Địa vị pháp lý người bị buộc tội theo pháp luật TTHS Việt Nam từ thực tiễn TP.HCM

Nghiên cứu sâu về địa vị pháp lý người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam, phân tích các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng tại TPHCM.

• Tác giả: Huỳnh Thị Ngọc Hân
• Người hướng dẫn: Pgs. Trần Đình Nhã
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Địa Vị Pháp Lý Của Người Bị Buộc Tội Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam Từ Thực Tiễn Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về địa vị pháp lý người bị buộc tội trong TTHS

Địa vị pháp lý của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam là tổng thể các quyền, nghĩa vụ được pháp luật quy định dành cho chủ thể bị cáo buộc đã thực hiện hành vi phạm tội. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 xác định người bị buộc tội bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Địa vị pháp lý này mang tính đặc thù, vừa bảo đảm quyền con người, vừa phục vụ yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Tại Việt Nam, quyền con người luôn được tôn trọng và bảo đảm theo Hiến pháp. Người bị buộc tội được hưởng nguyên tắc suy đoán vô tội. Mọi nghi ngờ về lỗi nếu không thể loại trừ phải được giải quyết theo hướng có lợi cho họ. Nghĩa vụ chứng minh thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng. Người bị buộc tội không có nghĩa vụ chứng minh sự vô tội của mình. Địa vị pháp lý này phản ánh mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân trong hoạt động tư pháp hình sự.

1.1. Khái niệm người bị buộc tội trong tố tụng hình sự

Người bị buộc tội là thuật ngữ pháp lý chỉ những cá nhân bị cơ quan có thẩm quyền cáo buộc đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm. Theo BLTTHS 2015, khái niệm này bao gồm bốn nhóm chủ thể: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Mỗi nhóm chủ thể có phạm vi quyền và nghĩa vụ khác nhau tùy theo giai đoạn tố tụng. Việc phân loại này giúp xác định rõ mức độ can thiệp vào quyền tự do cá nhân và cơ chế bảo vệ tương ứng.

1.2. Cơ sở pháp lý xác định địa vị pháp lý

Cơ sở pháp lý xác định địa vị pháp lý người bị buộc tội bao gồm Hiến pháp 2013, BLTTHS 2015, các luật chuyên ngành và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Hiến pháp ghi nhận quyền con người, quyền công dân không thể bị xâm phạm trái luật. BLTTHS 2015 quy định chi tiết quyền bào chữa, quyền im lặng, quyền khiếu nại. Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị cũng đặt ra tiêu chuẩn tối thiểu về đối xử công bằng với người bị buộc tội.

II. Phân tích thực trạng địa vị pháp lý tại TPHCM

Thực tiễn áp dụng quy định về địa vị pháp lý người bị buộc tội tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng bộc lộ hạn chế. TPHCM là địa phương có số lượng vụ án hình sự lớn nhất cả nước, áp lực công việc đè nặng lên cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án. Quyền bào chữa của người bị buộc tội được bảo đảm tốt hơn ở giai đoạn xét xử so với giai đoạn điều tra. Nhiều trường hợp người bị buộc tội chưa được thông báo đầy đủ về quyền được có người bào chữa. Việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đặt ra câu hỏi về giới hạn xâm phạm quyền công dân. Thời hạn tạm giam kéo dài ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền tự do thân thể. Mô hình tố tụng thẩm vấn vẫn chi phối, khiến giai đoạn điều tra được coi trọng hơn giai đoạn xét xử. Sự mất cân đối này tác động trực tiếp đến việc thực hiện quyền của người bị buộc tội.

2.1. Kết quả đạt được trong thực tiễn TPHCM

Tại TPHCM, việc thực hiện quyền bào chữa cho người bị buộc tội có chuyển biến tích cực từ khi BLTTHS 2015 có hiệu lực. Số lượng người bào chữa tham gia tố tụng tăng đáng kể. Tòa án nhân dân TPHCM đã áp dụng nguyên tắc tranh tụng nghiêm túc hơn. Viện kiểm sát thực hiện tốt hơn vai trò kiểm sát việc tuân thủ pháp luật. Nhiều phiên tòa có sự tham gia của luật sư, bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho bị cáo. Công tác tiếp cận hồ sơ vụ án cũng được cải thiện.

2.2. Hạn chế và bất cập trong thực tiễn áp dụng

Bên cạnh kết quả đạt được, thực tiễn tại TPHCM vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Tỷ lệ người bị buộc tội có người bào chữa ở giai đoạn điều tra còn thấp. Một số điều tra viên chưa tuân thủ nghiêm quy định về thời gian hỏi cung. Việc ghi âm, ghi hình hỏi cung chưa được thực hiện đầy đủ. Thời hạn tạm giam ở mức tối đa, gây áp lực tâm lý lớn cho người bị buộc tội. Nguyên nhân chính xuất phát từ nhận thức chưa đầy đủ của cán bộ tố tụng và thiếu cơ chế giám sát hiệu quả.

III. Giải pháp bảo đảm địa vị pháp lý người bị buộc tội

Để bảo đảm tốt hơn địa vị pháp lý của người bị buộc tội tại TPHCM, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật tố tụng hình sự cho cán bộ điều tra, kiểm sát và thẩm phán. Thứ hai, mở rộng phạm vi trợ giúp pháp lý miễn phí cho người bị buộc tội thuộc diện chính sách. Thứ ba, hoàn thiện cơ chế giám sát việc thực hiện quyền bào chữa. Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động tố tụng, đặc biệt là ghi âm, ghi hình bắt buộc khi hỏi cung. Thứ năm, xây dựng cơ chế khiếu nại, tố cáo hiệu quả để người bị buộc tội bảo vệ quyền lợi. Các giải pháp cần được thực hiện theo lộ trình cụ thể, gắn với điều kiện kinh tế, xã hội của địa phương. Mục tiêu cuối cùng là đạt sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh chống tội phạm và bảo vệ quyền con người.

