Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI ĐÁNH BẠC THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.1 Khái niệm, dấu hiệu pháp lý của tội đánh bạc 1.1 Khái niệm và ý nghĩa pháp lý tội đánh bạc Đánh bạc là vấn đề có tính lịch sử, sự ảnh hưởng của nạn cờ bạc đã được chính quyền các triều đại phong kiến nhận ra và trừng trị rất nghiêm khắc nhưng vẫn không thể loại trừ một cách hoàn toàn ra khỏi đời sống xã hội. Pháp luật phong kiến cho thấy hành vi cờ bạc được quan tâm và trừng trị từ sớm, nhưng với hạn chế cố hữu của pháp luật phong kiến thường chỉ nêu hành vi cụ thể mà chưa khái quát hay xác định tội đánh bạc là gì? Cụ thể: Nghiên cứu tài liệu lịch sử Việt Nam, hành vi đánh bạc được ghi nhận trong tác phẩm bất hủ Hịch tướng sĩ (1285) Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đã viết “thấy chủ bị nhục chẳng lấy làm lo, gặp nước bị dơ chẳng lấy làm thẹn. kẻ thì chọi gà cho thích, kẻ thì đánh bạc mua vui.” hay “Một khi giặc Mông đến nơi, thì cựa con gà nòi không thể đâm thủng áo giáp của giặc; thuật ở bài bạc không thể đem làm mưu mẹo ở trong quân”. Nổi bật và tiêu biểu nhất trong cổ luật phong kiến Việt Nam là Quốc Triều Hình Luật nhà Lê cũng cấm đoán và xử lý rất nặng hành vi đánh bạc, điều 188 quy định phạt nặng kẻ tổ chức đánh bạc “Ai tụ tập đánh bạc bị đánh 70 trượng, có quan chức thì biếm ba tư (hạ ba cấp), phạt ba quan tiền, thưởng cho kẻ tố cáo.
Người đứng đầu hay tái phạm bị tăng một bậc tội. Kẻ a tòng giảm một bậc tội. Tiền trong sòng bạc ăn thua và văn tự mua bán để đánh bạc đều nhập công khố. Đang khi quốc tang mà đánh bạc thì thêm một bậc tội.
Nếu sinh sự khi đánh bạc thì bị xử riêng”[42-91]. Đến thời kỳ nhà Nguyễn hành vi cờ bạc cũng bị trừng trị trong Điều 343 Hoàng Việt luật lệ với chế tài nghiêm khắc như đánh bằng roi, tịch thu tài sản, bắt phu dịch … Ở góc độ tâm lý học, hành vi đánh bạc được xác định có cơ chế gây “nghiện” gây ra sự ảo tưởng về sức mạnh của tiền bạc bằng các hình thức may rủi, đỏ đen không cần lao động, vui chơi thoải mái lại kiếm được tiền. Khi một người đã mắc chứng nghiện cờ bạc thì cơ chế hoạt động của não bộ bị rối loạn và kích thích bời 9 Luan van các hình thức may rủi, đỏ đen gây ra cảm giác kích thích và người chơi sẵn sàng mạo hiểm với tài sản đánh bạc với mong muốn nhận lại những lợi ích cao hơn bỏ ra, triệu chứng kích thích gây nghiện này cũng giống như nghiện rượu chè, ma túy. Các triệu chứng tâm lý dễ nhận ra ở người nghiện cờ bạc thường: luôn bận tâm suy nghĩ về các hoạt động cờ bạc như đánh ở đâu, với ai, hình thức gì, số tiền cược ra sao; số tiền đánh càng nhiều và thời gian đánh càng lâu thì cảm giác hồi hộp sẽ tăng cao, mọi cản trở từ khách quan và chủ quan đến hành vi đánh bạc đều không hiệu quả và nóng giận khó chịu khi phải cai nghiện cờ bạc.
Ở góc độ quản lý, luật pháp và chính quyền, quản lý nhà nước với hành vi cờ bạc bằng pháp luật và sự thay đổi trong nhận thức về quản lý là một nhu cầu tất yếu khách quan đối với mọi xã hội, là sự hài hòa giữa cái tích cực và cái tiêu cực do hành vi cờ bạc tác động tới xã hội. Quản lý nhà nước bằng pháp luật với hành vi cờ bạc là nhu cầu tất yếu của bất kỳ quốc gia nào, sự quản lý bằng pháp luật đối với hành vi cờ bạc phụ thuộc vào lịch sử, văn hóa, triết học, phong tục, tập quán của từng quốc gia và hội nhập quốc tế để ban hành và thực thi pháp luật một cách phù hợp trong đó có pháp luật hình sự. Hành vi đánh bạc đã xuất hiện lâu đời trong đời sống xã hội nước ta như một trò chơi giải trí, đặc biệt là trong những dịp hội hè, lễ tết nhằm tạo không khí vui vẻ, cởi mở, lành mạnh, một số cuộc họp mặt cũng thường tổ chức đánh bạc để góp trả tiền cho các khoản ăn, uống. Cho nên, đánh bạc thường xuất hiện như là một tập quán, một thói quen giao tiếp, giải trí của cộng đồng, là một phần nhu cầu của con người.
