Luận văn: Người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự Việt Nam - ĐH Luật TPHCM

Tìm hiểu quy định pháp luật về người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự Việt Nam, bao gồm quyền, nghĩa vụ, thời hạn tạm giữ và các thủ tục liên quan.

• Tác giả: Trương Văn Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thị Kim Oanh
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự Việt Nam

Tạm giữ là biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc trong tố tụng hình sự. Biện pháp này áp dụng đối với người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang. Người tự thú, đầu thú hoặc bị bắt theo lệnh truy nã cũng có thể bị tạm giữ. Mục đích chính là ngăn chặn hành vi phạm tội tiếp diễn. Cơ quan điều tra có điều kiện thu thập chứng cứ ban đầu. Địa vị pháp lý của người bị tạm giữ xuất hiện ngay khi có quyết định tạm giữ hợp pháp. Đây là đối tượng tham gia tố tụng có tư cách độc lập. Pháp luật quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người bị tạm giữ. Việc xác định đúng tư cách pháp lý bảo vệ quyền con người. Cơ quan tiến hành tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt trình tự luật định. Thời hạn tạm giữ được khống chế chặt chẽ nhằm tránh lạm quyền. Sự giám sát của Viện kiểm sát bảo đảm tính minh bạch trong quá trình tố tụng. Chế định này góp phần quan trọng vào việc đấu tranh phòng chống tội phạm.

1.1. Khái niệm và địa vị pháp lý của người bị tạm giữ

Khái niệm người bị tạm giữ gắn liền với biện pháp ngăn chặn trong tư pháp hình sự. Người bị tạm giữ chưa phải là bị can hay bị cáo. Họ chỉ là đối tượng bị tình nghi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Quyết định tạm giữ xác lập tư cách tham gia tố tụng của đương sự. Địa vị pháp lý của họ bao gồm hệ thống các quyền và nghĩa vụ theo luật định. Cơ quan điều tra có thẩm quyền ra lệnh tạm giữ trong phạm vi quyền hạn. Viện kiểm sát thực hiện chức năng phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định tạm giữ không có căn cứ. Việc bảo đảm địa vị pháp lý giúp ngăn ngừa tình trạng bức cung, nhục hình.

1.2. Lịch sử phát triển quy định về người bị tạm giữ

Lịch sử tố tụng hình sự Việt Nam ghi nhận sự hoàn thiện liên tục về chế định tạm giữ. Giai đoạn sau năm 1945, các sắc lệnh tư pháp sơ khai bắt đầu quy định thủ tục giam giữ. Giai đoạn Hiến pháp năm 1959 và 1980 khẳng định nguyên tắc bất khả xâm phạm về thân thể. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 lần đầu tiên pháp điển hóa tư cách người bị tạm giữ. Các sửa đổi năm 2003 và 2015 tiếp tục mở rộng quyền tự do dân chủ của công dân. Quy trình tố tụng ngày càng minh bạch và tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Hệ thống pháp luật phản ánh sự phát triển của nhà nước pháp quyền hiện đại.

II. Thực trạng pháp lý về người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự

Pháp luật hiện hành quy định nhiều quyền quan trọng cho người bị tạm giữ. Họ có quyền được thông báo rõ lý do tạm giữ. Quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư bảo vệ quyền lợi được ghi nhận đầy đủ. Người bị tạm giữ có quyền trình bày lời khai và đưa ra chứng cứ chứng minh sự vô tội. Họ có quyền khiếu nại các hành vi trái luật của cán bộ điều tra. Tuy nhiên thực tiễn áp dụng vẫn tồn tại nhiều hạn chế đáng quan ngại. Một số cơ quan tiến hành tố tụng giải thích quyền mang tính hình thức. Tình trạng vi phạm nội quy tại các nhà tạm giữ vẫn xảy ra. Hiện tượng phân loại giam giữ chưa hợp lý dẫn đến nguy cơ xung đột giữa các đối tượng. Một số trường hợp người bị tạm giữ bị xâm hại sức khỏe bởi người cùng phòng giam. Cơ sở vật chất buồng tạm giữ ở nhiều địa phương còn thiếu thốn. Đội ngũ cán bộ quản giáo đôi khi chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giám sát.