3.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật tố tụng

Hoàn thiện pháp luật là giải pháp gốc rễ để bảo đảm địa vị pháp lý người bị buộc tội. Cần bổ sung quy định bắt buộc có người bào chữa từ giai đoạn điều tra đối với tội nghiêm trọng. Mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý. Quy định rõ trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi cơ quan tố tụng vi phạm quyền người bị buộc tội. Sửa đổi quy định về thời hạn tạm giam, rút ngắn thời gian giam giữ trước xét xử. Hoàn thiện cơ chế áp dụng biện pháp điều tra đặc biệt.

3.2. Giải pháp nâng cao năng lực thực thi tại TPHCM

Nâng cao năng lực thực thi pháp luật tại TPHCM đòi hỏi đầu tư vào đào tạo cán bộ. Tổ chức tập huấn chuyên sâu về quyền con người trong tố tụng hình sự. Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện quyền người bị buộc tội. Tăng cường hợp tác với Đoàn luật sư TPHCM để mở rộng mạng lưới luật sư bào chữa. Ứng dụng phần mềm quản lý án để theo dõi việc thực hiện thủ tục tố tụng. Thành lập đoàn kiểm tra liên ngành giám sát định kỳ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn tại TPHCM

Địa vị pháp lý của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam có nền tảng pháp lý vững chắc nhưng thực tiễn áp dụng tại TPHCM vẫn còn khoảng cách nhất định giữa quy định và thực thi. Nghi cứu từ thực tiễn TPHCM cho thấy, việc bảo đảm quyền bào chữa, quyền được đối xử nhân đạo, quyền khiếu nại cần được chú trọng hơn nữa. Mô hình tố tụng tranh tụng đang dần được xác lập, tạo điều kiện thuận lợi cho người bị buộc tội bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cần thời gian và sự quyết tâm của cả hệ thống tư pháp. Ứng dụng các giải pháp đề xuất sẽ nâng cao chất lượng tố tụng, giảm oan sai, tăng cường niềm tin của nhân dân vào công lý. Bài học từ TPHCM có thể áp dụng cho các địa phương khác trên cả nước.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn TPHCM

Thực tiễn TPHCM rút ra nhiều bài học quý giá. Việc tăng cường tranh tụng tại phiên tòa giúp phát hiện sai sót trong điều tra. Mô hình trợ giúp pháp lý tại các trại tạm giam cần được nhân rộng. Sự phối hợp giữa công an, viện kiểm sát và tòa án phải dựa trên cơ chế giám sát lẫn nhau, không phải hợp tác để buộc tội. TPHCM cũng là nơi thí điểm nhiều cải cách tư pháp, tạo tiền đề cho việc sửa đổi pháp luật toàn quốc.

4.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, địa vị pháp lý người bị buộc tội tại TPHCM cần hướng tới chuẩn mực quốc tế. Áp dụng rộng rãi ghi âm, ghi hình bắt buộc khi hỏi cung. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về người bị buộc tội. Tăng cường vai trò của luật sư ngay từ khi bắt giữ. Đẩy mạnh truyền thông pháp luật để người dân hiểu rõ quyền khi bị buộc tội. Mục tiêu là xây dựng nền tư pháp hình sự hiện đại, công bằng, nhân văn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu khoa học của nghiên cứu sinh Huỳnh Thị Ngọc Hân với đề tài "Địa vị pháp lý của người bị buộc tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh" được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đình Nhã, chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự (Mã số: 9.04), bảo vệ năm 2021.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bảo đảm quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân là nguyên tắc xuyên suốt được ghi nhận trong các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến pháp năm 2013 (Khoản 2 Điều 14 quy định quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng). Người bị buộc tội là chủ thể bị nghi ngờ thực hiện hành vi phạm tội nên bị hạn chế một số quyền, nhưng đồng thời họ vẫn là con người và giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ quan hệ pháp luật tố tụng hình sự.

Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bước đầu định danh và cụ thể hóa các quyền của người bị buộc tội, thực tiễn tố tụng những năm qua vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: tình trạng oan sai, vi phạm tố tụng do lối mòn tư duy buộc tội, định kiến tiêu cực của xã hội, và sự thiếu đồng bộ giữa quyền của người tham gia tố tụng với nghĩa vụ tương ứng của cơ quan, người tiến hành tố tụng. Tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh – nơi tập trung 40% tổng số luật sư và 1/3 tổ chức hành nghề luật sư của cả nước – mục tiêu của Ủy ban nhân dân Thành phố đến năm 2020 đạt trên 50% vụ án hình sự xét xử có luật sư tham gia vẫn chưa hoàn thành. Khoảng trống nghiên cứu lớn mà tác giả xác định là: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận quyền của người bị buộc tội một cách đơn lẻ, chưa phân tích thấu đáo nguyên tắc "quyền của bên này là nghĩa vụ của bên kia" trong mối quan hệ tố tụng hình sự hai chiều, và chưa có công trình nào đánh giá toàn diện địa vị pháp lý của người bị buộc tội gắn liền với dữ liệu thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở lý luận, thực trạng quy định và thực tiễn thi hành pháp luật tố tụng hình sự về địa vị pháp lý của người bị buộc tội, luận án nghiên cứu toàn diện, kiểm chứng, đánh giá việc thực hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009–2019, từ đó đề xuất hệ thống yêu cầu, giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  1. Thứ nhất: Phân tích, luận giải các vấn đề lý luận về quyền và nghĩa vụ của người bị buộc tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam; phân biệt địa vị pháp lý của từng loại người bị buộc tội với các chủ thể tố tụng khác; làm rõ bản chất, chủ thể, chính sách hình sự, chức năng tố tụng, mô hình tố tụng và vai trò của người bào chữa trong việc bảo đảm quyền của người bị buộc tội.
  2. Thứ hai: Phân tích, đánh giá thực trạng quy định và áp dụng chính sách, pháp luật tố tụng hình sự đối với việc bảo đảm quyền của người bị buộc tội từ thực tiễn thi hành tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009–2019 nhằm chỉ ra các hạn chế, bất cập và nguyên nhân.
  3. Thứ ba: Xây dựng và hoàn thiện hệ thống các yêu cầu và giải pháp nâng cao hiệu quả, bảo vệ và bảo đảm thực hiện các quyền và nghĩa vụ của người bị buộc tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay.

Giả thuyết nghiên cứu

Nghiên cứu sinh xác định địa vị pháp lý của người bị buộc tội (gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo Điều 58, 59, 60, 61 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015) chịu tác động trực tiếp và tương hỗ từ địa vị pháp lý của các chủ thể tố tụng khác, đặc biệt là người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Luận án đặt ra giả thuyết cần thiết phải ghi nhận người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp cũng là người bị buộc tội để họ có quyền nhờ người bào chữa ngay từ khi có mặt tại trụ sở Cơ quan điều tra (kể cả trước khi có Quyết định tạm giữ được Viện kiểm sát phê chuẩn), đồng thời thiết lập cơ chế ràng buộc nghĩa vụ đáp ứng quyền của các cơ quan tư pháp.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Địa vị pháp lý của người bị buộc tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tiếp cận ở ba phương diện: lý luận khoa học, pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi không gian: Địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi thời gian: Phân tích các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ (Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, 2003, 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành); số liệu khảo sát, thống kê thực tiễn được thu thập và đánh giá trong giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2019.
• Phạm vi nguồn dữ liệu: Báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân, Ban Pháp chế Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân tích dung lượng lớn các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến đề tài:

Nhóm công trình trong nước

• Về chính sách hình sự và quyền tư pháp: Công trình "Chính sách pháp luật" của GS.TS Võ Khánh Vinh (2020) xác định cấu thành của chính sách pháp luật hình sự gồm chính sách pháp luật tố tụng hình sự, điều tra, thi hành án và phòng ngừa tội phạm. Đề tài cấp nhà nước do PGS. Nguyễn Đức Minh chủ nhiệm về quyền tư pháp của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn 2011–2020; bài viết của Trịnh Tiến Việt (2018) về truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân; luận án tiến sĩ của Nguyễn Hải Ninh (2013) về các yếu tố bảo đảm độc lập xét xử; luận án tiến sĩ của Phạm Thị Như Quỳnh (2017) về thực hiện quyền tư pháp trong tố tụng hình sự; bài viết của Huỳnh Thị Kim Ánh (2020) về chính sách tố tụng đối với người dưới 18 tuổi; luận án tiến sĩ của Lê Thanh Phong (2017) và Đào Văn Cường (2018) về thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hình sự.
• Về chức năng tố tụng và biện pháp ngăn chặn: Bài viết của Lê Thanh Phong (2019) về phiên tòa sơ bộ; bài viết của Hoàng Tám Phi (2019) về thời hạn tạm giam theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; bài viết của Vũ Thị Sao Mai (2019) về quyền công tố trong giai đoạn tiếp nhận tố giác, tin báo tội phạm; bài viết của Lê Nữ Ngọc Diệp (2016) về các yếu tố tác động đến hoạt động xét xử của Tòa án.
• Về mô hình tố tụng và nguyên tắc tranh tụng: Các nghiên cứu của Lê Tiến Châu (2003), Trần Văn Độ (2004), Nguyễn Thái Phúc (2008), Nguyễn Đức Mai (2009), luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Hiển (2011), luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thanh Tuấn (2017) so sánh tranh tụng giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, bài viết của Ngô Cường (2017) phân tích mô hình tranh tụng và thẩm vấn trong mối liên hệ với nguyên tắc suy đoán vô tội.
• Về quyền con người, quyền công dân và quyền bào chữa: Luận án tiến sĩ của Lại Văn Trình (2011) về quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; luận án tiến sĩ của Lương Thị Mỹ Quỳnh (2011) so sánh quyền có người bào chữa giữa Việt Nam, Đức và Mỹ; luận án tiến sĩ của Trần Hưng Bình (2014) về bảo vệ người chưa thành niên; luận án tiến sĩ của Đinh Thị Mai (2014) về quyền của bị hại; luận án tiến sĩ của Nguyễn Hữu Hậu (2019) về bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội trong hoạt động chứng minh buộc tội của Viện kiểm sát; luận án tiến sĩ của Trần Thị Ngọc Hiếu (2018) về chủ thể tội phạm; luận án của Nguyễn Hữu Thế Trạch (2014) và luận văn của Bùi Phương Nam (2017) về quyền bào chữa của người chưa thành niên; luận văn của Phạm Nguyễn Viết Cường về suy đoán vô tội; luận văn của Nguyễn Thị Na về tranh tụng tại TAND TP Đà Nẵng; bài viết của Lê Đăng Doanh – Lê Đăng Khoa (2019) về quyền bào chữa của pháp nhân thương mại; bài viết của Phạm Minh Tuyên (2015) về quyền có phiên tòa công bằng; bài viết của Đinh Thế Hưng và Trần Xuân Thái (2011) về cơ chế bảo vệ quyền con người bằng Tòa án.
• Về thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: Sách chuyên khảo do PGS. Nguyễn Hòa Bình chủ biên (2016) và các bài báo khoa học (2017, 2018); bài viết của Phạm Minh Tuyên (2019), Phạm Thị Nhật Tài – Trịnh Tuấn Anh (2018), Nguyễn Quang Lộc (2017) về các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt; các nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Hoa, Nguyễn Ngọc Hòa, Lưu Hải Yến (2016) về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Nhóm công trình quốc tế