Ngày nay, nhiều quốc gia trên thế giới và Việt Nam cũng đã thừa nhận hành vi đánh bạc hợp pháp được tổ chức theo luật định. Tuy nhiên, hành vi đánh bạc đề cập trọng phạm vi nghiên cứu của tác giả là hành vi đánh bạc trái pháp luật - hành vi phạm tội. "Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được qui định trong BLHS, do người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hay vô ý, xâm phạm đến độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vện lãnh thổ của Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm 10 Luan van phạm đến quyền con người, quyền lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm đến những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN mà theo qui định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự" [1, tr16]. Đánh bạc là tệ nạn phổ biến, làm ảnh hưởng đến nếp sống văn minh của nhân dân, làm tha hóa đạo đức của một bộ phận dân cư, gây ra thiệt hại về vật chất, tinh thần cho nhiều gia đình.
Hành vi đánh bạc trái pháp luật trước hết là tệ nạn xã hội lâu đời của bất kỳ xã hội nào, trong đó có Việt Nam, là hành vi xâm hại trật tự công cộng, môi trường xã hội quan trọng cần bảo vệ bằng pháp luật hình sự. Chính vì vậy, khái niệm tội phạm trong BLHS là cơ sở pháp lý để xây dựng khái niệm tội đánh bạc. Như vậy, phạm vi bảo vệ của luật hình sự bảo vệ có trật tự công cộng, trong các khách thể đó trật tự, an toàn xã hội là một khách thể quan trọng, có ý nghĩa nền tảng, gắn chặt với sự phát triển ổn định chung của xã hội, là thước đo, tiêu chí để đánh giá sức mạnh của cơ quan bảo vệ pháp luật, văn minh pháp lý của công dân. Từ khái niệm tội phạm, để tìm hiểu và phân tích cụ thể khái niệm, đặc điểm và các dấu hiệu pháp lý của tội đánh bạc thì trước hết ta phải hiểu hành vi đánh bạc là hành vi như thế nào? Theo từ điển luật học cho rằng “Đánh bạc là (hành vi) tham gia vào trò chơi được tổ chức bất hợp pháp mà sự được (hoặc thua) kèm theo việc được (hoặc mất) lợi ích vật chất đáng kể (tiền, hiện vật hoặc các hình thức tài sản khác).
Đánh bạc là hành vi nguy hiểm cho xã hội, không chỉ ảnh hưởng xấu đến gia đình và cá nhân người chơi mà còn có thể là nguyên nhân của tệ nạn xã hội và tội phạm khác” [26-227]. Quan điểm này cũng đã lột tả được tính trái pháp luật, tính nguy hiểm nhưng vẫn chỉ giới hạn trong phạm vi hành vi của người đánh bạc. Do vậy, đánh bạc dựa trên những yếu tố như sự tính toán, cơ hội và lợi nhuận mà các bên hướng tới khi tham gia trò chơi này. Hiện nay, khi ứng dụng internet được phổ biến rộng rãi, với sự giao lưu văn hoá toàn cầu nên hành vi đánh bạc được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như: cá độ, lô đề, xóc đĩa … Theo tác giả Đinh Văn Quế: "Đánh bạc là tham gia trò chơi có được thua bằng tiền hoặc tài sản dưới bất kỳ hình thức nào" [32-176].
Quan điểm này đã phản 11 Luan van ánh được đánh bạc là hiện tượng xã hội nhưng chưa phản ánh được tính nguy hiểm của hành vi đánh bạc để qui định thành tội phạm trong Bộ luật hình sự. Về mặt pháp lý, hành vi đánh bạc được quy định trong Luật hình sự Việt Nam rất sớm. Văn bản pháp luật đầu tiên quy định về tội phạm này là Sắc lệnh số 468 năm 1948. Trước khi có Bộ luật hình sự năm 1985, tội đánh bạc được quy định trong Sắc luật số 03 năm 1976.
Trong Bộ luật hình sự năm 1985 và năm 1999, tội đánh bạc đều được quy định thuộc nhóm tội xâm phạm trật tự công cộng. Tuy nhiên, trong Bộ luật hình sự năm 1999, tội đánh bạc được quy định cụ thể hơn với những dấu hiệu cụ thể giúp việc phân biệt giữa đánh bạc là tội phạm và đánh bạc là vi phạm cũng như với các dấu hiệu định khung hình phạt để phân hoá trách nhiệm hình sự giữa các trường hợp phạm tội đánh bạc. Theo Nghị Quyết số 01/2010/NQ-HĐTP Hướng dẫn áp dụng một số quy định tại điều 248 và điều 249 của bộ luật hình sự tại Điều 1. Về một số quy định tại Điều 248 của Bộ luật hình sự xác định: “Đánh bạc trái phép là hành vi đánh bạc được thực hiện hành vi dưới bất kỳ hình thức nào với mục đích được, thua bằng tiền hay hiện vật mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép nhưng thực hiện không đúng với quy định trong giấy phép được cấp” [19, tr.
Hướng dẫn trên đã phản ánh khá đầy đủ tính nguy hiểm của hành vi đánh bạc trong BLHS nhưng chưa phản ánh tính nguy hiểm của hành vi tổ chức đánh bạc hoặc gá bạc cũng là tội phạm được qui định trong BLHS. Như vậy, từ góc độ lý luận và pháp luật, đánh bạc được hiểu là hành vi nguy hiểm cho xã hội do chủ thể có năng lực TNHS thực hiện cách cố ý dưới bất kỳ hình thức nào với mục đích được thua bằng tiền hay hiện vật mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.