mốc $120/80\text{ mmHg}$.
• Nhà hoạch định chính sách y tế: Có trong tay bộ số liệu thực chứng đáng tin cậy để xây dựng chiến lược truyền thông, phân bổ ngân sách cho y tế dự phòng và ban hành các hướng dẫn quản lý tiền tăng huyết áp phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam.
• Người dân và cộng đồng: Nâng cao nhận thức tự đo và kiểm soát huyết áp cá nhân, hiểu rõ tác hại của việc lạm dụng rượu bia, ăn mặn, từ đó chủ động thực hiện lối sống lành mạnh bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
   Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Chuỗi bệnh lý tim mạch (Dzau & Braunwald) trong điều kiện thực địa cộng đồng tại Việt Nam: xác lập rằng sự gia tăng khối cơ thất trái (LVM/LVMI), dày nội mạc mạch cảnh (cIMT) và biến đổi vi tuần hoàn thận (microalbumin niệu) diễn ra đồng thời, có ý nghĩa thống kê ngay ở dải huyết áp $120\text{–}139/80\text{–}89\text{ mmHg}$ mà không cần chờ đến khi xuất hiện tăng huyết áp thực thụ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trong nước trước đây?
   So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Thúy Hằng (2011, $n = 50$) hay Lê Thị Bích Thuận (2016, $n = 58$ bệnh nhân nội trú), luận án của Tô Mười tạo bước nhảy vọt về quy mô và thiết kế: triển khai mẫu cộng đồng đa tầng ngẫu nhiên với $N = 3.237$ người trên toàn địa bàn một tỉnh (đô thị, đồng bằng, miền núi), kết hợp phân tích đối chứng $n = 603$ đối tượng tiền tăng huyết áp với $n = 1.206$ đối tượng chứng theo giao thức thăm dò 4 cơ quan đích độc lập đạt chuẩn quốc tế.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ bộ dữ liệu thực nghiệm là gì?
   Phát hiện bất ngờ và đáng báo động là tỷ lệ xuất hiện mảng xơ vữa động mạch cảnh và phì đại thất trái ở nhóm tiền tăng huyết áp cao hơn vượt trội so với nhóm huyết áp tối ưu dù phần lớn các đối tượng này hoàn toàn không có triệu chứng cơ năng lâm sàng. Điều này bẻ gãy quan niệm dân gian xem mức huyết áp dưới $140/90\text{ mmHg}$ là "hoàn toàn an toàn".

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng không?
   Có. Luận án mô tả chi tiết công thức tính cỡ mẫu Wayne W. Daniel kèm hệ số thiết kế chùm $DE = 2,5$, tiêu chuẩn chọn và loại trừ rõ ràng, quy trình phỏng vấn chuẩn hóa bằng thang đo quốc tế (AUDIT, GPAQ), các ngưỡng cắt sinh hóa chuẩn và công thức tính thể tích khối cơ thất trái Devereux, cho phép các nhóm nghiên cứu khác tái lặp hoàn toàn tại các tỉnh thành khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?
   Chương trình 10 năm tập trung vào: (1) Theo dõi thuần tập tiến cứu nhóm $n = 603$ bệnh nhân tiền tăng huyết áp để lập bản đồ động học chuyển đổi bệnh lý, (2) Xây dựng mô hình thang điểm dự báo nguy cơ tim mạch 10 năm riêng cho người Việt Nam dựa trên AI/Machine Learning tích hợp dữ liệu gen và cIMT, và (3) Triển khai thử nghiệm can thiệp cộng đồng quy mô lớn về kiểm soát lượng muối ăn và rượu bia.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã xác lập tỷ lệ hiện mắc tiền tăng huyết áp trên quy mô dịch tễ đại diện gồm 3.237 người trưởng thành tại tỉnh Quảng Nam, mang lại bức tranh dịch tễ học chính xác cho khu vực miền Trung.
2. Chứng minh thành công mối liên quan độc lập giữa tiền tăng huyết áp với các yếu tố nguy cơ tim mạch kinh điển: tuổi cao, giới tính nam, tiền sử gia đình, lạm dụng rượu bia, ăn mặn, thừa cân/béo bụng, tăng glucose máu và rối loạn lipid máu.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về tổn thương cơ quan đích sớm: làm gia tăng khối cơ thất trái, tăng bề dày lớp nội trung mạc và hình thành mảng xơ vữa động mạch cảnh, xuất hiện vi đạm niệu và biến đổi vi mạch đáy mắt.
4. Thúc đẩy bước chuyển dịch mô hình nhận thức (Paradigm shift) từ điều trị thụ động tăng huyết áp giai đoạn muộn sang dự phòng chủ động, cá thể hóa thay đổi lối sống ngay từ giai đoạn tiền tăng huyết áp.
5. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu chuyên sâu mới: Dịch tễ học can thiệp lối sống cộng đồng, Động học phân tử của quá trình xơ vữa vi mạch sớm, và Ứng dụng chẩn đoán hình ảnh kỹ thuật cao trong theo dõi tiến triển bệnh tim mạch tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TIỀN TĂNG HUYẾT ÁP 1. Dịch tễ học Tiền THA là một thách thức quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới và các phương pháp điều trị thích hợp được áp dụng cho nhóm tiền THA ở mức độ khác nhau một cách hiệu quả. Đánh giá này nhằm nêu ra mức độ phổ biến của tiền THA và cung cấp bằng chứng hiệu quả về lợi ích của việc điều trị tiền THA.