• Công trình của Philip Reichel (1999) về tư pháp hình sự so sánh giữa truyền thống thẩm vấn và tranh tụng; Paul Gewirtz (2004) về giám sát lập pháp đối với Tòa án; các nền tảng lịch sử pháp lý gồm Đạo luật 12 Bảng (La Mã thế kỷ VI TCN) và Đại Hiến chương Magna Carta (1215); công trình của Craig M. Bradley (1999, tái bản 2007) khảo sát tố tụng hình sự tại 13 quốc gia; nghiên cứu của Ariane Amson (2014) về kinh nghiệm của Pháp (quyền nói lời sau cùng của bị cáo); Marco Fabri (2014) về nguyên tắc tranh tụng tại Ý; Nghị quyết 43/173 ngày 09/12/1988 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về bảo hộ người bị giam giữ (Nguyên tắc 10, 11, 21); báo cáo của William E. Butler và Ekaterina Mishina về hệ thống tư pháp Nga; báo cáo của Vivienne Bath và Sarah Biddulph (2010, UNDP) về tư pháp Trung Quốc; nghiên cứu của Stephanos Stavros (1993) về bảo đảm quyền theo Điều 6 Công ước châu Âu về nhân quyền.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu trên nhưng tập trung giải quyết khoảng trống: làm rõ nội hàm khái niệm người bị buộc tội theo hướng mở rộng (bao gồm pháp nhân thương mại và đề xuất người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp); nghiên cứu địa vị pháp lý gắn liền với phương thức thực hiện quyền dựa trên nguyên tắc tương quan "quyền - nghĩa vụ" giữa người bị buộc tội và người tiến hành tố tụng; phân tích số liệu thực tiễn 10 năm (2009–2019) tại Thành phố Hồ Chí Minh để kiến nghị giải pháp lập pháp và tổ chức thực hiện.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật (kết hợp chặt chẽ giữa đạo đức và pháp luật, xây dựng nền pháp quyền nhân nghĩa), các quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khung phân tích trọng tâm là phương thức thực hiện quyền: xem xét quyền tố tụng là biện pháp pháp lý bảo vệ quyền con người, quyền công dân; quyền của người tham gia tố tụng luôn đặt trong mối liên hệ biện chứng với nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Phương pháp nghiên cứu trực tiếp: Tiến hành khảo sát thực tế, phỏng vấn, tiếp xúc và trao đổi chuyên môn với các chuyên gia lý luận, cán bộ phụ trách công tác lập pháp, điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán và luật sư.
• Phương pháp nghiên cứu gián tiếp: Thu thập, phân tích và tổng hợp các nguồn tư liệu thứ cấp và sơ cấp; phân tích văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ (so sánh Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, 2003, 2015).
• Phương pháp phân tích, thống kê hình sự: Thu thập, tổng hợp, xử lý và so sánh số liệu thống kê giai đoạn 2009–2019 từ báo cáo tổng kết công tác hàng năm của Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Ban Pháp chế Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phương pháp nghiên cứu tình huống (Case Study): Tuyển chọn và phân tích chuyên sâu các vụ án hình sự điển hình tại Thành phố Hồ Chí Minh để đánh giá thực trạng nhận thức pháp luật, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn và bảo đảm quyền bào chữa.
• Phương pháp dự báo khoa học: Dự báo xu hướng phát triển của tố tụng hình sự trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và yêu cầu cải cách tư pháp để xây dựng giải pháp tại Chương 4.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành 4 nhóm vấn đề chính: chính sách hình sự và quyền tư pháp; chức năng tố tụng; mô hình tố tụng hình sự; quyền con người, quyền công dân và quyền bào chữa. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chưa giải quyết triệt để mối quan hệ đối trọng giữa chức năng buộc tội và chức năng gỡ tội trong giai đoạn tiền khởi tố và điều tra. Từ việc đánh giá tổng quan, chương này xác định cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp tiếp cận và khẳng định tính độc lập của đề tài.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về địa vị pháp lý của người bị buộc tội

Chương 2 làm sáng tỏ các phạm trù lý luận nền tảng:

• Khái niệm và đặc điểm: Luận án đưa ra định nghĩa khoa học: "Địa vị pháp lý của người bị buộc tội là vị trí của người bị buộc tội trong cơ chế tố tụng hình sự thể hiện qua việc xác định quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ trong từng giai đoạn tố tụng hình sự". Bản chất của "buộc tội" là chưa có tội, thể hiện hoạt động của cơ quan nhà nước truy cứu trách nhiệm hình sự khi có căn cứ nghi ngờ.
• Phân loại người bị buộc tội:
  • Người bị bắt (Điều 58 BLTTHS 2015): Gồm người bị bắt trong trường hợp phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy nã, hoặc bị can, bị cáo bị bắt để tạm giam. Việc bắt người mang tính chất cưỡng chế nhằm phục vụ điều tra, làm phát sinh quyền tố tụng để hạn chế sự lạm quyền từ phía người tiến hành tố tụng.
  • Người bị tạm giữ (Điều 59 BLTTHS 2015): Là cá nhân bị tạm giữ để xác minh dấu hiệu tội phạm. Tác giả phân tích nguồn gốc biện pháp giữ người trong xã hội và nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát chặt chẽ căn cứ pháp lý để tránh biến thành "bắt oan".
  • Bị can (Điều 60 BLTTHS 2015): Là cá nhân hoặc pháp nhân đã có quyết định khởi tố bị can khi có đủ căn cứ chứng minh hành vi phạm tội.
  • Bị cáo (Điều 61 BLTTHS 2015): Là cá nhân hoặc pháp nhân đã bị Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử.
  • Pháp nhân thương mại bị buộc tội (Điều 434 BLTTHS 2015): Tham gia tố tụng thông qua người đại diện theo pháp luật.
• Mối quan hệ quyền và nghĩa vụ: Khi quyền tự do thân thể của người bị buộc tội bị hạn chế dần theo tiến trình tố tụng thì các quyền năng tố tụng (quyền tự bào chữa, nhờ người bào chữa, quyền đọc, ghi chép tài liệu, quyền tranh luận) phải có xu hướng mở rộng tỉ lệ nghịch để bảo vệ quyền con người.
• Phân nhóm người tham gia tố tụng: Phân biệt 3 nhóm: (1) Nhóm có quyền và lợi ích trong vụ án (người bị buộc tội, bị hại, nguyên đơn/bị đơn dân sự); (2) Nhóm tham gia bảo vệ quyền lợi cho người khác và bảo vệ công lý (người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của bị hại); (3) Nhóm tham gia theo nghĩa vụ pháp lý (người làm chứng, người giám định, người phiên dịch).
• Đề xuất mới về mặt lý luận: Kiến nghị ghi nhận tư cách người bị buộc tội đối với người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp ngay từ thời điểm họ có mặt tại trụ sở Cơ quan điều tra nhằm bảo đảm quyền có người bào chữa kịp thời.

Đối tượng bị buộc tội	Căn cứ pháp lý (BLTTHS 2015)	Thời điểm phát sinh tư cách	Đặc trưng pháp lý cơ bản
Người bị bắt	Điều 58	Khi có hành vi bắt quả tang, bắt truy nã hoặc thi hành lệnh bắt	Bị hạn chế tự do thân thể tức thì; phát sinh quyền được thông báo lý do và nhờ người bào chữa
Người bị tạm giữ	Điều 59	Khi có quyết định tạm giữ của người có thẩm quyền	Bị áp dụng biện pháp ngăn chặn để xác minh dấu hiệu tội phạm trong thời hạn luật định
Bị can	Điều 60	Khi có quyết định khởi tố bị can	Đã có đủ căn cứ xác định hành vi phạm tội; không có nghĩa vụ chứng minh sự vô tội
Bị cáo	Điều 61	Khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử của Tòa án	Tham gia phiên tòa xét xử sơ thẩm/phúc thẩm; thực hiện đầy đủ quyền tranh tụng bình đẳng
Pháp nhân thương mại	Điều 434	Khi có quyết định khởi tố pháp nhân bị can/bị cáo	Thực hiện toàn bộ quyền và nghĩa vụ thông qua người đại diện theo pháp luật

Chương 3: Thực trạng quy định địa vị pháp lý của người bị buộc tội và thực tiễn thi hành tại Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3 khảo sát thực tế và phân tích các báo cáo giai đoạn 2009–2019:

• Đặc thù địa bàn: Thành phố Hồ Chí Minh có lượng án hình sự lớn và phức tạp, chiếm 40% số lượng luật sư và 1/3 tổ chức hành nghề luật sư toàn quốc. Tuy nhiên, tỷ lệ vụ án hình sự có luật sư tham gia chưa đạt chỉ tiêu 50% theo định hướng của Ủy ban nhân dân Thành phố.
• Những tồn tại, bất cập trong thực tiễn:
  • Tư duy buộc tội và định kiến: Cơ quan và người tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên) còn mang nặng tâm lý buộc tội, xem nhẹ chứng cứ gỡ tội, dẫn đến một số trường hợp oan sai hoặc trả hồ sơ điều tra bổ sung kéo dài.
  • Cản trở quyền bào chữa: Luật sư gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận người bị tạm giữ, bị can trong giai đoạn điều tra; việc cấp văn bản thông báo người bào chữa đôi khi bị chậm trễ; việc tiếp nhận chứng cứ do luật sư giao nộp chưa được thực hiện nghiêm túc.
  • Hạn chế từ đội ngũ luật sư: Một bộ phận luật sư chưa chủ động nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng tranh tụng, chưa tận tụy với công việc, coi trọng thù lao hơn chất lượng trợ giúp pháp lý.
  • Áp dụng các biện pháp tố tụng đặc biệt: Việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm bí mật đời tư nếu thiếu cơ chế kiểm soát và xử lý sai phạm rõ ràng.