2.1. Quyền và nghĩa vụ cơ bản của người bị tạm giữ

Quyền của người bị tạm giữ là trung tâm của nguyên tắc bảo đảm quyền con người. Người bị tạm giữ có quyền yêu cầu gặp luật sư hoặc người bào chữa hợp pháp. Họ được quyền từ chối khai báo nếu bị đe dọa hoặc ép cung. Quyền được chăm sóc y tế và ăn uống hợp vệ sinh là bắt buộc. Song song với các quyền lợi, người bị tạm giữ phải tuân thủ nghiêm ngặt nghĩa vụ luật định. Họ phải chấp hành quyết định tạm giữ của cơ quan tư pháp. Việc tuân thủ nội quy buồng giam giữ là điều kiện tiên quyết. Mọi hành vi chống đối đều bị xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật.

2.2. Những bất cập trong thực tiễn áp dụng biện pháp tạm giữ

Thực tiễn thi hành biện pháp tạm giữ bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Thủ tục tiếp cận người bào chữa trong một số vụ án còn chậm trễ. Cơ quan điều tra chậm cấp giấy chứng nhận người bào chữa. Công tác bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người bị tạm giữ còn nhiều sơ hở. Tình trạng bạo lực giữa các can phạm trong buồng tạm giữ vẫn tiềm ẩn. Nguyên nhân xuất phát từ sự lơ là trong khâu canh gác và kiểm soát vật cấm. Chế độ bảo quản tài sản của đương sự chưa được thực hiện đồng bộ. Những tồn tại này làm suy giảm tính nghiêm minh của nền tư pháp.

III. Giải pháp bảo đảm quyền người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự

Bảo đảm quyền của người bị tạm giữ đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Trước hết cần hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự. Quy định về căn cứ bắt khẩn cấp và tạm giữ cần được cụ thể hóa chi tiết. Điều này loại bỏ hoàn toàn sự tùy tiện của cơ quan điều tra. Cơ chế kiểm sát việc bắt giữ của Viện kiểm sát phải được siết chặt tối đa. Kiểm sát viên cần trực tiếp kiểm tra buồng tạm giữ định kỳ và đột xuất. Cơ quan chức năng phải xử lý nghiêm các trường hợp lạm dụng vũ lực hoặc bức cung. Ứng dụng công nghệ ghi âm, ghi hình có âm thanh trong quá trình hỏi cung là giải pháp then chốt. Biện pháp này bảo vệ cả điều tra viên lẫn người bị tình nghi. Việc đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất nhà tạm giữ là yêu cầu cấp thiết. Môi trường giam giữ hợp vệ sinh bảo đảm phẩm giá con người. Chế độ đào tạo đạo đức nghề nghiệp cho cán bộ tư pháp cần được đẩy mạnh.

3.1. Hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật tố tụng hình sự

Việc sửa đổi luật tố tụng hình sự cần tập trung làm rõ quyền tiếp cận luật sư. Thời điểm luật sư được gặp người bị tạm giữ phải diễn ra sớm nhất. Luật cần bổ sung chế tài xử phạt đối với hành vi cản trở quyền bào chữa. Quy định về phân loại đối tượng tạm giữ phải được chuẩn hóa theo độ tuổi và tính chất phạm tội. Tránh tuyệt đối việc giam chung đối tượng nguy hiểm với người phạm tội lần đầu. Thủ tục khiếu nại và giải quyết khiếu nại cần rút ngắn thời gian xử lý. Tính minh bạch trong các quyết định tư pháp là tiêu chuẩn bảo vệ quyền con người.

3.2. Nâng cao trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng

Nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức của điều tra viên là nhiệm vụ trọng tâm. Cán bộ tiến hành tố tụng phải tuyệt đối tôn trọng sự thật khách quan. Viện kiểm sát nhân dân cần tăng cường kiểm sát trực tiếp tại các cơ sở giam giữ. Mọi trường hợp giam giữ quá hạn phải được phát hiện và xử lý ngay lập tức. Lãnh đạo cơ quan điều tra phải chịu trách nhiệm cá nhân nếu để xảy ra bức cung, nhục hình. Việc lắp đặt hệ thống camera giám sát tại tất cả phòng hỏi cung là bắt buộc. Dữ liệu ghi hình phải được lưu trữ và bảo mật nghiêm ngặt phục vụ công tác thanh tra.