Khái niệm tiền THA được giới thiệu lần đầu trong quản lý huyết áp theo báo cáo của JNC-7 [31]. Mục tiêu của việc xác định phân loại HA này là thu hút sự chú ý của thầy thuốc lâm sàng và cộng đồng về việc phòng ngừa cho những người trong phạm vi HA này. Mariana Rodríguez, năm 2015 đã nghiên cứu 4.272 người lớn trên 20 tuổi tại Mexico xác định tỷ lệ tiền THA là 37,5% (KTC95%: 36,0–39,0); 46,7% ở nam (KTC95%: 44,1–49,4) và 33,2% ở nữ (KTC95%: 31,5–5,0) [77]. Dữ liệu nghiên cứu từ khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hàn Quốc năm 2010 đến 2012 đại diện cho quốc gia với 11.754 người lớn hơn 20 tuổi cho biết tỷ lệ tiền THA là 36,8%.

Tỷ lệ lưu hành tiền THA ở nam cao hơn nữ (p < 0,001) [102]. Ishikawa và cộng sự năm 2008 nghiên cứu 4.342 nữ từ 18 đến 90 tuổi tại Trường Y khoa Jichi ở Nhật Bản đã cho thấy tỷ lệ mắc tiền THA là 34,8% (nam) và 31,8% (nữ) trong cộng đồng [53]. Yang và cộng sự nghiên cứu cắt ngang tại tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc cho thấy tỷ lệ tiền THA qua các năm 1991, 2002 và 2007 lần lượt là 33,8%, 61,5% và 54,6% [100]. luan an 5 Năm 2017, Lihua Hu và cộng sự đã công bố một nghiên cứu cắt ngang với 15.296 người tham gia (từ 15 tuổi trở lên) thực hiện tại tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Kết quả: Tỷ lệ tiền HA là 32,3% (39,2% ở nam và 27,6% ở nữ) và THA là 29,0% (30,1% ở nam và 28,2% ở nữ) [47]. Tao Xu và cộng sự năm 2016 nghiên cứu tại sáu tỉnh của Trung Quốc bao gồm: Tỉnh Tứ Xuyên, tỉnh Hắc Long Giang, tỉnh Hồ Nam, khu tự trị Nội Mông, tỉnh Vân Nam và khu tự trị Ningxia Hui.211 người có HA tối ưu chiếm 34,1%, 17.281 người bị tiền THA chiếm 36,4% và 14.003 người bị THA chiếm 29,5% [97]. Theo nghiên cứu của NHANES 2011-2016 báo cáo thực trạng HA ở người lớn hơn 20 tuổi tại Hoa Kỳ có HA tối ưu, tiền THA và THA như sau [73]: Biểu đồ 1. Tỷ lệ hiện trạng HA ở người trên 20 tuổi tại Hoa Kỳ [73] luan an 6 1.