Chương 4: Yêu cầu và giải pháp bảo đảm địa vị pháp lý của người bị buộc tội

Chương 4 đề xuất các nhóm định hướng và giải pháp cụ thể:

• Yêu cầu bảo đảm: Bảo đảm tính độc lập xét xử của Tòa án; bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 13) và nguyên tắc tranh tụng thực chất (Điều 26); bảo đảm sự cân bằng giữa quyền lực nhà nước và quyền công dân.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật:
  • Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự để công nhận tư cách người bị buộc tội cho người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp.
  • Bổ sung chế định phiên tòa sơ bộ trong giai đoạn chuẩn bị xét xử nhằm giải quyết sớm các khiếu nại về chứng cứ, tính hợp pháp của việc thu thập tài liệu và xem xét việc trả hồ sơ điều tra bổ sung trước khi mở phiên tòa chính thức.
  • Quy định rõ ràng, cụ thể chế tài và trách nhiệm của người tiến hành tố tụng nếu vi phạm nghĩa vụ đáp ứng quyền của người bị buộc tội.
• Nhóm giải pháp tổ chức thực hiện và nâng cao năng lực:
  • Đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng, phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán và Luật sư.
  • Tăng cường cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ hoạt động ghi âm, ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can, phòng hỏi cung và nơi làm việc của luật sư tại các cơ sở giam giữ.
  • Hoàn thiện cơ chế giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và xã hội đối với hoạt động tư pháp theo hướng giám sát chính sách, không can thiệp vào việc giải quyết vụ án cụ thể.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn cụ thể:

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng định nghĩa khoa học hoàn chỉnh về khái niệm người bị buộc tội và địa vị pháp lý của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Làm rõ bản chất biện chứng của mối quan hệ hai chiều: quyền của người bị buộc tội là nghĩa vụ bắt buộc tương ứng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
• Luận giải cơ sở lý luận về việc mở rộng diện chủ thể người bị buộc tội sang pháp nhân thương mại và lập luận khoa học về việc ghi nhận người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp là người bị buộc tội nhằm thiết lập cơ chế bảo vệ quyền con người từ thời điểm sớm nhất.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng áp dụng pháp luật tố tụng hình sự liên quan đến người bị buộc tội tại Thành phố Hồ Chí Minh qua chuỗi số liệu 10 năm (2009–2019).
• Chỉ rõ các điểm nghẽn thực tiễn như tỷ lệ tham gia của luật sư chưa đạt mục tiêu, định kiến buộc tội của cán bộ tư pháp, khó khăn trong tiếp cận hồ sơ vụ án.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ sửa đổi điều luật (bổ sung phiên tòa sơ bộ, quy định quyền người bị giữ khẩn cấp) đến kiện toàn bộ máy, nâng cao trách nhiệm của đội ngũ luật sư và các cơ quan tiến hành tố tụng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về nguồn lực và phạm vi nghiên cứu thực địa, số liệu khảo sát chuyên sâu của luận án tập trung chủ yếu tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2009–2019, chưa tiến hành so sánh đối chứng toàn diện với tất cả các vùng miền trên phạm vi cả nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả áp dụng các quy định mới của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 trong giai đoạn sau năm 2019 trên phạm vi toàn quốc.
  • Nghiên cứu chuyên sâu hơn về cơ chế tố tụng đặc thù đối với pháp nhân thương mại bị truy cứu trách nhiệm hình sự và tác động của công nghệ số, chứng cứ điện tử đối với địa vị pháp lý của người bị buộc tội trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

---

Giá trị tham khảo

Công trình nghiên cứu có giá trị ứng dụng thiết thực đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn và lý luận để sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự và ban hành các thông tư liên tịch hướng dẫn về bảo đảm quyền bào chữa, quyền tranh tụng.
• Cơ quan tiến hành tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án): Giúp nâng cao nhận thức của Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán về việc tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội, loại bỏ tư duy định kiến buộc tội, phòng tránh oan sai.
• Đoàn Luật sư và các tổ chức hành nghề luật sư: Cung cấp tài liệu tham khảo về thực tiễn tranh tụng, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và đạo đức hành nghề để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho khách hàng.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học pháp lý: Là tài liệu học tập, tham khảo hữu ích cho giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Theo luận án, người bị buộc tội trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 gồm những ai và tác giả đề xuất bổ sung đối tượng nào?
Theo Điểm đ Khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội gồm: người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và pháp nhân thương mại (thông qua người đại diện). Luận án đề xuất ghi nhận thêm người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp là người bị buộc tội ngay từ khi họ có mặt tại trụ sở Cơ quan điều tra (kể cả trước khi có Quyết định tạm giữ được Viện kiểm sát phê chuẩn) để họ được hưởng quyền có người bào chữa.

2. Điểm đặc thù và hạn chế nổi bật về hoạt động của luật sư tại Thành phố Hồ Chí Minh được luận án chỉ ra là gì?
Thành phố Hồ Chí Minh tập trung 40% số lượng luật sư và 1/3 tổ chức hành nghề luật sư của cả nước. Tuy nhiên, mục tiêu của Ủy ban nhân dân Thành phố đến năm 2020 đạt trên 50% vụ án hình sự xét xử có luật sư tham gia vẫn chưa hoàn thành. Bên cạnh đó, một số luật sư còn thiếu kỹ năng chuyên môn, chưa tận tụy, coi trọng thù lao hơn chất lượng bào chữa.