IV. Giá trị áp dụng chế định người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự

Chế định người bị tạm giữ giữ vai trò then chốt trong nền tư pháp hình sự. Việc áp dụng đúng đắn biện pháp này giúp bảo đảm trật tự an toàn xã hội. Cơ quan điều tra có công cụ ngăn chặn tội phạm kịp thời và thu thập chứng cứ. Đồng thời chế định này là thước đo chuẩn mực về quyền con người trong nhà nước pháp quyền. Tôn trọng quyền của người bị tình nghi thể hiện tính văn minh của hệ thống tư pháp. Quá trình cải cách tư pháp đặt trọng tâm vào việc bảo vệ các quyền tự do dân chủ. Cân bằng giữa quyền lực nhà nước và quyền công dân là mục tiêu cốt lõi. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam ngày càng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Sự nghiêm minh của pháp luật phải đi đôi với sự nhân văn và công bằng. Thực thi chuẩn xác quy định về tạm giữ tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động xét xử khách quan.

4.1. Ý nghĩa của việc bảo đảm quyền con người trong tư pháp

Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự là tiêu chí của xã hội văn minh. Việc bảo vệ người bị tạm giữ thể hiện nguyên tắc suy đoán vô tội. Bất kỳ ai cũng được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực. Tôn trọng quyền nhân thân ngăn ngừa các sai lầm tư pháp nghiêm trọng. Các cơ quan chức năng phải bảo đảm quyền được xét xử công bằng cho mọi công dân. Thực hiện nghiêm các quy chuẩn pháp lý củng cố lòng tin của nhân dân vào công lý. Nền tư pháp dân chủ luôn đặt việc tôn trọng phẩm giá con người lên hàng đầu.

4.2. Định hướng ứng dụng và cải cách tư pháp trong tương lai

Tiến trình cải cách tư pháp đòi hỏi sự đổi mới liên tục trong thực tiễn áp dụng luật. Các quy định về tạm giữ cần tiếp tục được rà soát và hoàn thiện. Mục tiêu là hạn chế tối đa việc áp dụng biện pháp giam giữ khi không thực sự cần thiết. Khuyến khích áp dụng các biện pháp ngăn chặn thay thế như bảo lãnh hoặc đặt tiền bảo đảm. Chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ tạm giữ giúp nâng cao hiệu quả giám sát. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp tố tụng hình sự. Xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng và bảo vệ triệt để quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về người tạm giữ trong tố tụng hình sự ; Chương 2. Pháp luật thực định về quyền, nghĩa vụ của người bị tạm giữ và thực tiễn áp dụng; Chương 3. Một số giải pháp nhằm nâng hiệu quả thực hiện quyền và nghĩa vụ người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự.

Phần kết luận Danh mục tài liệu tham khảo. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGƢỜI BỊ TẠM GIỮ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm chung về ngƣời bị tạm giữ 1. Định nghĩa người bị tạm giữ và người bị tạm giữ trong một số trường hợp đặc biệt Định nghĩa người bị tạm giữ Theo Từ điển Luật học, khái niệm người bị tạm giữ (NBTG) là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang và đối với họ đã có giai đoạn bị tạm giữ nhưng chưa bị khởi tố1 Như vậy theo khái niệm trên, NBTG là người bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định tước đoạt sự tự do của họ trong một khoảng thời gian nhất định, nhằm giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập thêm chứng cứ để đi đến quyết định khởi tố hay không khởi tố đối với hành vi vi phạm pháp luật của họ.Người bị tạm giữ luôn gắn liền với các biện pháp bắt như: Bắt khẩn cấp, bắt người phạm tội quả tang, bắt người phạm tội đang bị truy nã và đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn tố tụng là tạm giữ.

Theo Cuốn sách “3450 Thuật ngữ pháp lý phổ thông”2 thì: Người bị tạm giữ là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang và đối với họ đã có quyết định tạm giữ nhưng chưa bị khởi tố. Mặc dù chưa bị khởi tố nhưng NBTG vẫn phải chịu sự cưỡng chế của cơ quan điều tra trong khi bị tạm giữ, như bị hạn chế quyền tự do, bị buộc phải khai báo hoặc trả lời câu hỏi của cán bộ điều tra… Chính vì lẽ đó, pháp luật coi người bị tạm giữ là người tham gia tố tụng. Họ có quyền và nghĩa vụ nhất định. Điều 48 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 (Bộ luật TTHS) “Người bị tạm giữ là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy truy nã, hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú và đối với họ đã có quyết định tạm giữ”.

Luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã mở rộng hơn đối tượng bị tạm giữ. Theo đó, NBTG là người không những bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, bắt theo quyết định truy nã như khái niệm vừa nêu mà NBTG còn bị bắt trong trường hợp người phạm tội tự thú và 1 Nguyễn Hữu Quỳnh -Nguyễn Hữu Đắc (1999), Từ điển Luật học, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, tr. 2 Nguyễn Ngọc Điệp (2009), 3450 thuật ngữ pháp lý phổ thông, Nxb Giao thông Vận tải, Tp. Hồ Chí Minh, tr.

Một người được coi là NBTG, khi người đó bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định tạm giữ. Như vậy, NBTG được hình thành trên cơ sở năm trường hợp bắt, giữ người theo quy định của Bộ luật TTHS và trên cơ sở cơ quan có thẩm quyền đã ra quyết định tạm giữ đối với người bị bắt. Kể từ thời điểm người bị bắt trong năm trường hợp nêu trên nhận quyết định tạm giữ của cơ quan có thẩm quyền thì họ trở thành NBTG. Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 đã bổ sung qui định người bị bắt theo quyết định truy nã hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú cũng là các đối tượng bị áp dụng biện pháp tạm giữ.

Do đó NBTG có thể là người chưa bị khởi tố (người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang, người phạm tội tự thú), cũng có thể là người đã bị khởi tố (người bị bắt theo quyết định truy nã)3. Từ những phân tích của các quan điểm nêu trên, tác giả thực hiện luận văn này đồng tình với khái niệm về NBTG qui định trong Bộ luật TTHS là: Người bị tạm giữ là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy truy nã, hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú và đối với họ đã có quyết định tạm giữ. Người bị tạm giữ trong một số trường hợp đặc biệt Người bị tạm giữ là Đại biểu Quốc hội, Đại biểu Hội đồng nhân dân Ngoài tính có căn cứ và tính hợp pháp nêu trên đối với NBTG, khi Đại biểu Quốc hội và Đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp trở thành NBTG thì việc bắt, tạm giữ đối với họ phải có thêm những điều kiện pháp lý nhất định. Điều 99 Hiến pháp 1992 qui định: “Không có sự đồng ý của Quốc hội và trong thời gian Quốc hội không họp, không có sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội thì không được bắt…” Nếu phạm tội quả tang mà Đại biểu Quốc hội bị tạm giữ thì cơ quan tạm giữ phải lập tức báo cáo để Quốc hội hoặc Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét quyết định.

Điều 51 Luật Tổ chức Quốc hội cũng đã đề cập vấn đề này tương tự như Hiến pháp 1992 đã quy định. Tuy nhiên, theo Luật Tổ chức Quốc hội thì việc bắt tạm giữ Đại biểu Quốc hội, khám xét nơi ở, nơi làm việc của Đại biểu Quốc hội thuộc thẩm quyền của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân (VKS) tối cao. 3 Viện Khoa học pháp lý Bộ Tư pháp (2003), Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, Nxb Tư pháp, tr 89, 90. 8 Đối với Đại biểu Hội đồng nhân dân theo Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thì trong thời gian Hội đồng nhân dân họp, nếu không được sự đồng ý của chủ tọa kỳ họp thì không được bắt, tạm giữ Đại biểu Hội đồng nhân dân.

Trường hợp bắt Đại biểu Hội đồng nhân dân phạm tội quả tang hoặc bắt khẩn cấp thì cơ quan ra lệnh tạm giữ phải báo ngay với chủ tọa kỳ họp. Giữa hai kỳ họp Hội đồng nhân dân, nếu cơ quan, người có thẩm quyền bắt giữ Đại biểu Hội đồng nhân dân thì phải báo ngay cho Chủ tịch Hội đồng nhân dân và Chủ tịch ủy ban nhân dân cùng cấp - Điều 38 Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân. Người bị tạm giữ là người chưa thành niên Ngoài những căn cứ và tính hợp pháp của các căn cứ hình thành NBTG thì người chưa thành niên trở thành NBTG phải có thêm điều kiện pháp lý nhất định. Người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi.