Định nghĩa tiền THA 1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003 Bảng 1. Phân loại tăng huyết áp theo JNC 7 năm 2003 [31] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) Tối ưu <120 và <80 Tiền THA 120-139 hoặc 80-89 THA giai đoạn I 140-159 hoặc 90-99 THA giai đoạn II ≥160 hoặc ≥100 Năm 2003, lần đầu tiên JNC 7 dùng danh từ tiền THA là khi trị số HATT 120 – 139 mmHg hoặc trị số HATTr 80 – 89 mmHg. Đối tượng tiền THA có nguy cơ tiến triển thành THA; những người có HA trong khoảng 130/80 mmHg đến 139/89 mm Hg có nguy cơ bị THA cao gấp đôi so với những người có mức HA thấp hơn.

Như vậy khái niệm tiền THA đưa ra với mong muốn cảnh báo cộng đồng và thầy thuốc cần lưu tâm đến nhóm đối tượng huyết áp này nhằm ngăn ngừa tiến triển thành THA trong cộng đồng [31]. Phân độ tăng huyết áp của Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013 Bảng 1. Phân độ THA theo Hội Tim mạch Hàn Quốc năm 2013 [43] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 Tiền tăng huyết áp Độ 1 120–129 hoặc 80–84 Độ 2 130–139 hoặc 85–89 Tăng huyết áp Độ 1 140–159 hoặc 90–99 Độ 2 ≥160 hoặc ≥100 THA tâm thu đơn độc ≥140 và < 90 luan an 7 1. Phân độ tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014 Bảng 1.

Phân loại tăng huyết áp theo ASH/ISH năm 2014 [92] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 Tiền THA 120-139 hoặc 80-89 THA giai đoạn I 140-159 hoặc 90-99 THA giai đoạn II ≥160 hoặc ≥100 1. Phân độ tăng huyết áp của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015 Bảng 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch Đài Loan năm 2015 [29] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 Tiền tăng huyết áp 120-139 hoặc 80-89 THA độ 1 140-159 hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2015 Bảng 1.

Phân độ THA của Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2015 [15] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 HA bình thường <130 và /hoặc <85 HA bình thường cao 130-139 và /hoặc 85-89 THA độ 1 140-159 và /hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 và /hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 và /hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 Tiền tăng huyết áp: Kết hợp HA bình thường và bình thường cao, nghĩa là HATT từ 120 – 139 mmHg và/hoặc HATTr từ 80 – 89 mmHg. Phân độ huyết áp theo Hội Tim mạch Châu Âu Bảng 1. Phân độ THA của Hội Tim mạch học Châu Âu 2018 [94] Phân độ HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ưu <120 và <80 HA bình thường 120-129 và /hoặc 80-84 HA bình thường cao 130-139 và /hoặc 85-89 THA độ 1 140-159 và /hoặc 90-99 THA độ 2 160-179 và /hoặc 100-109 THA độ 3 ≥180 và /hoặc ≥110 THA tâm thu đơn độc ≥140 và <90 Tăng huyết áp tâm thu đơn độc được phân độ 1, 2 hoặc 3 theo các giá trị HATT trong các phạm vi được chỉ định. Phân loại tương tự được sử dụng cho mọi lứa tuổi từ 16 tuổi.

CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ TIM MẠCH Yếu tố nguy cơ tim mạch là các yếu tố liên quan với sự gia tăng khả năng bị mắc bệnh tim mạch. Một người mang một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ có nghĩa là có sự gia tăng khả năng mắc bệnh của người đó chứ không phải bắt buộc là chắc chắn sẽ bị bệnh. Thường thì các yếu tố nguy cơ đi kèm nhau, thúc đẩy nhau tác động và làm nguy cơ bị bệnh tăng theo cấp số nhân. Người ta nhận thấy ngày càng có nhiều các nguy cơ tim mạch xuất hiện.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp của bệnh tim mạch gồm các yếu tố nguy cơ không thay đổi được: tuổi, giới, di truyền; các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được: THA, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, thừa cân, béo phì, giảm dung nạp đường, ĐTĐ, lười vận động, uống rượu bia quá mức, căng thẳng,. Tuổi cao Đã có nhiều nghiên cứu cho thấy người tiền THA có độ tuổi cao hơn nhóm HA tối ưu. Một nghiên cứu khác trên 6.094 người Bangladesh, tuổi trung bình trong nhóm tiền THA là 44,5 ± 11,6 mmHg cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu 42,1 ± 10,9 mmHg với p<0,0001. Người trên 60 tuổi chiếm 12,6% trong nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu với luan an 9 p<0,0001 [58].