3. Luận án tiếp cận địa vị pháp lý của người bị buộc tội theo hướng mới nào so với các nghiên cứu trước đây?
Thay vì chỉ liệt kê quyền và nghĩa vụ của người bị buộc tội theo cách tiếp cận một chiều, luận án tiếp cận dựa trên nguyên tắc tương quan "quyền của bên này là nghĩa vụ của bên kia". Theo đó, quyền tố tụng của người bị buộc tội chỉ có hiệu lực thực tế khi pháp luật quy định nghĩa vụ và chế tài bắt buộc đối với cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải đáp ứng các quyền đó.

4. Đề xuất nào của luận án nhằm tăng cường nguyên tắc tranh tụng trong giai đoạn chuẩn bị xét xử?
Tác giả đề xuất bổ sung chế định phiên tòa sơ bộ vào Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm xem xét, giải quyết các yêu cầu thu thập chứng cứ, đánh giá tính hợp pháp của tài liệu và quyết định việc trả hồ sơ điều tra bổ sung trước khi mở phiên tòa sơ thẩm chính thức.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Huỳnh Thị Ngọc Hân là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về địa vị pháp lý của người bị buộc tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trên cả ba bình diện lý luận, luật định và thực tiễn áp dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh (2009–2019). Bằng việc làm rõ bản chất mối quan hệ biện chứng giữa quyền của người bị buộc tội và nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng, luận án đã chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến vi phạm tố tụng và cản trở quyền bào chữa. Các kết quả nghiên cứu, kiến nghị bổ sung người bị giữ khẩn cấp vào diện người bị buộc tội và thiết lập phiên tòa sơ bộ đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Nhóm các công trình liên quan đến cơ sở lý luận của đề tài 1. Liên quan đến chính sách hình sự - Quyễn sách “Chính sách pháp luật” của GS.TS Võ Khánh Vinh, xuất bản năm 2020, đây là một công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện và đầy đủ về chính sách pháp luật, vì vậy có thể sử dụng làm cẩm nang, giáo trình đào tạo những người chuyên nghiệp có trình độ cao cho xây dựng và áp dụng pháp luật, trong đó có đề cập đến chính sách hình sự là một loại chính sách pháp luật, một loại chính sách xã hội, một loại chính sách công, một loại chính sách đối nội.

Chính sách pháp luật hình sự bao gồm các bộ phận hay các yếu tố cấu thành sau đây: chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật TTHS, chính sách pháp luật điều tra hình sự, chính sách pháp luật thi hành án hình sự, chính sách phòng ngừa tình hình tội phạm. - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước về các tiêu chuẩn mang tính toàn cầu của độc lập xét xử và thẩm phán ở Việt Nam “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về quyền tư pháp của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn 2011-2020” của Viện Nhà nước và pháp luật do PGS. Nguyễn Đức Minh làm chủ nhiệm đã đề cập trực tiếp khá toàn diện các vấn đề về quyền tư pháp và thực hiện quyền tư pháp ở Việt Nam, trong đó có lĩnh vực TTHS. Tuy không trục tiếp nghiên cứu về quyền của NBBT trong TTHS, song rất nhiều luận điểm về bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tư pháp và trách nhiệm tương ứng của các cơ quan tư pháp là những nội dung mà tác giả luận án cần tham khảo.

- Bài viết “Mối liên hệ giữa quy định pháp nhân phạm tội với quy định thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân và một số vấn đề cần lưu ý” của tác giả Trịnh Tiến Việt, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 7/2018 có nêu nguyên tắc xử lý đối với pháp nhân phạm tội trong Bộ luật Hình sự là cơ sở của các quy 11 định về: trách nhiệm xử lý pháp nhân phạm tội trong BLTTHS; khởi tố VAHS, khởi tố bị can; xác định chủ thể và địa vị chủ thể tham gia tố tụng truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân; áp dụng các biện pháp cưỡng chế về TTHS trong thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự; xác định đối tượng chứng minh khi THTT đối với pháp nhân bị buộc tội; giải quyết những vấn đề khác liên quan đến thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân của BLTTHS. Qua đó, tác giả có kiến nghị cần làm sáng tỏ các quan hệ pháp luật hình sự và quan hệ PLTTHS, chủ thể của tội phạm là pháp nhân có đúng là pháp nhân thực hiện tội phạm hay không; trách nhiệm hình sự của cá nhân các thành viên pháp nhân trong vụ án đó. - Luận án tiến sĩ luật học “Các yếu tố bảo đảm độc lập xét xử ở Việt Nam hiện nay”, năm 2013 của tác giả Nguyễn Hải Ninh đã phân tích, so sánh đối chiếu bản chất của độc lập xét xử với các tiêu chuẩn chung của Liên hiệp quốc về xét xử qua đó chỉ ra các nét đặc thù của Việt Nam. Tuân thủ nguyên tắc “Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm” nhằm đảm cho xét xử công bằng, nghiêm minh, đúng người đúng tội, không làm oan sai NBBT.