Người chưa thành niên trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự là chủ thể của tội phạm và được pháp luật chia ra thành hai độ tuổi: Độ tuổi từ 14 đến dưới 16 tuổi và độ tuổi từ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi và phải đáp ứng điều kiện về loại tội, về lỗi tương ứng. Vai trò và đặc điểm của người bị tạm giữ trong tố tụng hình sự 1. Người bị tạm giữ là chủ thể đặc biệt cùng với bị can, bị cáo giữ vai trò trung tâm trong quan hệ pháp luật tố tụng hình sự. Trong tố tụng hình sự, NBTG cùng với bị can, bị cáo là những người tham gia tố tụng có vị trí trung tâm trong qúa trình giải quyết vụ án.

Họ là người bị cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng nghi đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà hành vi đó được BLHS qui định là tội phạm. Trên cơ sở xác định bản chất tố tụng mà NBTG tham gia để xác định quyền của NBTG nhằm giúp họ có điều kiện bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Đồng thời cũng cần xác định nghĩa vụ của NBTG để buộc họ phải thực hiện những hành vi nhất định nhằm góp phần đảm bảo cho các hoạt động TTHS được tiến hành đúng pháp luật. Trong tố tụng hình sự (TTHS) có nhiều chủ thể như: Cơ quan tiến hành tố tụng (THTT), người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, các cơ quan và chủ thể được giao một số hoạt động tố tụng cụ thể quy định trong Bộ luật 9 TTHS.

Người bị tạm giữ là một trong những chủ thể tham gia tố tụng có vị trí đặc biệt, bởi lẽ: Người bị tạm giữ được Bộ luật TTHS qui định quyền và nghĩa vụ cụ thể khi tham gia vào quan hệ TTHS. Địa vị pháp lý của NBTG được qui định xuất phát từ bản chất của việc bị tạm giữ, đó là việc NBTG bị cách ly với xã hội một thời gian nhất định do họ bị tình nghi đã thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội được Luật hình sự quy định là tội phạm. Khi việc tạm giữ người được thực hiện thì đồng thời phát sinh quyền của NBTG và quyền này được quy định thông qua tính có căn cứ pháp lý của việc tạm giữ (các biện pháp bắt người bị tình nghi như: Bắt khẩn cấp, bắt người có hành vi phạm tội quả tang, bắt người có lệnh truy nã và tạm giữ người phạm tội đầu thú, tự thú). Sau khi NBTG bị bắt tạm giữ họ chưa bị xem là người đã có tội vì họ chưa bị cơ quan THTT truy cứu TNHS, bởi lẽ: Tại thời điểm bắt giữ người, Cơ quan điều tra và người có thẩm quyền ra lệnh tạm giữ chỉ áp dụng biện pháp cưỡng chế tố tụng là tạm giữ nhằm vào mục đích ngăn chặn người đó tiếp tục phạm tội mới và để cơ quan và người có thẩm quyền có điều kiện xác minh tìm ra sự thật của hành vi bị nghi ngờ là tội phạm, chứ bản thân của quyết định tạm giữ người không phải có tính chất quyết định buộc tội NBTG.

Thế nhưng, xét về bản chất thì NBTG sau khi đã bị cơ quan có thẩm quyền xác định hành vi bị tình nghi là tội phạm của họ được xem là tội phạm thì NBTG lại là tiền đề, là chủ thể để phát sinh ra các chủ thể tham gia tố tụng khác, chẳng hạn như là bị can, bị cáo trong các giai đoạn tố tụng sau đó. Thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm cho thấy hầu hết các chủ thể là bị can, bị cáo đều có xuất phát điểm là chủ thể NBTG. Trong TTHS của nước ta hiện nay thì bị can, bị cáo luôn được xác định là người tham gia tố tụng giữ vai trò trung tâm của suốt quá trình tố tụng. Vì vậy, NBTG cần phải được xác định là người tham gia tố tụng có vị trí đặc biệt trong TTHS Việt Nam.