Theo nghiên cứu của Lihua Hu trên 15.296 người Trung Quốc cho thấy tuổi trung bình ở nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với tuổi trung bình của nhóm HA tối ưu, 52(40-65) so với 45(32-58) năm, p<0,001. Những người ở độ tuổi 45 đến 54, 55 đến 64, 65 đến 74, trên 75 có mối tương quan lớn hơn với nguy cơ mắc tiền THA so với những người trong độ tuổi 15 đến 24 với OR(KTC95%) lần lượt là 2,290 (1,803-2,908); 2,875 (2,162-3,824); 3,526 (2,614-4,757); 5,241 (3,765-7,295), p<0,001 [47]. Theo nghiên cứu của NHANES 2011-2016 báo cáo thực trạng HA ở người từ 20 tuổi trở lên tại Hoa Kỳ đã cho thấy tỷ lệ người tiền THA ở độ tuổi trên 65 giảm hơn so với người tuổi dưới 65, trong đó tỷ lệ người THA thì tăng dần theo tuổi, ngược lại, tỷ lệ người HA tối ưu giảm dần theo tuổi [73]. Do đó, qua nghiên cứu này đã cho thấy sự tiến triển dần từ tiền THA sang THA khi tuổi tăng dần.

Tiền sử gia đình có người bị tăng huyết áp Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra mối liên quan giữa tiền sử gia đình và THA, tuy nhiên, gần đây cũng có nhiều nghiên cứu cho thấy mối tương quan này ở người tiền THA. Theo Jafar Sadegh Tabrizi, ở cả 2 giới, sau điều chỉnh các yếu tố nguy cơ, người có tiền sử gia đình THA có nguy cơ mắc tiền THA cao hơn với OR (KTC95%) ở nam 1,25 (1,08-1,92) và ở nữ 1,66 (1,16-1,94), p<0,05 [85]. Ngoài ra, các nghiên cứu của Hongmei Li, Tao Xu, Jian Song cũng cho thấy tỷ lệ người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch ở nhóm tiền THA cao hơn có ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu [65], [81], [97]. Béo phì Béo phì là một bệnh mãn tính là nguy cơ dẫn đến ĐTĐ, THA, bệnh tim mạch, bệnh túi mật, ung thư.

Béo phì làm tăng gánh tim, tăng tỷ lệ đột tử ở bệnh nhân béo phì có thể do rối loạn nhịp, xơ vữa, hậu quả của tăng lipid máu, giảm HDL-C, tăng LDL-C, tăng VLDL. Tỷ lệ THA gia tăng với béo phì, cơ chế chưa rõ, có giả thuyết do tăng insulin máu và đề kháng insulin làm tăng hấp thu Natri ở ống thận và tăng tiết catecholamine làm tăng co mạch [1]. Có sự liên quan giữa THA với béo phì, khi giảm cân huyết áp cũng giảm theo [22]. luan an 10 Thừa cân và béo phì có liên quan đến tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch và nhiều nguyên nhân khác.

Khuyến cáo duy trì trọng lượng cơ thể chuẩn ở các cá nhân chưa bị THA để ngăn ngừa THA cũng như tiền THA, và cho bệnh nhân THA để giảm HA. Trong một phân tích, mức giảm HATT và HATTr trung bình liên quan đến giảm 5,1 kg lần lượt là 4,4 và 3,6 mmHg [94]. Trên đối tượng tiền THA, các nghiên cứu của Peggy PC Chiang, Fahimeh Haghighatdoost MSc, Trevor S Ferguson, Guang Yang, Praveen, Youngbum Kim chỉ ra rằng thừa cân, béo phì, béo bụng gặp ở nhóm này có tỷ lệ cao hơn ý nghĩa so với nhóm HA tối ưu [30], [39], [74], [99], [102]. Hút thuốc lá Theo công bố năm 2010 của Tổng hội Y sĩ Hoa Kỳ, khói thuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất trong đó có 69 chất gây ung thư.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp sử dụng thuốc lá là yếu tố nguy cơ thứ 2 trong 10 yếu tố nguy cơ hàng đầu đe dọa sức khỏe người dân ở các nước đang phát triển.