- Luận án tiến sĩ luật học “Thực hiện quyền tư pháp trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Phạm Thị Như Quỳnh, Học viện Khoa học xã hội năm 2017 đã nghiên cứu một cách có hệ thống lịch sử hình thành và phát triển về quyền tư pháp trong TTHS Việt Nam từ năm 1945 đến nay, phân tích những kết quả đạt được cũng như những bất cập hạn chế của pháp luật về tổ chức thực hiện quyền tư pháp trong TTHS trên các phương diện xét xử VAHS. Bên cạnh đó, luận án phân tích thực tiễn hoạt động giám sát trong quá trình TTHS giữa các cơ quan THTT và cơ chế giám sát của các cơ quan dân cử, xã hội và báo chí. Tác giả hoàn toàn thống nhất với nội dung “quyền tư pháp là khả năng và năng lực riêng có của các cơ quan tư pháp trong đó Tòa án chiếm vị trí đặc biệt, tuy nhiên không nên đồng nhất với quyền xét xử và không nên quy quyền tư pháp về một loại hoạt động xét xử nào đó của Tòa án [120]. Như vậy, có thể nói quyền tư pháp rộng hơn quyền xét xử và quyền của NBBT không chỉ liên quan 12 đến hoạt 13 động xét xử mà còn liên quan đến hoạt động theo chức năng của các cơ quan tư pháp hình sự khác như CQĐT, cơ quan Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hình sự.

- Bài viết “Bàn về nội dung và phương hướng hoàn thiện chính sách pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội” của tác giả Huỳnh Thị Kim Ánh, Tạp chí An ninh nhân dân, số 96 tháng 5/2020, đưa ra khái niệm chính sách PLTTHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là một loại của chính sách PLTTHS nhằm xác định phương hướng cơ bản, có tính chất chỉ đạo, chiến lược của Nhà nước trong hoạt động lập pháp và áp dụng PLTTHS đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, tăng cường việc bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm - Luận án tiến sĩ luật học “Xét xử sơ thẩm từ thực tiễn thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Lê Thanh Phong, Học viện Khoa học xã hội năm 2017, luận án đã khái quát và xác định xét xử sơ thẩm hình sự là giai đoạn TTHS độc lập, đồng thời phân tích các quy định, thực trạng áp dụng, những vướng mắc bất cập, đề xuất hai nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật TTHS về xét xử sơ thẩm để nâng cao hiệu quả công tác xét xử trong TTHS. Tác giả đã làm rõ những nội dung cơ bản của phiên tòa hình sự sơ thẩm, nhất là việc tuân thủ các nguyên tắc quy định trong BLTTHS 2015 như nguyên tắc tranh tụng (Điều 26), Thẩm phán và Hội thẩm độc lập khi xét xử (Điều 23), nguyên tắc xét xử trực tiếp, liên tục, khách quan (Điều 25), đồng thời làm rõ vấn đề giới hạn xét xử, vấn đề trả hồ sơ điều tra bổ sung. Những nội dung theo kết quả nghiên cứu có ảnh hưởng rất lớn đến địa vị pháp lý của NBBT là bị can (trong giai đoạn chuẩn bị xét xử), bị cáo. - Luận án tiến sĩ luật học “Pháp luật về thủ tục xét xử sơ thẩm các VAHS ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Đào Văn Cường, Học viện Khoa học xã hội năm 2018, đã nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về thủ tục xét xử sơ thẩm hình sự các VAHS, đặc biệt khái quát lịch sử PLTTHS Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS 2015 về thủ tục xét xử sơ thẩm hình sự 14 các VAHS, nêu cụ thể từng quy định và hướng hoàn thiện các quy định, nêu giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về thủ tục xét xử sơ thẩm hình sự các VAHS.

Tác giả sẽ sử dụng một số kết quả nghiên cứu từ luận án này để phân tích, đánh giá cụ thể về địa vị pháp lý của NBBT tại địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, nhất là giai đoạn mà BLTTHS 2015 đã có hiệu lực thi hành. Ngoài ra, trên cơ sở ứng dụng các kết quả nghiên cứu đã có và các quy định của pháp luật về quyền của NBBT thì cần làm rõ hơn những nội dung về nghĩa vụ, trách nhiệm cụ thể của tổ chức, cá nhân phải đáp ứng quyền mà pháp luật đã quy định cho NBBT, tác giả sẽ nghiên cứu chuyên sâu về địa vị pháp lý của NBBT thông qua hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền THTT, người có thẩm quyền tố tụng. Liên quan đến chức năng tố tụng - Bài viết “Phiên tòa sơ bộ - giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng trong tố tụng hình sự”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 12/2019, của tác giả Lê Thanh Phong. Trên cơ sở nghiên cứu các quy định của PLTTHS của các quốc gia, xuất phát từ những quy định mới của BLTTHS 2015 và thực tiễn quá trình điều tra, truy tố, xét xử tác giả bài viết đã kiến nghị cần bổ sung quy định về phiên tòa sơ bộ vào BLTTHS.

Dựa trên kết quả nghiên cứu và đề xuất này, tác giả tiếp tục kiến nghị giải pháp hoàn thiện cơ chế thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong giai đoạn tiền xét xử, tạo thêm cơ hội cho NBBT bảo vệ các quyền trong cả quá trình TTHS. - Bài viết “Một số kiến nghị hoàn thiện quy định về thời hạn tạm giam trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015” của tác giả Hoàng Tám Phi, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 6/2019 có nêu tạm giam là biện pháp nghiêm khắc nhất tước đi quyền tự do thân thể và một số QCD của NBBT và thời hạn áp dụng biện pháp tạm giam được quy định ở nhiều điều luật khác nhau trong BLTTHS 2015 tương ứng với từng giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Đồng thời tác giả bài viết cũng chỉ ra những hạn chế, bất cập trong quy định về thời hạn tạm giam của BLTTHS 2015.